يسلام. قۇران. عىلىم

«يسلام – ءدىن عانا ەمەس, ول ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز».

ن. ءا. نازارباەۆ

يسلام ءدىنى بۇگىنگى تاڭدا جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ شامامەن تورتتەن ءبىرى ۇستانىپ, بيىك باعالاپ, ايالاپ, قاستەرلەپ وتىرعان سوڭعى ءيلاھي ءدىن. ونىڭ ادام با­لاسىن ۇنەمى تازالىققا, ادالدىققا شا­قى­راتىنى, اللا تاعالا مەن پايعام­با­رى­مىزعا (س.ع.س.) جانە دۇنيەدەگى بۇكىل جا­را­تى­لىستارعا وپالى بولۋعا ءۇن­دەيتىنى انىق. سان عاسىردان بەرى تىپ-تىنىش, بەيبىت ءومىردى ناسيحاتتاپ كەلگەن اسىل ءدىنىمىزدى سوڭعى جىل­داردا لاڭكەستىك, ەكس­­ترەميستىك سەكىلدى نەبىر جاعىمسىز ۇعىمدارمەن باي­لا­­نىستىراتىن پىكىرلەر پايدا بو­لۋى جۇرەگىمىزگە اۋىر تيەتىنى راس. نەگىزىندە, يسلام ەش ۋا­قىتتا ادامداردى ب ۇلىككە, بۇزا­قى­لىق­­­قا, ءتارتىپسىز­دىك­كە نەمەسە بىرەۋدىڭ جازىقسىز قانىن توگۋگە شاقىرعان ەمەس. كەرىسىنشە, ول وزگەنىڭ اقىسىنا قىلداي قيانات جا­ساماۋعا ۇيرەتەتىن ۇلكەن ءتار­بيە قاينارى. ءVىى عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا تاياۋ شىعىس پەن ورتا شىعىس حا­لىق­تارى ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكى ۇلكەن وقيعا كوزگە ۇرىپ تۇرعانداي ايقىن كورىنىپ جاتتى. ءبىرىنشىسى, ادامزات بالاسىنا ەكى دۇنيە باقىتىمەن سۇيىنشىلەي كەلگەن يس­لامنىڭ پايدا بولۋى, ال ەكىنشىسى, تارى­داي شاشىلىپ, ءوزارا جانجالدان كوز اشپاي كەلگەن اراب رۋ-تايپالارى جۇدى­رىق­تاي جۇمىلىپ, جاڭا اراب مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاپ جاتۋى ەدى. يسلامنىڭ ءيلا­ھي دىندەردى ءتامامداۋشى موردەي بولىپ ەڭ سوڭىنان ءتۇسۋى جانە جەكەلەگەن قاۋ­ىم­دارعا عانا ەمەس, بارشا ادامزات بالا­سىنا كەلۋى ونىڭ حاقتىعىن بىلدىرەتىن بۇل­تارتپاس انىق دالەلدەرگە جاتادى. دەمەك, بۇل ءدىننىڭ ياھۋديلىك پەن حريستيان­دىققا قاراعاندا الەۋمەتتىك سيپاتى باسىم. اراب تۇبەگىندە اسا قۋاتتى ءدىني مەم­لەكەتتىڭ ورناۋى اراب ەلى تاريحىنا عانا ەمەس, جەر جاھاننىڭ تىنىسىنا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا لەپ الىپ كەلدى. بۇل ەلدىڭ بۇرىننان تابىنىپ كەلگەن جالعان قۇدايلارى مەن پۇتتارىن تاستاپ, مۇسىلماندىقتى قابىلداپ, جالعىز ال­لا­عا عانا قۇلشىلىق ەتۋىنىڭ يگى اسەرى ەدى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, يسلام ءدىنى­نىڭ قۇندىلىعىن اراب ەلىنىڭ يسلامعا دەيىنگى جانە يسلامنان كەيىنگى جاي-كۇيىن سالىستىرۋ ارقىلى دا وپ-وڭاي با­عامداي الماقپىز. ەجەلگى اراب رۋ-تايپالارىنىڭ ارقاي­سىسى ءوز الدىنا جەكە جاساندى قۇداي­لارعا كوزسىز تابىنىپ كەلدى. ءتىپتى حالىق ساناسىندا «تايپالىق-رۋلىق قۇداي» دەگەن دە ۇعىم بولدى. ادامدار جاساندى قۇدايلار تەك وزىنە قاتىستى رۋلار مەن تايپالاردى عانا ساقتاپ-قورعايدى دەپ سەندى. وسىلايشا, ءاربىر رۋدىڭ وكىلى ءوزى تابىنىپ جۇرگەندەرىنەن «وزگە دە پۇتتار بار, ولار ءوزارا تالاسىپ, جاۋلاسۋى دا مۇمكىن» دەگەن ويمەن ءومىر ءسۇردى. پۇتتار تاستاردان, اعاشتاردان, ءتىپتى كەيدە نان, قۇرما سەكىلدى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنەن دە جاسالدى. اركىم ءوز تايپاسىنىڭ پۇتتا­رىنا قۇرباندىق شالدى. ءتىپتى جاڭا تۋىلعان قىز بالالاردىڭ تىرىدەي جەرگە كومىلۋىن تەك ەكونوميكالىق سەبەپپەن نەمەسە نامىستىڭ تاپتالۋىمەن عانا ەمەس, «قۇرباندىق» دەگەن تۇسىنىكپەن دە بايلانىستىراتىن عالىمدار بار. دەسەك تە, اراب ەلىنىڭ قىم-قۋىت تا­ري­حىنا ۇڭىلسەك, سول كەزدىڭ وزىندە جەر بەتى دۇنيەسىنەن الدەقايدا جوعارى تۇراتىن اسا ۇلى ءبىر قۇدىرەتتىڭ بار ەكەندىگىنە بۇ­لىڭعىر بولسا دا سەنىم بولعانىن جوق­قا شىعارا المايمىز. الگى پۇتتار سول قۇدىرەتكە جاقىنداۋدىڭ ءبىر دانەكەرى دەپ سانالعان سىڭايلى. كەيبىر ارابتار ول قۇدىرەتتى قاسيەتتى قاعبانىڭ يەسى دەپ ۇقتى. سوندىقتان, ءوز پۇتتارىن سول قا­سيەتتى قارا تاستىڭ ۇستىنە نەمەسە ماڭى­نا ورناتۋعا تىرىستى. يسلام ءدىنى كەلگەنگە دەيىن, قاعبا ماڭىندا پۇتتاردىڭ 360 ءتۇرى بولدى دەگەن دەرەك كەزدەسەدى. مۇ­نىڭ ءوزى اراب دۇنيەسىنىڭ يسلامعا دەيىنگى رۋحاني ءومىرىنىڭ قاي دەڭگەيدە بول­عان­دىعىن كورسەتەتىن ءبىراز شىندىقتىڭ وزەگىن ارشىسا كەرەك. ارابتار ادەبيەتكە جاقىن حالىق بولعاندىقتان, ءوز پۇتتارىنا ارناپ ولەڭ-قيسسالار جازۋمەن دە اينالىستى. ولار­دىڭ سول داۋىردەگى ادەبيەتتەرىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى وسى جەلىگە قۇرىلدى دەسەك, اقيقاتتى اينالىپ وتكەندىك بولماس. كوپ قۇدايعا سەنىپ كەلگەن اراب دۇنيەسىنىڭ تاريح ساحناسىنداعى بۇرىنعى بەت-بەينەسى وسىنداي كۇيدە ەدى. ال بۇكىل عالامداردىڭ جالعىز يەسى, ۇلى اللا تاعالاعا بويۇسىنۋعا شاقىر­عان يسلام ءدىنى كەلگەندە, ارابتار ارا­سىن­داعى وسىنداي ميفتىك وي-تۇسىنىكتەر بىرتىندەپ سەيىلىپ, ناعىز اقيقاتتىڭ نۇر ءساۋ­لەسى بىلىنە باستادى. ادامداردىڭ ءدۇ­نيە­گە, بۇكىل جاراتىلىستارعا دەگەن كوز­قا­راسى وزگەردى. ولەڭ-داستانداردىڭ تا­قى­رىپتارى دا جالعاندى جىرلاۋدان ارى­لىپ, وزگە ارناعا ويىسۋعا بەت الدى. ال اللانىڭ اياتتارى وقىلعاندا, ازۋىن ايعا بىلەگەن مايتالمان اقىنداردىڭ ءوزى ءسوزىن توقتاتىپ, عاجايىپ ءيلاھي سوزدەر­دىڭ تۇڭ­عيىق سىرلارىنا تاڭعالىپ, تاڭ­داي قاعۋ­دان وزگە شارا تاپپادى. اقىن­دار قۇران­نىڭ اياتتارى ادامزاتتىڭ ءسوزى­نەن الدە­قايدا بيىك تۇرعانىن تولىق مويىندادى. يسلامعا دەيىنگى كەزەڭدە ءدىني تۇسىنىگى ەجەلگى حريستياندىققا جاقىن كەيبىر وتىرىقشى ەلدەر دە بولدى. بۇل جاراتۋ­شى جالعىز قۇداي مەن اقىرەت كۇنىنە سەنۋگە شاقىراتىن حانيفتىك سەنىمنەن تۋىنداسا كەرەك. يسلام ءدىنى ياھۋديلەر مەن حريس­تيان­داردىڭ تۇسىنىكتەرىندەگى ميفولوگيالىق كەلەڭسىزدىكتەردى دە تارتىپكە كەلتىرىپ تۇزەتە باستادى. تەك كوزگە كورىنەتىن ناق­تىلىققا عانا سۇيەنگەن قاسىرەتتى كوزقاراس يسلامنىڭ كەلۋىمەن رۋ­حا­ني-عايىپتىق ۇلاعاتتى سەنىمنىڭ تۇنىعى­نا قاراي ىعىستى. ۇلى اللا تاعالاعا دەگەن سەنىم بىرتىندەپ ادامگەرشىلىك قا­سيەت­تەرمەن دە تولىقتى. يسلام ءدىنى «تايپالىق پۇتتار مەن جالعان قۇدايلارعا سەنۋدەن» باس تارتىپ, اسا قۇدىرەتتى, ءبارىن كورۋشى, ءبارىن ەستۋشى, ەرەكشە راحىمدى, جاراتۋشى, ەسەپ-قيساپ كۇنىنىڭ يەسى جالعىز اللاعا قۇل­شى­لىق ەتۋگە شاقىردى. اراب تۇبەگىنىڭ تۇر­عىندارى يسلام كەلمەي تۇرىپ, تا­بي­عاتتىڭ سۇراپىل كۇشتەرىنىڭ الدىندا باس ءيىپ كەلسە, ەندى يسلام ءدىنىنىڭ بيلىگى ءجۇر­گەن كەمەل كەزەڭدە تاعدىرعا يمان كەلتىرىپ, ەكى دۇنيەنىڭ تەرەزەسىن تەڭ ۇستاۋعا كوشتى. مۇنىڭ سىرى يسلامنىڭ يگىلىگىندە جاتقاندىعى حاق. يسلام قوعامدىق قاتىناستارعا ىقپال ەتىپ, جالپاق جۇرتتىڭ الەۋمەتتىك ماسە­لە­لەرىن دە وپ-وڭاي شەشە باستادى. مى­سا­لى, الەۋمەتتىك داعدارىس پەن قىم-قي­عاش ىشكى قايشىلىقتارعا ۇشىراپ, حا­لىقتىڭ ىشتەي ىدىراي باستاۋى اراب تاي­پالارىنىڭ باسىنا تونگەن قاسىرەت بۇلتى ىسپەتتەس ەدى. تەك اراب ەمەس, مۇنداي ءدىني-رۋحاني قاراڭعىلىق بۇلتى جەر بەتىندەگى بۇكىل ادامزات اتاۋلىنىڭ باسىنا ءۇيى­رىلىپ تۇرعان بولاتىن. كوشپەلى تايپالاردىڭ ۇجىمدىق مۇلكى بولعان جايىلىمدار مەن قۇدىق­تار ۇستەم تاپ وكىلدەرىنىڭ يەلىگىنە ءوتىپ كەتكەن. ال تۇرمىسى ناشار, ءالسىز ءبا­داۋي­لەر بۇرىنعىدان دا ءسىڭىرى شىعىپ كە­دەيلەنە تۇسكەن. وسىمقورلىق كەڭىنەن ەتەك الىپ, قۇلدىق كوبەيگەن. باسى بوس, ازات ءباداۋيدى ءوز تايپاسى قورعاپ, اراشا تۇسە المايتىنداي جاعدايعا دا جەتتى. تايپاسىنان بەزىپ, شولگە بارىپ قاراق­شىلارعا قوسىلعانداردىڭ سانى دا كۇن ساناپ ارتتى. ال ءبىر-بىرىمەن شابىسىپ-قىر­قىسىپ جاتقان اراب رۋ-تايپالارى­نىڭ ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىگۋى حالىقتىڭ كوسەگەسىن كوگەرتىپ, مەرەيىن اسىردى. يسلام ءدىنى ادامداردى جاڭا قۇقىقتىق قا­رىم-قاتىناسقا شاقىرىپ, جاڭا سەنىمنىڭ كەڭىنەن جايىلۋىنا جاعداي تۋدىردى. جاڭا ءدىن كەلۋىنەن ون جىل وتپەي جا­تىپ ارابتاردىڭ ۇلان-اسىر تەرريتوريا­نى باعىندىرعان داڭقى جان-جاققا جايى­لا باستادى. ال حازرەتى مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامبارىمىزدىڭ قاۋىمى اقي­قات ءدىندى جايۋ جولىنداعى كۇرەستىڭ ماڭىزىن جان-تانىمەن قابىلداپ, ونى تابيعي مىنەزدەرىنە اينالدىرىپ الدى. اراب ەلىنىڭ بيلىك جۇرگىزۋشى تابى ەجەلگى وركەنيەتتىڭ ورتالىقتارى بولىپ سانالعان سيريا, مەسوپوتاميا, مىسىر سىندى ءونىمى مول ەلدەردى جاۋلاپ الىپ, مول ولجا مەن قازىناعا كەنەلۋگە بۇرىن­نان-اق ق ۇلىقتى ەدى. الايدا بىتىراپ, التىباقان الاۋىز بوپ جاتقان اراب تاي­پالارىنىڭ بۇل ويدى جۇزەگە اسىرۋعا شا­مالارى كەلمەيتىنى ايدان انىق-تى. ال يسلام ءبىر دىنگە بىرىككەن مۇسىلماندار­دىڭ رۋحىن اسقاقتاتىپ, جاراتۋشى يەمىزدى الەمگە پاش ەتۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن قۇران كارىمنىڭ ايقىن اياتتارىمەن بەكىتىپ بەردى: «سەندەر كىتاپ يەلەرىنەن اللاعا, اقىرەت كۇنىنە سەنبەگەندەر, اللا مەن ونىڭ ەلشىسى ارام ەتكەن نارسەلەردى ارام دەپ بىلمەگەندەر, حاق ءدىندى (يسلام ءدىنىن) ءدىن ەتىپ ۇستاماعاندار سەندەرگە كىشىرەيىپ, بويسۇنىپ, ءوز قولىمەن سالىق (جيزيا) تولەگەنگە دەيىن سوعىسىڭدار» («تاۋبە» سۇرەسى, 29-ايات). ءسويتىپ, يسلام ءدىنى ازيا مەن افريكا حالىقتارىنىڭ اراسىندا, ەۋروپانىڭ ءبىر بولىگىندە, جالپى ءۇندىستاننان يسپا­نيا­عا دەيىنگى ۇلان-عايىر دالادا كەڭىنەن جايىلدى. ءۇش قۇرلىقتىڭ تۇرعىندارى­نان قۇرالعان كوپتەگەن حالىقتار ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي, ءبىر قولدىڭ سالا­سىن­داي بىرىگىپ, رۋحاني-ساياسي كۇشكە اي­نال­دى. سول كەزدە الەمدى ءدۇر سىلكىندىرىپ تۇرعان ەكى الىپ يمپەريا يران مەن ۆيزانتيا دا مۇسىلمانداردىڭ ىعىنا جىعىلدى. اراداعى نەبىر اۋىر قاقتىعىستار ناتيجەسىندە يران تولىعىمەن مۇسىل­ماندارعا باعىنىپ, يسلام ءدىنىن قابىل­دادى دا, ۆيزانتيا ازيا قۇرلىعىنداعى يەلىگىنەن تولىقتاي ايىرىلدى. قاسيەتتى قۇران كارىمدەگى: «ءتۇپ-تۇگەل اللانىڭ ارقانىنان (دىننەن) جا­بىسا ۇستاڭدار, اجىراماڭدار ء(بو­لىن­بەڭ­دەر). ءارى وزدەرىڭە اللانىڭ بەرگەن نىع­مەتىن ەسكە الىڭدار. ويتكەنى, ءبىر-بىرىڭە دۇشپان ەدىڭدەر, اللا ءجۇ­رەكتەرىڭنىڭ اراسىن جاراستىردى. ونىڭ نىعمەتىمەن تۋىسقا اينال­دىڭ­دار» («ءالي يمران» سۇرەسى, 103-ايات) دەگەن ايات ومىردەن كورىنىس تاپتى. ال اللانىڭ سوڭعى ەلشىسى, ارداقتى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) سول كەزدە اراب ەلىنىڭ ەكونوميكالىق جانە ءدىني ورتالىعى سانالعان مەككە قالا­سىندا دۇنيەگە كەلدى. بۇل قالانىڭ تۇر­عىن­دارى ەگىنشىلىكپەن دە, قول ونەرىمەن دە, باۋ-باقشا وسىرۋمەن دە اينالىس­پايتىن. ولار سولتۇستىك جاعىنان سيريا, يراك, مىسىر قالالارىنان, ال وڭ­تۇس­تىگىنەن ءۇندىستان, قىتاي, شىعىس افريكا ەلدەرىنەن كەلەتىن ۇلكەن-ۇلكەن ساۋدا كەرۋەندەرىنىڭ كۇتىمىمەن اينالىساتىن. حالىقتىڭ دەنى نەگىزىنەن وسى ىسپەن شۇ­عىلداناتىن. مەككەدەگى ەڭ بەدەلدى, ءارى باي سانالاتىن قۇرايىش تايپاسى ساۋدا ەكسپەديتسيالارىن ۇيىمداستىرىپ باسقا­را­تىن. سونداي-اق, وسىمقورلىق تا بۇل تايپانىڭ كاسىبى بولدى. ويتكەنى, حيد­جازدىڭ كوشپەلى تايپالارى كوبىنە-كوپ قارىز استىندا ەزىلىپ, ودان قۇتىلۋ ءۇشىن وسىممەن اقشا الاتىن. قۇرايىش تايپاسى اراب تۇبەگىندەگى وزگە تايپالاردىڭ ءبىرى عانا بولعانمەن, ول ەكونوميكالىق جاع­دايى جاعىنان وزگەلەردەن كوش ىلگەرى-ءتىن. مۇحاممەد پايعامبارىمىز (س.ع.س.) وسى قۇرايىش تايپاسىنىڭ حاشيم رۋى­نان شىقتى. اكەسى شاعىن داۋلەتتى ابدۋللا دەگەن كىسى ەدى. ول ومىردەن ەرتە وزىپ, سودان سوڭ التى جاسىندا اناسى ءامينادان دا ايىرىلىپ, پايعامبارى­مىز (س.ع.س.) جەتىم قالادى. ءسويتىپ, سۇيىكتى پايعامبارىمىز (س.ع.س.) كوكەسى ءابۋ ءتالىبتىڭ قامقورلىعىنا ءوتتى. ونىڭ قولىندا ءجۇرىپ, قوي دا باعادى. ەر جەتە كەلە ساۋدا كەرۋەندەرىنە قوسىلىپ, ولارعا اتقوسشىلىق تا جاسايدى. قۇران كارىمدە اللا تاعالا مۇحام­مەد (س.ع.س.) پايعامبارىمىزدى بۇكىل عالامدارعا راحىم نۇرى, ءارى اقيقات ءدىندى جەتكىزۋشى ەتىپ جىبەرگەنى جايلى: «ءاي ادامدار! مەن سەندەردىڭ بارلىعىڭا ال­لا­نىڭ جىبەرگەن ەلشىسىمىن. جەر مەن كوكتىڭ پاتشالىعى اللانىكى. ودان وزگە ەشبىر قۇداي جوق. ول تىرىلتەدى دە ولتىرە­دى. سوندىقتان اللاعا جانە اللانىڭ سوزدەرىنە سەنەتىن, ونىڭ وقۋ-جازۋدى بىلمەيتىن پايعامبار ەلشىسىنە يمان كەلتىرىڭ­دەر. تۋرا جول تابۋلا­رىڭ ءۇشىن وعان ىلەسىڭدەر!», – دەيدى («اعراف» سۇرەسى, 158-ايات). بۇعان دەيىنگى سان مىڭداعان پايعامبارلاردىڭ اراسىندا ءبىر قاۋىمعا عانا ەمەس, بۇكىل ادامزات پەن جىندارعا جىبەرىلگەن اقىرزامان پايعامبارى حازىرەتى مۇحاممەدتىڭ (س.ع.س.) الار ورنى ەرەك­شە. اللا تاعالا: “سەنى بۇكىل الەمگە راحمەت ەتىپ قانا جىبەردىك”, – دەپ وعان (س.ع.س.) وزگەشە ءىلتيپات تانىتتى. سوندىق­تان اللانىڭ سوڭعى ەلشىسى (س.ع.