كەيىنگى كەزدەرى ادامنىڭ رۋحاني دۇنيەسى, ۇلتتىق وي-سانا, ادامدىق قاسيەتتەر, ازاماتتىق ار جايلى ءجيى ايتىلىپ جۇرگەنى بەلگىلى. باسپاسوزدە دە بۇل ماسەلەلەر جونىندە ماقالالار جاريالانۋدا. اتتەڭ, مىنا زامان اعىسى سولاي بولىپ بارا ما, قايدام, قازىرگى ادامدار اراسىندا ايتەۋىر بايۋ جولىن ىزدەپ, شارق ۇرىپ, بەت-پەردەلەرىن سىپىرىپ تاستاپ, نەشەبىر قيتۇرقى ىستەرگە بوي بەرىپ جۇرگەن پىسىقاي ادامداردىڭ پەيىلىن ءتۇسىنۋ قيىن بولىپ بارادى.
راسىن ايتايىق, مەملەكەت تاراپىنان الگىلەرگە قارسى كۇرەس جۇرگىزىلىپ, ءارتۇرلى قاتاڭ زاڭدار قابىلدانىپ جاتقانى بەلگىلى. ءبىرازدارى ءىستى بولىپ, زاڭ قورعاۋ ورگاندارىنىڭ «قارماقتارىنا» ىلىگىپ, ۇستالىپ, توردىڭ ارعى جاعىنا توعىتىلىپ تا جاتىر. بىراق, الگى ءارتۇرلى شەكپەن كيگەن تويىمسىز شەنەۋنىك سابازدار ايىلىن ەش تارتار ەمەس. تەلەديداردان, باسپاسوزدەن «مىناداي باستىق پالەنباي ميلليون پارا الىپ جاتقان جەردە قولعا ءتۇستى», «قىزمەت بابىن پايدالانىپ تەندەردى ءوز پايداسىنا شەشكەن تۇگەنباي باستىق سوتتالدى» دەگەن جانە دە تاعى دا تاعى حابارلار جەلدەي ەسىپ جاتادى. ءتىپتى, قۇلاعىمىز وعان ۇيرەنىپ, ۇيرەنشىكتى ىسكە اينالىپ كەتكەن سياقتى.
ەس بىلگەلى ءبىر سەزىم ەسكىرمەيدى,
ول سەزىمنەن ايىرماس ەشكىم مەنى.
«ساتپا ارىڭدى, جان بالام,
ساقتا ارىڭدى»
دەگەن سوزدەر سوڭعى رەت ەستىلەدى.
قايران اكە, كوزىڭە ماقتاماعان,
الا ءجىبىن بىرەۋدىڭ اتتاماعان.
جانىن ارعا ساداعا ەتىپ ماڭگى,
تۋعان جەردە ماڭگى ۇيىقتاپ جاتقان ادام.
ءومىر – سىناق
سىناقتان ءجۇز وتەمىن.
قاتەمدى ءومىر بىلەمىن تۇزەتەرىن.
شەكارانى كۇزەتكەن ساقشىداي ءبىر,
مەن دە ارىمدى كۇنى-ءتۇنى كۇزەتەمىن.
بۇل اقىن رۇستەم جانايدىڭ «ار تۋرالى» دەگەن ولەڭى. وسى جىر جولدارىن وقىپ وتىرىپ مەن ەرىكسىز ويعا باتامىن. ادام بولىپ دۇنيەگە كەلگەننەن سوڭ ادامي اسىل قاسيەتتەرىمىزدى تۋ ەتىپ ءجۇرۋ قاجەت-اق. اسىرەسە, ولەڭ شۋماعىندا ايتىلعانداي ارىمىزدان ايىرىلىپ قالماي, نامىسىمىزدى قولدان بەرمەي, ارقاشان ادالدىق, ادىلدىك جولىندا ءجۇرىپ, ارىمىز تازا بولسا, شىركىن!
