جامانداسقاننان جاقسى پىكىر ەسىتە المايسىڭ
بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ قاي ەلدىڭ بولسا دا ءورىسىن كەڭەيتەدى. بارىڭدى – ساتاسىڭ, جوعىڭدى – الاسىڭ. بۇل ۇيىمنىڭ (بسۇ) كەز كەلگەنگە ەسىگى اشىق ەمەس, قاتارىنا لايىقتى دەگەندەردى عانا, ۇيىمنىڭ تالابىنا سايلاردى عانا الادى. وعان كىرۋگە ۇمىتكەردىڭ ءبىرى – رەسەي فەدەراتسياسى. ءبىرازدان بەرى كىرە الماي ءجۇر.
بسۇ تالابىنىڭ ءبىرى – كورشى ەلىنىڭ كەپىلدىگى كەرەك. ءاسىرەسە, سول بسۇ-عا مۇشە ەل بولسا, ونى اتتاپ ءوتۋ قيىن. كورشىلەرىڭ سەنى باسقالارعا قاراعاندا, جاقسىراق بىلەدى. سوندىقتان دا سولاردان سۇراۋ – پارىز. رەسەيدىڭ ءبىر كورشىسى – گرۋزيا. سول كورشىسى بسۇ-عا لايىق دەسە, ماسكەۋدىڭ تاسى ورگە دومالايدى.
ال گرۋزيا رەسەي تۋرالى نە ايتۋى مۇمكىن؟ مۇنى كوزى قاراقتى ادامدار, اسىرەسە, ساياساتشىلار مەن ساراپشىلار جاقسى بىلەدى. كۇنى كەشە سوعىسقان ەلدەر. ابحازيا جانە وڭتۇستىك وسەتياداي ەكى قۇرىلىمىن تارتىپ العانداي, ءبولىپ اكەتكەن. ەندى سونداي ەلدى تبيليسيدەگىلەر ماقتاي قويماسىن اڭعاراسىڭ.
بىراق تالاپ بار, ءداستۇر بار, ونى اتتاپ كەتە المايسىڭ. ماسكەۋ گرۋزيامەن امالسىز كەلىسسوز ءجۇرگىزۋگە ءماجبۇر. سويتسە دە ولارعا كەلىسەيىكشى دەپ وزدەرى بارىپ, قولقا سالۋعا بەت جوق. الدىمەن ارااعايىندىققا جۇرەتىندەردى ىزدەۋ كەرەك. اقىرىندا اراعا شۆەيتساريا جۇرەتىن بولدى. ءسويتىپ, رەسەي مەن گرۋزيا دەلەگاتسياسى شۆەيتساريانىڭ استاناسى بەرندە كەزدەستى.
وسى جەردە بۇل ۇيىمنىڭ باسىندا الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرى تۇرعانىن ايتقان ءجون بولار. سولار الايىق دەسە عانا ۇيىمعا جول اشىلادى. كەيدە بۇل ماسەلە ساياسي سيپات الىپ, ءبىر ەلدى بۇل ۇيىمعا كىرگىزبەۋ ارقىلى ونى الەمدىك ەكونوميكالىق ۇدەرىستەن شەتتەتىڭكىرەۋ دە جۇزەگە اسىرىلادى. ءتىپتى ءالەمدىك ەكونوميكانىڭ بەلدى تۇتقالارىنىڭ ءبىرى رەسەيدىڭ ءوزى ودان سىرت قالىپ كەلگەنى وعان ايقىن مىسال.
ەندى سول بسۇ-نىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان ەلدەر رەسەيدىڭ وعان كىرۋىنە رۇقسات ەتكەن سىڭايلى. ونىڭ وزىندە گرۋزيا سياقتى دۇشپان ەلىنىڭ الدىنا قول قۋسىرىپ بارۋعا ءماجبۇر ەتىپ وتىر. بۇل ماسكەۋدىڭ بەدەلىن ءتۇسىرەدى, امالسىز كونەدى. بىراق كەلىسسوز تۇسىنىستىككە جەتكىزبەدى. بۇل تۋرالى رف سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ مالىمدەدى. «ەگەر تبيليسي ءوزىنىڭ ساياساتتاندىرىلعان پوزيتسياسىنان قايتپايتىن بولسا, رەسەي بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا گرۋزيانىڭ قاتىسۋىنسىز ءوتۋى ءمۇمكىن», – دەدى ول.
ءبارىبىر رەسەيدىڭ باس ديپلوماتى گرۋزياسىز ماسەلە وڭاي شەشىلمەسىن اڭعارادى. «ەگەر اقش پەن ەۋرووداق, رەسەيدىڭ بسۇ-عا كىرۋىنە مۇددەلى بولسا, گرۋزياعا وڭ ىقپال ەتە الادى. ءبىز ولارعا شىن مۇددەلى بولساڭدار, بۇل شىنايى مۇددەلىلىك بولسا, گرۋزيا باسشىلىعىنىڭ بۇعان كوزىن جەتكىزىڭدەر, گرۋزيندەر قولدان پروبلەما تۋدىرماسىن دەيمىز».
گرۋزيندەردىڭ «قولدان تۋدىرعان پروبلەماسى» قانداي؟ ابحازيا مەن وڭتۇستىك وسەتيادا گرۋزيانىڭ كەدەندىك پۋنكتتەرى بولسىن دەيدى جانە بۇل قۇرىلىمداردى ءالى دە ءوز جەرى سانايدى. ال بۇعان ماسكەۋ جاعىنىڭ ولسە كونبەيتىنى انىق. ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسسوزدىڭ قالاي اياقتالارىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. گرۋزيانىڭ رەسەي تۋرالى وڭ پىكىر ايتۋى ەكىتالاي-اۋ دەيسىڭ.
دەگەندە, وسى جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر جاي بار. كەزىندە رەسەي باسشىلىنىڭ اۋزىنان بسۇ-عا كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر بىرىگىپ وتەمىز دەگەن دە ءسوز شىققان. ءسىرا, ءبىز سول سوزگە سەنىپ, بسۇ-عا جەكە وتۋگە ارەكەت جاساي قويمادىق-اۋ.
ال ەندى ءبىزدىڭ ەلىمىز دە بسۇ-عا كىرۋگە بەلسەندى ارەكەت جاساسا, ءجون-اۋ دەيسىڭ. بىزگە قارسى شىعا قوياتىن جامانداسقان ەلدەر جوق, جولىمىز جەڭىل بولار ەدى.
* * *
ساياساتقا قارۋ مەن ءدىننىڭ ارالاسقانى قيىن
جۇرت نازارى قازىر اراب دۇنيەسىنە اۋعان. اشىنعان حالىق كوتەرىلىپ, تەك وزدەرىنىڭ عانا قامىن ويلاعان بيلىككە قارسىلىعىن بىلدىرگەنىن جۇرتتىڭ كوبى قۇپ كورىپ وتىر. قۇپ كورمەگەن نارسە – وسىناۋ قاراما-قارسىلىقتا قارۋدىڭ قولدانىلعانى. سول قارۋدان ادامدار قۇرباندىققا شالىنۋدا.
قارسىلىققا شىققان حالىق ءوزدەرىنىڭ تالاپ-تىلەگىن, اشۋ-ىزاسىن الدىمەن سوزبەن, ءتۇرلى ۇران, پلاكاتتارمەن بىلدىرەدى. سوزدەرىنە بيلىك قۇلاق اسپاعاندا, ودان قاتالداۋ ارەكەتتەرگە بارادى. قولدارىنا تاس الادى, تاياق ۇستايدى. مۇنى بيلىكپەن نارازىلاردىڭ اراسىنداعى ءبىر شەك دەۋگە بولار. پاراساتتىلىق وسى جەردە شەشىم ايتۋعا ءتيىس. ورەسى جەتكەن بيلىك حالىقپەن ءتىل تابىسادى ءمامىلە جولىن ىزدەيدى. ايتپەسە ويىننان شىعادى, كەتەدى. ورەسى جەتپەسە, كۇشكە باسادى, قارۋعا ءجۇگىنەدى. قارۋ قولدانىلعان سوڭ, قان توگىلگەن سوڭ, ءتىل تابىسۋدىڭ اۋىلى الىس, پاراساتتىلىققا جۇگىنۋ قيىن.
وتقا ورانعان ليۆيا سوعان ناقتى مىسال. بۇل جەردە بار كىنانى مۋامار كاددافيگە يتەرە سالىپ, حالىقتى ارانداتقان كۇشتەردى اقتاۋدىڭ دا ءجونى جوق. سول ارانداتۋشىلاردىڭ يتەرمەلەۋىمەن كوتەرىلگەن حالىقتىڭ ءوزى دە قارۋعا جۇگىنىپ, پاراساتتىلىق شەڭبەرىنەن اسقانى بار. كەيدە سول قارسىلاستاردىڭ ورتاسىندا لاي سۋدان بالىق اۋلايتىن ەكسترەميستەردىڭ ءجۇرگەنىن دە اڭعاراسىڭ. ولار حالىق نارازىلىعىن ءوز مۇددەلەرىنە پايدالانادى.