س.) قا­سيەت­تى قۇران كارىمدى بارشا ادامزات با­لاسىنا ءتۇسىندىرىپ, ناسيحاتتادى. ءومىرى­نىڭ سوڭىنا دەيىن وسى مىندەتتى قالتقى­سىز اتقاردى. قۇران بولسا, جەر بەتىنە وزىنەن بۇرىن تۇسكەن قاسيەتتى كىتاپتار مەن پاراقتاردىڭ (سۋحۋف) مازمۇنىن تولىقتاي قامتىدى. ولاردا بەرىلگەن ءدىني ۇكىمدەردى بەكىتە كەلدى. مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامبارىمىز ادامدارعا ۇلى اللا تاعالانىڭ قۇدىرەتى­نە سۇيەنە وتىرىپ, نەبىر عاجايىپ مۇع­جيزالاردى كورسەتتى. بىردە ءدىنىمىزدىڭ اقيقاتتىعىنا كوزىن جەتكىزگىسى كەلگەن ءبىر كىسىنىڭ سۇراۋى بويىنشا, اللانىڭ قالاۋىمەن, اسپانداعى ايدى قاق بولگەنى جايلى دەرەك بار. اعاشتىڭ وعان سالاۋات ايتاتىنىنا سەنىمىن ناقتىلاعىسى كەلىپ, سۇراق قويعان كىسىگە: «اعاشتىڭ ءوزى ايت­سىن» دەۋى مۇڭ ەكەن, ۇلكەن ءبىر اعاش تا­مىرىمەن قوپارىلىپ, پايعامبارى­مىزعا (س.ع.س.) جاقىنداپ كەلىپ, ءيىلىپ سالا بەردى. اللا ەلشىسىنىڭ كەيبىر جان-جا­نۋار­دىڭ دا ءتىلىن بىلگەنىن دالەلدەيتىن تاريحي وقيعالار بولعان. بىراق, پايعام­بارىمىز (س.ع.س.) بۇلاردىڭ ەشبىرىن وزىنە تاڭعان ەمەس, ءبارى دە ۇلى قۇدىرەت يەسى ال­لا تاعا­لانىڭ بۇيرىعىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان­دىعىن ايتىپ وتىراتىن. ءوزى تەك اللانىڭ ءامىرىن جەتكىزۋشى ەكەنىن بىلدىرەتىن. اراب جۇرتى اللانىڭ اقيقات ءدىنىن تۇسىنگەن سايىن بۇرىنعى سەنىمدەرىنەن بەت بۇرىپ, لەك-لەگىمەن يسلام دىنىنە كىرىپ جاتتى. ال مەككەنى بيلەۋشى تابىنا بۇل, ارينە, ۇنامادى. ولار ادامداردىڭ يسلامعا وسىلايشا ۇدەرە اۋىتقۋىن ءوز ءدىن­دەرىنەن بەزۋشىلىك دەپ ۇقتى. قول­دا­رىنان كەلگەنشە بۇعان توسقاۋىل بولۋعا تىرىسىپ باقتى. الايدا مۇسىلمان­دىق­تى قابىلداۋشىلار سانى ءبىر كىسىگە دە ازايمادى. قايتا كۇن وتكەن سايىن ولار كوبەيە بەردى. مەككەنىڭ ۇستەم تاپ وكىل­دە­رى بۇل ءىستىڭ ماتەريالدىق جاعدايمەن بايلانىسى بولار دەپ, مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامبارعا مول دۇنيە, سۇلۋ جار, بيىك مانساپ ۇسىنىپ تا كوردى. الايدا, ار­داق­تى ەلشى (س.ع.س.): «ءبىر قولىما ايدى, ەكىنشى قولىما كۇندى بەرسەڭدەر دە, اللانىڭ ءدىنىن تۇسىندىرۋدەن باس تارتپايمىن», – دەپ ءوز ۇستانىمىن ايقىن ءبىلدىردى. ەندى ءدىن دۇشپاندارى مۇحاممەد پايعام­باردى تەك ءولتىرىپ قانا قۇتىلۋعا بولار دەپ, بىرنەشە مارتەبە ونىڭ مۇباراك جا­نىن و دۇنيەلىك ەتۋگە ارەكەت ەتىپ كوردى. ونى ولتىرگەن كىسىگە كوپ دۇنيە بەرەتىنىن ايتىپ جار سالىپ تا بايقادى. الايدا, ولاردىڭ ەشقايسىسى ناتيجە بەرگەن جوق. ۇلى اللا تاعالا ءوزىنىڭ سۇيىكتى ق ۇلىن قاشان دا امان ساقتاپ, وعان قارسى شىق­قانداردى, ءاماندا قۇردىمعا باتىردى. بىراق, مەككەلىك اق سۇيەكتەر زىميان پيعىلدارىن ەش باسەڭدەتپەدى. اللانىڭ ەلشىسىنە ز ۇلىمدىق جاساۋدى ۇدەتە بەردى. اقىرى, اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) قاسىنا ون شاقتى ساحاباسىن ەرتىپ الىپ, مەككەدەن مەدينەگە قونىس اۋدارۋىنا تۋرا كەلدى. ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىز بويىنشا 622 جىلى جۇزەگە اسقان وسى كوش مۇسىلمانشا جىل ساناۋدىڭ (ھيجرا – قونىس اۋدارۋ) باسى سانالادى. مەدينە قالاسىندا پايعامبارىمىز­دىڭ (س.ع.س.) ۇگىت-ناسيحاتتارى كەڭىنەن تارقادى. جاڭا ءدىن جايلى ءىلىم-ءبىلىمدى اۋس, حازرادج سەكىلدى وتىرىقشى رۋ-تاي­پالار تولىقتاي قۇپتادى. وسى جەردە قۇ­رىلعان شاعىن عانا قاۋىم كەلەشەكتە ءۇل­كەن يسلام يمپەرياسىنىڭ العاشقى يادرو­سى سانالادى. يسلامدى قابىلداعان مەدينەلىك انسارلار ەندى اراب تۇبەگىن­دەگى ءباداۋي تۇرعىندار اراسىنا مۇسىل­مان­دىقتى تاراتا باستادى. رۋ-تايپالار بىرىنەن سوڭ ءبىرى حاق ءدىندى قابىلداي بەردى. ءسويتىپ, 630 جىلى ارابيانىڭ كوپ بولىگى اللانى جالعىز, مۇحاممەدتى (س.ع.س.) ونىڭ ق ۇلى جانە ەلشىسى دەپ مۇ­سىل­ماندىقتى قابىل ەتكەن ەدى. سودان سوڭ, اراداعى بىرقاتار قاقتىعىستاردان كەيىن مەككە تۇرعىندارى دا اللاعا بوي­ۇسى­نا باستادى. ال اللانىڭ سۇيىكتى ق ۇلى مۇحاممەدكە (س.ع.س.) ەلدىڭ باسقارۋ­شى كوسەمى رەتىندە باعىندى. جۇرەگى جايساڭ, مەيىرىم جارشىسى مۇحاممەد (س.ع.س.) مەككەلىكتەردىڭ بۇرىنعى زورلىق-زومبىلىق, قاستاندىقتارىنىڭ ءبارىن كەشىردى. وسىلايشا بۇگىندە الەم جۇرتشى­لىعى جيىلىپ قاجىلىق پارىزدارىن وتەيتىن قاسيەتتى قالا مەككە مۇسىلمان الەمىنىڭ ورتالىعىنا اينالدى. قاسيەتتى قاعباداعى جالعان قۇدايلار مەن پۇتتار ءبىرى قالماي قيراتىلدى. مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س.) اراب ەلىندەگى توزىعى جەتكەن ءداستۇر­لەر­مەن كوپ كۇرەسۋىنە تۋرا كەلدى. ويتكەنى, حالىقتىڭ ابدەن ەتى ۇيرەنگەن سەنىمىنەن بىردەن قايتا قويۋى قيىن ەدى. وسىنى ەسكەرگەن اللانىڭ ەلشىسى جاماعاتقا ۇنەمى ادامزات تاريحىنان, يبراھيم, ھۋد, ساليح, شۋايب (الەيھيم ءسالام) سەكىلدى پايعامبارلاردىڭ ومىرىنەن ۇلگى-ونەگە كەلتىرىپ وتىردى. ارينە, ءدىنىمىز العاش قالىپتاسا باستاعان جىلدارى جاڭادان مۇسىلمان بولعان باداۋيلەر ءۇشىن يسلامعا جات ادەت-داعدىلارىمەن بىردەن قوش ايتىسۋ وڭاي بولعان جوق. بىرەۋدىڭ جامان­شى­لى­عىنا كەشىرىممەن قاراۋ, ءۇش كۇننەن ار­تىق كەك ساقتاماۋ دەگەن قاعيدالاردى ال­عاشىندا جۇرەگىنە سىيىستىرا الماعان­دار دا ۇشىراسىپ جاتتى. الايدا, اللا­نى جالعىز ۇكىمدار, مۇحاممەد (س.