ارى تازا, پەندەشىلىكتەن ادا ادام تۋرالى «تاقۋا جان» دەپ جاتادى كوپشىلىك. تاقۋا دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ ءوزى كەڭ ۇعىم. ءىسى مەن قىلىعى دۇرىس, مىنەزگە باي, پەيىلى كەڭ, جاقسىلىققا جانى قۇمار كىسى ءوز ورتاسىندا ءاردايىم سىيلى, بەدەلدى. قازاقتا: «جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى», دەگەن ءسوز بار. ءيا, تۇسىنىگى بار, تۇيسىگى مول ادامدا اردان ارتىق قاستەرلى دۇنيە جوق.
ادام ار الدىندا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. ارىڭ تازا, ەڭبەگىڭ ادال بولعاندا عانا قوعام الدىندا بەدەلدىسىڭ, ەلگە قۇرمەتتىسىڭ, جۇرگەن ورتاڭدا سىيلىسىڭ. باسقانىڭ بارلىعى جالعان جاساندىلىق, كوزبوياۋشىلىق, ەكىجۇزدىلىك, وپاسىزدىق.
بيلىك باسىندا وتىرىپ, ەل الدىندا جوعارى يدەيالار مەن پاتريوتتىق سوزدەردى قويداي توعىتىپ, ال, اينالا بەرە بيىك قىزمەتىن باس پايداسىنا شەشىپ جاتاتىن قۋىسكەۋدەلەردى, قوماعاي-قورقاۋلاردى, ءدۇنيەقوڭىز جەمقورلار تۋرالى مالىمەتتەردى ەستىگەندە جاعاڭىزدى ۇستاپ, ەرىكسىز تۇڭىلەسىز. «وسىلارعا نە جەتپەيدى؟!» – دەپ جۇرەگىڭىز مۇزداپ, قان قىسىمىڭىز كوتەرىلىپ, مازاڭىز كەتەدى. ولاردىڭ پسيحولوگياسىن ۇعۋ كەيدە تىم قيىنعا سوعادى.
دۇنيە ەشكىمگە جولداس بولمايدى. كىم بولماسىن ەرتە مە, كەش پە مىنا جارىق دۇنيەدەن وتەدى. جەر بەتىندە ازاماتتىڭ اتقارعان جاقسى, ىزگىلىكتى جارقىن ءىسى قالادى, «عالىمنىڭ حاتى, جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى», ەلىنە جاساعان جاقسىلىعى ۇمىتىلمايدى. ەندەشە, بۇل كۇندەرى ادامدارعا نەگە دۇنيە تىم جاقىن بولىپ, بازبىرەۋلەر ونىڭ جەتەگىنە ءتۇسىپ, ءتىپتى, ونىڭ ق ۇلىنا اينالىپ بارا جاتقانى نەسى؟ ولاردىڭ لاۋازىم ۋاقىتشا, ال ادامگەرشىلىك ماڭگىلىك ەكەنىن ەستەن شىعارعانىن قالاي تۇسىنەمىز؟ سول تىم وكىنىشتى-اق!..
وسىنداي وي ۇستىندە وتىرعان ساتتە, سوناۋ ەرتەدە – ارتتا قالعان بالالىق شاعىمدا كارىقۇلاق قاريالاردان ەستىگەن ءبىر اڭىز اڭگىمە ەسىمە ءتۇستى.
بايلىعىمەن اتى شىققان, پاراساتتى, ابىرويلى ءبىر كىسى جاسى كەلىپ دۇنيەدەن وتكەلى جاتقانىن سەزىپ, الدىنا جالعىز بالاسىن شاقىرىپ, مىناداي اقىرعى ءسوزىن ايتىپتى:
– بالام, ءومىر بار جەردە ءولىم بار. ءبىزدىڭ ءبارىمىز بۇل دۇنيەنىڭ قوناعىمىز. مىنا جارىق دۇنيەگە وكپەم جوق. ءبىر كىسىدەي-اق شالقىپ ءومىر ءسۇردىم, كوردىم, ءبىلدىم. ارتىمدا ءوزىڭ – ءومىرىمنىڭ جالعاسى بارسىڭ. وعان ءتاۋبا! ساعان ەكى حات-امانات جازىپ قويدىم. ءبىرىنشىسىن مەنىڭ دەنەمنەن جان كەتكەندە اشىپ وقىرسىڭ. ال, ەكىنشىسىن – جەرلەپ كەلگەننەن كەيىن وقى.