وسى اراب دۇنيەسىندەگى قازىرگى جاعدايعا تالداۋ جاسالعاندا اڭعارىلاتىن تاعى ءبىر جاي – ساياساتقا ءدىننىڭ ارالاسۋى جانە ونى بەلگىلى ءبىر سىرتقى-ىشكى كۇشتەردىڭ ءوز ءمۇددەلەرىنە پايدالانۋى. سىرتتاي قاراعاندا, ۇستاناتىن ءدىن بىرەۋ – يسلام ءدىنى. بىراق وسىناۋ ءدىننىڭ ەكى تارماعى – ءسۇننيزم مەن ءشيزمنىڭ قاقتىعىسۋى كوپ ەلدىڭ ىشىندە الاۋىزدىق تۋدىرىپ وتىر.
قازىر جۇرت باحرەيندى كوبىرەك اۋىزعا الادى. وعان ساۋد ارابياسى مىڭ ادامدىق اسكەري كۇشىن كىرگىزگەن كورىنەدى, ال بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى 500 پوليتسياسىن جىبەرىپتى. ساراپشىلار بۇدان باحرەيندەگى جاعداي حالىقارالىق سيپات الدى, وعان باسقا ەلدەردىڭ قارۋلى كۇشتەرى ارالاسىپ جاتىر دەگەن قورىتىندى جاساپ تا ۇلگەردى.
ونىڭ ارعى جاعىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, ەڭ الدىمەن شيەلەنىستىڭ نەگىزىندە ءدىني قايشىلىقتىڭ جاتقانىن كورەمىز. وسىناۋ شاعىن عانا اراب مەملەكەتى حالقىنىڭ (سانى 1 ميلليونعا جەتپەيدى) باسىم كوپشىلىگى (بىرەۋلەر – 75, ەكىنشىلەرى 60 پايىز دەيدى) يسلامنىڭ شيت تارماعىنا جاتادى. ال بۇل ەلدە بيلىك باسىندا – سۇننيتتىك مونارحيالىق اۋلەت. مىنە, ەندى شيتتەر ساياسي جانە الەۋمەتتىك رەفورما جۇرگىزۋدى تالاپ ەتكەندە, بيلىكتە شيتتەردىڭ ازدىعىن العا توسادى.
مىنە, ايدان اسا ۋاقىت شەرۋشىلەر ەل استاناسى ماناما قالاسىنىڭ ورتالىعىنا ورنالاسىپ, بيلىك تاراپىنان جاسالعان ۇسىنىستارعا كونبەي, مامىلەگە كەلمەي وتىر. سودان كەيىن باحرەين باسشىلىعى ءوزىنىڭ كورشىلەرىنەن, ناقتىراق ايتقاندا, پارسى شىعاناعىنداعى اراب ەلدەرى ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنەن كومەك سۇراۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل كەڭەسكە ساۋد ارابياسى, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, كۋۆەيت, كاتار, ومان جانە باحرەين كىرەدى.
كورشىلەر, وداقتاستار كومەككە كەلدى. الدىمەن ولار 10 ميلليارد دوللار قارجى بەردى, سونان سوڭ بىرەۋلەرى پوليتسياسىن, بىرەۋلەرى ءاسكەرىن جىبەردى. وپپوزيتسيا ونى باسقىنشىلىق دەپ انىقتاما بەرىپ ءۇلگەردى. ال ەل باسشىسى – كورول حاماد ءال-حاليفا بۇل كۇشتەردى ستراتەگيالىق نىسانداردى قورعاۋعا شاقىرعانىن مالىمدەدى. سونىمەن بىرگە, ول ءدال وسى كۇنى ەلدە ءۇش اي مەرزىمگە توتەنشە جاعداي ەنگىزىلگەنىن جاريالادى.
ءدىني قايشىلىق نەگىزىندەگى قاقتىعىستاردىڭ باسقا جەرلەردە دە ورىستەۋ قاۋپى كۇشتى. وعان سىرت ەلدەر دە ىقپال ەتىپ وتىر. ليۆانداعى شيتتەر بەلسەندىلىك كورسەتە باستادى. جەر-جەردە دەموكراتيالىق كۇشتەردىڭ جەڭىسىنە ءدىني-ەكسترەميستىك كۇشتەردىڭ ورتاقتاسقىسى كەلەتىنى ايقىن. «ءال-كايدا» لاڭكەستىك ۇيىمىنىڭ دا وپپوزيتسيامەن وداقتاسپاق ويى بار.
ساياساتقا ءدىننىڭ ارالاسقانى قيىن بولاتىنى – بۇل ماسەلە بارلىق ەلدەرگە ءتان. باي ەلدىڭ دە, كەدەي ەلدىڭ دە دىنگە قاتىسى بار. سول ءدىن قايشىلىققا نەگىز بولسا, ب ۇلىنەتىن دۇنيە تىم كوبەيەدى.
ماماديار جاقىپ.