ع.س.) ونىڭ ەلشىسى دەپ تولىق يمان كەلتىرگەندەر اراق-شاراپ ءىشۋ, قۇمار ويناۋ, زينا­قور­لىقپەن اينالىسۋ سەكىلدى ءناپسىنىڭ ارباۋلارىنىڭ قانشالىقتى زيان ەكەندىگىن سانالى تۇردە ۇعىنىپ, ولاردان باس تارتتى. ال مۇحاممەد پايعامبارىمىز (س.ع.س.) اسىل ءدىنىمىزدىڭ قۇندى قازى­نا­لارىن تاپتىشتەپ ۇيرەتۋدەن جالىقپادى. ول اللانىڭ ەلشىسى رەتىندەگى مىندەتتەرىن تولىق, ءتىپتى اسىرا ورىندادى. اللا ­تا­عالادان جابرەيىل (ا.س.) ارقىلى ءتۇسىپ وتىرعان قاسيەتتى قۇران اياتتارىن ەڭ قاراپايىم ادام ءۇشىن دە ۇعىنىقتى بو­لا­تىنداي ەتىپ ءتۇسىندىرىپ وتىردى. ار­داقتى راسۋلدىڭ (س.ع.س.) سويلەۋ مانەرىنىڭ ءوزى وزگەگە ۇقسامايتىنداي ەرەكشە بول­عا­نىن دا ءبىلۋىمىز كەرەك. ايشا انامىز: «اللا ەلشىسىنىڭ انىق جانە ايقىن ءسوي­لەيتىنى سونشا, تىڭداعان ادامدار ونى تولىق تۇسىنەتىن», دەپ ەسكە العانى بار. وسى­لايشا قۇران كارىمدەگى اقيقات شىن­دىقتار پايعامبارىمىزدىڭ ءمۇبا­راك اۋزىنان نۇر بولىپ قۇيىلا بەرەتىن. اللا ەلشىسىنىڭ جارقىن جۇزىنە قاراپ: «مى­ناداي عاجاپ ديداردىڭ يەسىنەن جالعان ءسوز شىعۋى مۇمكىن ەمەس» دەپ مۇسىلمان­دىقتى قابىلداعاندار دا بولدى. ونىڭ ونەگەلى ومىرىنە قاراپ وتىرىپ, تاڭ قا­لۋشىلار دا توپ-توبىمەن يسلامدى قا­بىلداپ جاتتى. حاق دىندەگى تاڭعاجايىپ قاعيدالاردى ەستىپ بىلگەندە, تالاي ادام كوزدەرىنە جاس الىپ اللاعا مويىنسۇنىپ جاتتى. قىز بالاعا, اناعا, جالپى ايەل زاتىنا جاسالاتىن قۇرمەتكە ريزا بولعان كوپتەگەن نازىك جاندىلار اسىل دىنىمىزگە كوپتەپ بەت بۇردى. يسلام ءدىنىنىڭ پايدا بولۋى قۇران كارىمنىڭ تۇسۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. جالپى اراب حالقى ەجەلدەن ءسوز ونەرىنە باي حالىق. اقىندارى سۋىرىپ سالىپ ولەڭ شىعارۋعا كەلگەندە الدىنا جان سال­مايتىن. مىنە, وسىنداي ءسوزدىڭ قادى­رىن بىلەتىن حالىقتىڭ اراسىنا قاسيەتتى قۇران كىتابىمىز ءتۇستى. دەمەك, مۇنىڭ وزىندە ءبىر سىر بار. حالىقتىڭ بۇعان دەيىن تىڭداپ جۇرگەن ولەڭدەرىنىڭ ماز­مۇ­نىن­دا اللا, ءدىن, اقىرەت, يمان جايلى اي­تىلمادى. ولاردىڭ ءبارى كوبىنشە كوركەم سوزگە قۇرىلاتىن. كەنەت مۇسىل­مان­دار كەلىپ, اللا تاعالانىڭ قاسيەتتى كالام شارىپتەرىن وقىپ بەرگەندە, ەستىگەن جۇرت ەرەكشە تاڭ قالىپ: «بۇل ادامنىڭ سوزدەرى ەمەس» دەگەننەن وزگە ەشتەڭە دە ايتا الماي, تۇرعان ورىندارىنا قادا­لىپ, بەيجاي كۇيگە ۇشىرادى. قۇران كىتاپتىڭ ۇشقىر قيالدان نەمەسە شالقار شابىتتان تۋاتىن ءسوز ەمەستىگىنە ەستىگەن ادام بىردەن يلاندى. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) ءوزى ءبىر حاديسىندە قۇران كارىمدى بىلايشا سيپاتتاپ بەرگەنى بەلگىلى: «اللانىڭ كىتابى سونداي ءبىر كىتاپ – وندا سەندەرگە دەيىنگى ۋاقيعالار, سەندەردەن كەيىنگى حابارلار جانە ارالارىڭدا جاسالاتىن ۇكىمدەر بار. ول ەشبىر ءازىلى جوق تورەشى كىتاپ, ونى مەنسىنبەي تاستاپ قويعانداردى اللا قۇردىمعا باتىرادى, ال ودان باسقادان تۋرالىق ىزدەگەندەردى اداستىرادى. ويتكەنى, ول – اللانىڭ مىقتى ءجىبى جانە حيكمەتكە تولى ءسوزى, ءارى ول – تۋرا جول. ونىمەن جۇرگەندەر اداس­پايدى, ونى ارقاۋ ەتكەن تىلدەر شاتاس­پايدى. عالىمدار ونى قانشا وقىسا دا, استە تويمايدى, كوپ وقىلعاننان ول ەسكىرمەيدى, ىشىندەگى عاجايىپتارى سارقىل­مايدى. جىندار ونى ەستىگەندە, «شىن­دى­عىندا, ءبىز اسا عاجاپ قۇران ەستىدىك» دەپ تاڭدانىستارىن جاسىرا المادى. كىم وعان سۇيەنىپ سويلەسە, تۋرالىق ايتادى, ونىمەن ۇكىم ەتسە, ءادىل بولادى, ونى ۇستانىپ ءومىر سۇرسە, مول ساۋاپقا كەنەلەدى, وعان شاقىرعان تۋرا جول تابادى». قۇران كارىم – مۇسىلمان بالاسىنىڭ تۋرا جولدان تايماي, تابان جولىن دۇرىس تاۋىپ جۇرۋىنە ارنالعان باسشى كىتاپ. اللا تاعالا قۇران مازمۇنىنا بارشا عالامنىڭ قىر-سىرى مەن بۇكىل عىلىم اتاۋلىنىڭ نەگىزدەرىن سىيعىزدى. بەينەلەپ ايتقاندا, قۇران – ون سەگىز مىڭ عا­لام­نىڭ ادامزات