– اكەجان, قانداي اماناتىڭىز بولسا دا ورىندايمىن. تەك و دۇنيەگە اسىقپاڭىزشى, ءالى جۇرە تۇرىڭىزشى.., – دەپ كوز جاسى ءمولت-ءمولت ەتكەن بالاسى اكەسىن ولىمگە قيماي, قۇشاقتاي بەرىپتى.
– ونىڭ بارلىعى ءتاڭىردىڭ قولىندا, بالام. تالقانىمىز تاۋسىلعان كۇنى, كىم بولمايىق, دۇنيەمەن قوشتاسىپ جۇرە بەرەمىز. ول – ءومىر زاڭدىلىعى. ولىمنەن ەشبىر ءتىرى پەندە قۇتىلا المايدى. اللانىڭ بەرگەنىنە قاناعات ەتكەن ءجون...
سودان كوپ ۇزاماي الگى قارت كوز جۇمادى. بالاسى اعىل-تەگىل جىلاپ وتىرىپ اكەسىنىڭ ءبىرىنشى حاتىن اشىپتى. وندا: «بالام, ءتوسەگىمنىڭ استىندا ەسكى جىرتىق ش ۇلىعىم جاتىر. سونى ماعان كيگىزىپ جەرلەۋىڭدى وتىنەمىن», – دەگەن جازۋ بار ەكەن. اكەسىنىڭ اماناتىن ورىنداۋ ءۇشىن بالاسى الگى جىرتىق ش ۇلىقتى اياعىنا كيگىزبەك بولادى. بىراق, جانازاسىن شىعاراتىن مولدا: «شاريعاتقا بۇل دۇرىس ەمەس, بولمايدى» دەپ قارسىلىق جاساپ, كونبەي, ش ۇلىقتاردى كيدىرتپەيدى. سودان, قاريالار ءبىراز ءوزارا داۋرىعىپ, بىرنەشە مولدامەن اقىلداسا كەلە «قايتقان ادامدا كەبىننەن باسقا ەشتەڭە بولماۋى كەرەك» دەگەن شەشىمگە توقتايدى. ءسويتىپ, مارقۇمنىڭ جانازاسىن شىعارىپ, اقتاپ-ارۋلاپ, ش ۇلىقسىز جەرلەيدى.
اكەسىن جەرلەپ, قۇران ءتۇسىرىپ, ەل تاراعاننان كەيىن بالاسى: «ەكىنشى حاتىندا نە جازدى ەكەن؟», – دەپ اكەسىنىڭ ەكىنشى حاتىن اشادى. ول حاتتا: «بالام, كورىپ-ءبىلدىڭ بە, ماعان جارىق دۇنيەدەن جىرتىق ش ۇلىقتىڭ ءوزى بۇيىرمادى. ادام ولگەندە ەشنارسەنى ءوزىمەن بىرگە الا كەتپەيتىنىنە ەندى كوزىڭ جەتكەن بولار. استە, باي دا, كەدەي دە, جارلى دا, جالعىز دا ولەدى, ءتىرى پەندە ومىردەن وتەدى. ءدۇنيەنىڭ بارلىعى قالادى. وسىنى ءاردايىم قاپەرىڭدە ۇستا. ەشقاشان بايلىققا ماستانبا, تاسىما, باسىنبا. مۇمكىنشىلىگىڭ بولىپ تۇرسا جەتىم-جەسىرلەرگە, اۋرۋ-كەمباعالدارعا, كەدەي-كەپشىككە قولۇشىڭدى بەرۋدى ۇمىتپا. ىلاجى بولسا, ادامدارعا جاقسىلىق جاساۋدان جالىقپا», – دەلىنگەن ەكەن.