تىلىنە اۋدارىلعان ءتۇسىن­دىرمەسى. تاريح, الەۋمەتتانۋ, قوعامتانۋ سەكىلدى قوعامدىق عىلىمدار دا, ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا, بيولوگيا سىندى جاراتىلىستانۋ ىلىمدەرى دە ءاۋ باستا وسى اللادان تۇسكەن ءيلاھي كىتاپتان نەگىز الا­تىنىن قازىر كوپتەگەن ايگىلى عالىم­دار مويىندادى. مويىنداپ قانا قويعان جوق, جاراتۋشى يەمىزدىڭ شەكسىز ىلىمىنە تاڭ قالىپ, شىن ىقىلاسپەن مۇسىلمان­دىقتى قابىلدادى. قۇران كارىمدە ۇكىم­دەر, شاريعات تالاپتارى, مىسالدار, ونە­گە­لەر, اسپان الەمىنىڭ جۇيەسى تاعى باس­قالار جونىندە دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن, بۇلتارتپاس ايقىن ماعلۇماتتار بار. الايدا, وكىنىشكە قاراي, وسى اقيقات­تى مويىنداعىسى كەلمەي, قۇراندى ادام­زات قولىنان شىققان جاي ءبىر قاتار­داعى كىتاپ رەتىندە قاراۋشىلىق بولدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ سالقىنى دا بۇعان اسەر ەتپەي قويمادى. ال يسلام الەمىنىڭ بۇل كىتاپتى وقۋ دا, جاتتاۋ دا, تىڭداۋ دا قۇلشىلىق ەكەن­دىگىن تەرەڭ سەزىنگەن زاماندار بول­دى. ادامدار قۇراننىڭ قادىرىن جاقسى ءتۇسىنىپ, ونىمەن بايلانىسى كۇشەيگەن عاسىرلاردا ەلدىڭ دە ءال-اۋقاتى جاقسا­راتى­نىن تاريح دالەلدەپ ۇلگەردى. ماسەلەن, ومار يبن ابدۋل ازيزدىڭ كەزىندە حالىقتىڭ تۇرمىسى ورلەگەنىن كورەمىز. ولاي بولسا, اللانىڭ رازىلىعىن كوزدەپ, قاسيەتتى قۇراندى كوبىرەك وقۋعا تىرىسقانىمىز ءجون. قۇران كارىمنىڭ 114 سۇرەدەن تۇرا­تى­نى ءمالىم. ولار «فاتيحا» سۇرەسىنەن باس­تالىپ, «ناس» سۇرەسىمەن ءتامامدالادى. ونداعى ەڭ ۇزىن سۇرە «باقارا» سۇرەسى بولسا, ەڭ قىسقا سۇرە «كاۋسار» سۇرەسى. قۇ­ران سۇرەلەرىنىڭ ارقايسىسى باتپان-بات­پان سالماق كوتەرىپ تۇرعانى انىق. ءما­سەلەن, ءبىر عانا «فاتيحا» سۇرەسى نەبا­رى جەتى اياتتان تۇرعانىمەن, ول ءبۇ­كىل قۇراننىڭ مازمۇنىن قامتىپ تۇ­راتىنىن مۇسىلمان عۇلامالارى ءدا­لەل­دەگەن. ونىڭ ءاربىر ءسوزىنىڭ تولىق ءما­نىن اشۋ ءۇشىن عالىمدار توم-توم كىتاپتار جازۋدا. ايتالىق, ادام بالاسى اللا­ تا­عالانىڭ جەر بەتىندەگى حاليفاسى ەكەندىگىن بىلدىرگەن اياتتى قانشا ۇزاق ءتۇسىن­دىرسەك تە بولادى. دۇنيەدەگى وزگە جارا­تىلىستاردىڭ بارلىعى ادامعا قىزمەت ەتەتىنىن بىلدىرگەن بۇل ايات ءدىني تۇرعىدان دا, تاريحي تۇرعىدان دا, دۇنيەتانىم ءپالساپاسى تۇرعىسىنان دا اشىلا بەرەدى. ادامنىڭ جاراتىلۋى مەن عالامنىڭ جاراتىلۋى دا ءوز الدىنا بولەك قوزعالۋى ءتيىس اۋقىمى كەڭ تاقىرىپ. ادامزاتتىڭ قازىرگى بيىگىنەن كوز سال­ساق, تاريح كوشىنىڭ بەت الىسىن تۇزەپ, الەم­گە ۇلى وزگەرىس ەنگىزگەن ءىرى قۇبىلىس­تارعا كۋا بولامىز. سونىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە  يسلام ءدىنى ەكەنى ءسوزسىز. باقىتقا باستايمىز دەپ ۇرانداتقان كۇللى يدەو­لو­گيالاردىڭ توقى­راۋ­عا ۇشىراۋى جاڭا ىزدەنىستەرگە جول اشىپ, جىل وتكەن سايىن يسلام ءدىنىنىڭ الەمدى باۋراپ بارا جات­قا­نى بارشامىزعا ايان. بۇگىنگىدەي جاھان­دانۋ عاسىرىندا مادەني-رۋحاني فاكتور رەتىندە يسلام ءدىنىنىڭ ماڭىزى نەلىكتەن ەسەلەپ ارتۋدا؟ ول ادامزاتقا نە بەردى؟ دامۋعا قانداي ۇلەس قوستى؟ قۇندىلىقتارى نە؟ العاشقى بۇيرىعى «وقى!» دەپ كەلگەن يسلام ءدىنى ەڭ اۋەلى ادامزاتتى بىلىمگە, وقۋعا ۇندەدى. قۇرانعا ۇڭىلۋمەن قاتار مىنا الىپ عالام كىتابىن دا قوسا زەردەلەۋگە شاقىرىپ, ۇلى شەبەردىڭ قۇدىرە­تىنە سانالى تۇردە باس ءيدىردى. قاسيەتتى قۇرانداعى «بىلەتىندەر مەن بىلمەيتىندەر تەڭ بە؟» («ءزۇمار» سۇرەسى, 9-ايات); «بۇلاردىڭ ىشىندەگى عىلىمعا بويلاعان­دارعا زور سىي بەرەمىز» («نيسا» سۇرەسى, 162-ايات); «سونداي-اق, قۇلدارىنان (ەڭ الدىمەن) عالىمدار اللادان قورقادى» («فاتىر» سۇرەسى, 28-ايات); «راببىم, ءبىلىمىمدى ارتتىرا گور!» («تاھا» سۇرەسى, 11ايات) دەگەن اياتتاردى, سونداي-اق, «عا­لىم­دار  پايعامبارلاردىڭ ميراسقورلا­رى» ء(ابۋ داۋىد), «تال بەسىكتەن كور بەسىككە دەيىن ءبىلىم ىزدەڭدەر» ء(ال-اج­لۋني), «ءبىلىم ىزدەۋ  مۇسىلمان ايەلگە دە, ەرگە دە پارىز» (يبن ءماجا. مۇقادديما. 17), «ءىلىم ۇيرەنۋگە شىققان ادام  اللا جولىندا» (مۋسليم, زيكر. 38) دەگەن سەكىلدى حاديستەردى كوكەيگە تۇيگەن مۇسىل­ماندار ءىلىم ۇيرەنۋگە تالپىنىپ, ساۋات­تى­لىقتى بارىنشا جايۋعا تىرىسقان. پايعامبارىمىز ون مۇسىلمانعا وقۋ-جازۋ ۇيرەتكەن تۇتقىنداردى بوساتىپ, سۋففا ساحابالارىن مەشىتكە جيناپ, تەك قانا ىلىممەن شۇعىلدانۋعا جۇمىل­دىرعان. العاشقى ءىلىم وشاعى ءال-ءماسجيدۋل ناباۋيمەن باستالعان. 830 جىلى حاليفا ءال-ءمامۋن تۇر­عىزعان باعداتتاعى ايگىلى ءبايتۋل-حيكما (وقۋ-اعارتۋ ءۇيى)  وسىنىڭ ءبىرى. ءبايتۋل-حيكما اۋدارما ورتالىعى, كىتاپحانا, سونداي-اق العاشقى جوعارى وقۋ ورنى ءرولىن دە اتقارعان. ءتىپتى ءبايتۋل-حيكماعا قاراستى ارنايى وبسەرۆاتوريا دا سالىنعان. بۇل كەزەڭدە تاراعان وبسەرۆاتوريالار ءبىر جاعى استرونوميا ءپانىن ۇيرەتەتىن مەكتەپ قىزمەتىن دە اتقارعان. باعداتتا ءۋازىر نيزامۋل مۇلك تۇر­عىزعان «نيزاميا» مەدرەسەسى سول كەزەڭ­نىڭ ەڭ وزىق, ەڭ ءىرى وقۋ ورنى مىندەتىن اتقارعان. اندالۋسيالىق اماۋيلەر مەن ءباني احمار مەملەكەتىندە دە وقۋ-اعارتۋ جۇمىستارىنا قاتتى كوڭىل بولىنگەن. ابباسيلەر كەزەڭىندە دە ءبىلىم باستى نازاردا تۇرعان. حاليفا حارۇن راشيد انكارانى وزىنە قاراتقان كەزدە, سونداي-اق حاليفا ءال-ءمامۋن ۆيزانتيا يمپە­راتورى ميشەل ءىىى-ءتى جەڭگەندە, ەكى حاليفا دا تولەم رەتىندە اقشا ەمەس, كونە جازبالاردى تالاپ ەتكەنى وي سالارلىق. اسىرەسە, اماۋيلەر كەزەڭىندە يران, ءۇندى, سيريا, گرەك تىلدەرىنەن كوپتەگەن ەڭبەكتەر ارابشاعا اۋدارىلعان. ەجەلگى گرەك تىلىنەن اريستوتەل مەن گەلەن, پتولەمەي, پيفاگور, ەۆكليد, گيپپوكرات, پلاتون, ارحيمەدتىڭ ولمەس-وشپەس شى­عار­ما­لارى, پارسى جانە سانسكريت تىلدەرىنەن دە تەرەڭ وي, پاراساتقا شاقىراتىن تالاي اسىل دۇنيەلەر اراب تىلىنە اۋدا­رىلدى. ولارعا تۇسىندىرمەلەر جاسالدى. اۋدارما جۇمىستارى ابباسيلار كەزەڭىن­دە ءتىپتى ۇدەگەن. اۋدارۋدىڭ ارقاسىندا كونە مادەنيەتتەرمەن كەڭىنەن تانىسقان مۇسىلمان عالىمدارى بۇل مالىمەتتەردى ءوز بىلىمدەرىمەن بايىتىپ, جەتىلدىرە ءتۇس­كەن. يسلام الەمىندە عىلىمي جۇمىستار ماسەلەسىندە اندالۋسسيا اماۋيلەرى وزىپ شىققان. باعدات پەن كوردوۆادان باستاپ, يسلام الەمىنىڭ قالالارىندا كىتاپحانالار مەن مەدرەسەلەر كوپتەپ بوي كوتەر­گەن. VIII-ءحىى عاسىرلاردا عىلىمنىڭ دامۋى تۇرعىسىنان مۇسىلماندارعا جەتەر ەشكىم بولماعان. ەۋروپاداعى مادە­نيەت­تىڭ قالىپتاسۋىنا, رەنەسسانس پەن رەفورمالىق قوزعالىستارعا يسلام مادەنيەتى زور ۇلەس قوسقان. مۇسىلماندار ءتاپسىر, قيراعات, فيقھ, كالام, حاديس سەكىلدى يسلامي بىلىمدەردى دامىتقان. تاپسىردە ءتاباري, زاماحشاري, يبنۋل ارابي, فاھرۋددين رازي, يبنۋل كا­سير سىندى عالىمدار كوزگە تۇسسە, فيقھ­تا ءابۋ حانيفا, يمام ماليك, يمام شافيعي, يبن حانبال سەكىلدى بىلىمگە ەرەكشە تەرەڭ بويلاعان عالىمدار شىققان. كالام سالاسىندا يمام ءال-عازالي, يبنۋل ارابيلەر ءوز قولتاڭباسىن قالدىرسا, حاديس سالاسىندا يمام بۇحاري, يمام تيرميزي, يمام مۋسليم, ماليك يبن ءاناس سىندى بىلگىرلەر الدىنا جان سالماعان. مۇسىلماندار يسلامي ىلىمدەرمەن قاتار مەديتسينا, ماتەماتيكا, استرونوميا, حيميا, فيلوسوفيا, تاريح, گەوگرافيا سەكىلدى جاراتىلىس پاندەرىن دە دامىتقان. اسىرەسە حاليفا حارۇن راشيد پەن ءمامۋن كەزەڭدەرىندە مۇسىلماندار بىلىمدە ەشكىمگە ات وزدىرماعان. ءار سالادا الەم مويىنداعان وزىق عۇلامالار جەتىلگەن. ايتالىق, مەديتسينادا  ءابۋ باكىر ءار-رازي, يبن سينا, ماتەماتيكادا  ءال-حورەزمي, يبن ءجامشيد, ءال-بيرۋني, حيميادا  ءجابير يبن حايان, ءال-ماقسيدي; ءپالساپادا  ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, ءال-كيندي; استرونوميادا  ءال-باتتاني, الي كۋششى, تاريحتا  ءال-ماسۋدي, ات-تاباري, يبن حالدۋن, گەوگرافيادا  يبن باتۋتا, يبن حاۋكال ت.ب. يسلام ءدىنى عالىمدارعا ەرەكشە قۇر­مەت قالىپتاستىرعان. مۇسىلمان ۇمبەتى قاي عاسىردا دا عالىمداردى قۇرمەتتەپ, ءار ءسوزىن التىنعا بالاعان. ۇستازعا ءشا­كىرت­تەرى ەكىنشى اكە رەتىندە قاراعان. ومىردە العان ءىلىمىنىڭ بەرەكەتىن كورۋ ءۇشىن ۇستازىنىڭ اق باتاسىن, ريزالىعىن الۋعا قۇلشىنعان. حازىرەت ءالي (ر.