ويلاپ وتىرساڭ, وسى ءبىر شاعىن اڭىز-اڭگىمەدە قانشاما جاندى فيلوسوفيا, سالماقتى دا سانالى وي, اقىل, وسيەت جاتىر!
ءبىراز جىل بۇرىن رەسپۋبليكالىق گازەتتىڭ بىرىندە حالىق جازۋشىسى, بەلگىلى اقىن, مارقۇم قادىر مىرزاليەۆتىڭ «كىسىلىك» اتتى تانىمدىق ەسسەسى جاريالاندى. وندا قالامگەر اعامىز كىسىلىكتىڭ ەتالونى مەن ۇلگىسىن ادەمى تىلمەن ايتىپ بەردى. وقىپ وتىرىپ كەيبىر بيلىك باسىندا وتىرعان لاۋازىم يەلەرىنە قاراعاندا, كىسىلىگى مول ازاماتتاردىڭ قوعامعا, ورتاعا, ەلگە قاجەتتىرەك ەكەنىن مويىندايسىڭ. كىسىلىگى مول ادام شارشامايدى-شالدىقپايدى, بارشىلىققا تاسىمايدى, جوقشىلىققا جاسىمايدى. ءاردايىم ءبىر سىدىرعى سىرباز, قاراپايىم مىنەزىمەن, تەرەڭ تانىم-تۇسىنىگىمەن ەل اراسىندا سىيلى, ابىرويلى ازامات بولىپ قالا بەرەدى.
ادامنىڭ دۇنيەگە كەلگەندەگى نەگىزگى ماقساتى – ءبىر-بىرىنە قىزمەت ەتۋ, جاقسىلىق جاساۋ, ءبىرىن-ءبىرى دەمەۋ. «قولىندا بىردەڭە بولسا, العان ادام ەمەس, بەرگەن ادام باقىتتى» – دەپ قازەكەم بەكەر ايتپاعان. سوندىقتان, كەيدە ىشتەي بولسا دا: «وسى مەن قالاي ءومىر ءسۇرىپ ءجۇرمىن ءوزى؟ ەل الدىندا ارىم تازا ما؟ ادالدىقتان, ادىلدىكتەن الشاقتاپ كەتپەدىم بە؟ حالقىما نەندەي جاقسىلىق جاسادىم؟», «قاتارىمىزداعى ارلى ازاماتتار كىم؟» – دەپ وي تارازىسىنان ءوتكىزىپ قويعانىمىز, ءسىرا, ارتىق ەمەس سياقتى. ادام تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىنگى ولشەپ بەرىلگەن ەكى ارالىقتا ىستەگەن قىلىعىنا وكىنبەگەنى ابزال-اۋ, تەگى.
جاقسىلىقتىڭ, كىشىپەيىلدىكتىڭ, جاسامپازدىقتىڭ, كىسىلىكتىڭ اق جەلكەنىن جانىمىزعا جالاۋ ەتىپ, ەلىمىزدىڭ بايلىعىن ارتتىرىپ, جەرىمىزدى گۇلدەندىرىپ, رۋحاني بايىپ كەلەر كۇندەرىمىزدى نۇر شۋاعىنا بولەي تۇسكەنىمىز قانداي جاقسى, زامانداس! وعان ءسىز بولىپ, ءبىز بولىپ ءاردايىم تالپىنايىق, ۇقساپ باعايىق, سوندا عانا باقىتقا كەنەلىپ, كوكجيەگىمىز كەڭەيە تۇسپەك.
ادامگەرشىلىكتىڭ, كىسىلىكتىڭ تۋىن بيىك ۇستالىق!
ساعىندىق وردابەكوۆ,
دارىگەر-حيرۋرگ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
تاراز