ا.) «كىم ماعان ءبىر ءارىپ ۇيرەتسە سونىڭ ءومىر بويى قىزمەتشىسى بولۋعا بارمىن» دەسە, يمام اعزام ءابۋ حانيفا «ارامىزدا جەتى كوشە بولعانىنا قاراماستان ۇستازىم حاممادتىڭ ءۇي جاعىنا ادەپسىزدىك بولما­سىن دەپ ەشقاشان اياعىمدى سوزىپ جاتىپ كورگەن ەمەسپىن. قانشا جىلدان بەرى ءار نامازدارىمنان كەيىن اتا-اناممەن قوسا ۇستازىمدى دا قايىرلى دۇعاما قوسىپ كەلەمىن» دەپ ۇستازعا, عالىمعا قانشا­لىق­تى قۇرمەتپەن قاراۋ كەرەكتىگىن بىلدىرگەن. شاكىرت ۇستازدى عانا ەمەس, ۇستاز­دىڭ جاقىندارى مەن بالا-شاعاسىنا دا قۇرمەت كورسەتكەن. تاريحقا ۇڭىلسەك, باتىستىقتاردان بۇ­رىن كوپتەگەن عىلىمي جاڭالىقتاردى مۇ­سىلمان عالىمداردىڭ اشقانىنا كۋا بولامىز. ايتالىق, العاش كۇن ساعاتىن ويلاپ تاپقان جابير يبن ءافلاھ (ورتا عاسىردا), اتوم بومباسى جايلى العاش تۇسىنىك بەرگەن جابير يبن حايان (721-805), اۆتوماتتىق جۇيەنى العاش ويلاپ تاپقان ءجازاري 1136-1206), زوولوگيالىق ەنتسيكلوپەديا كىتابىن جازعان مۇحام­مەد يبن مۋسا (1349-1405), تريگونومە­تريا­عا تانگەنس, كوتانگەنس, سينۋس جانە كوسينۋس زاڭدىلىقتارىن قوسقان ءابۋل ءۋافا (940-998), الگەبرا كىتابىن جازعان ءال-حورەزمي (780-850), اگرونوميا سالا­سىندا تۇڭعىش ەڭبەك جازعان يبن اۋام ء(حىى ع.), العاشقى قاعاز فابريكاسىن قۇرعان يبن فازىل (739-805), ىشەك, قۇرت ميكروبىن تاپقان كامبۋر ۋاسيم (؟-1761), جەر شارىنىڭ ديامەترىن العاش ءول­شەگەن مۇحاممەد يبن مۇسا, الگەب­را­داعى «بينوم» فورمۋلاسىن تاپقان ومار حايام (؟-1123), قازىرگى دۇنيەجۇزى كارتا­سىنا وتە جاقىن كەيىپتە دۇنيەجۇزى كار­تا­سىن سىزعان پيري رەيس (1465-1554), العاش ۇشاق جاساعان يبن فيرناس (؟-888), تۇڭعىش رەت كومپاستى ويلاپ تاپقان (كاباجاكي ءحىىى ع.), تاريح عىلىمىن ال­عاش جۇيەلەگەن يبن حالدۋن (1332-1406), حيميا سالاسىندا كانتيتاف ءتاسىلىن اشقان ءابۋل-قاسىم ءال-كاشي (؟-1436), 1000 جىل بۇرىن مايدا تامىرلاردى تاۋ­ىپ, العاش رەت راك اۋرۋىنا وپەراتسيا جاساعان ءالي يبن ابباس (؟-994) سەكىلدى جۇزدەگەن عالىمدار مۇسىلماندار ەدى (جولدىباي ۇلى ق. «كۇدىكپەن كۇرەس»). العاشقى تۇسكەن امىرلەردىڭ ءبىرى «كيىمىڭدى تازا ۇستا!» («ءمۇدداسسير» ءسۇ­رەسى, 4-5-اياتتار) بولعاندىقتان, مۇسىل­مان­دار تازالىققا قاتتى كوڭىل ءبولدى. كۇن سايىن بەس نامازدىڭ الدىندا كەمى بەس رەت دارەت الىپ, اياق, قول, بەت, ءجۇز, قۇلاق, مۇرىن, اۋىزعا دەيىن شايىپ وتى­رادى. اپتاسىنا ءبىر رەت جۇما كۇندەرى عۇسىل الۋدى ساۋاپتى ءىس دەپ ۇعادى. پاي­عامبارىمىز «اللا تاعالا جومارت – جومارت قۇلدارىن جاقسى كورەدى, اللا تاعا­لا وتە پاك – تازا قۇلدارىن جاقسى كورەدى. ەندەشە, اۋلالارىڭىزدى تازا ۇستاڭىزدار» (تيرميزي. «ءاداب», 41.) دەگەندىكتەن مۇسىلماندار ءوزى تۇراتىن ءۇي مەن اۋلا تازالىعىنا دا كوڭىل بولگەن. حاديستە «اللا تاعالا قارعىستايتىن ەكى نارسەدەن ساق بولىڭىزدار: ەل جۇرەتىن جەرلەر مەن كولەڭكە جەرلەرگە دارەت سىندىرىپ لاستاماۋ» ء(مۇسليم, «تاھا­رات», 68.) دەلىنگەندىكتەن, مۇسىلماندار قوعامدىق ورىنداردىڭ تازالىعىن دا قاداعالاعان. قۇراندا «ءبىز ءناسىپ ەتكەن تازا رىزىقتان جەڭدەر» («اعراف» سۇرەسى, 160-ايات) دەلىنگەندىكتەن, مۇسىلماندار جە­گەن اسىنىڭ ادال بولۋىنا كوڭىل ءبول­گەن. حارام جولمەن پايدا تابۋدان جە­رىنىپ, حارام نارسەنى اۋىزعا الۋدان ساق­تانعان. مۇسىلمان ەلدەرىنە ساياحاتتاعان باتىستىقتار كوشەدەگى بۇرقىراعان سا­بىن يىسىنە, مۇسىلمانداردىڭ تازالىعى­نا تاڭ قالعان. مۇسىلماندار ءۇشىن ءسۇن­دەتكە وتىرۋ مەن قان الدىرىپ تۇرۋ ادەپكى ءىس بولعان. بۇنىڭ پروفيلاك­تيكا­لىق ءارى گيگيەنالىق تۇرعىدان پايدالى ەكەندىگىن باتىس ەندى عانا ۇعىپ جاتقانى شىندىق. ءحىح عاسىرعا دەيىن باتىستاعى پاتشا سارايلارىنىڭ وزىندە مونشا بول­ماعان كەزدە, يبن سينا, رازي, ابدۋل­قاھير جانە ساحير يبن ناسرۋللاھ سىندى مۇسىلمان عالىمدار سابىندى ويلاپ تابۋ ءوز الدىنا, مونشانىڭ ادام تازالى­عىنا قانشالىقتى پايدالى ەكەندىگىن زەرتتەپ تە ۇلگەرگەن. ح عاسىردىڭ ورتالارىندا كوردوۆا قالاسىنىڭ وزىندە ەلۋ شاقتى ەمحانا بولعان. حارۇن راشيد ءداۋىرىنىڭ وزىندە باع­داتتاعى ەمحانالار ۇلگى تۇتارلىق دەڭ­گەيگە جەتكەن. ادۋد ءاد-ءداۋلا سۇلتان باع­داتتا جاڭا ەمحانا سالدىرماقشى بول­عاندا, ورىن تاڭداۋ ءىسىن مەديتسينا ءىلىمىنىڭ بىلگىرى ءار-رازيگە تابىستايدى. ول ءبىر جاس شاماسىنداعى بىرنەشە قوي سويعىزىپ, ءاربىرىنىڭ مۇشەلەرىن باعدات­تىڭ ءار ءتۇرلى جەرلەرىنە ىلگىزگەن. ءسويتىپ, ءبىر تاۋلىك بويىنا تۇرعان ەتتىڭ قايسىسى ەڭ از بۇزىلعانىنا قاراپ, سول تازا ورىنعا ادۋدي ەمحاناسىن سالدىرعان. باعداتتاعى وسى ادۋدي ەمحاناسى, نەگىزگى عيماراتقا كەيىننەن ءتۇرلى كليني­كالاردىڭ قوسىلۋىمەن تۇرعىزىلعان شامداعى نۋري اۋرۋحاناسى, كايردەگى مانسۋري اۋرۋحانالارى يسلام الەمىن­دەگى ەڭ ايگىلى مەديتسينا ورتالىقتارى بولعان («ءمۇسلۇمان يليم ونجۋلەري», حەيەت, ىستامبۇل, 2005, 98 ب.). ەمحانالاردا ناۋقاس ادامدار باي, كەدەي دەپ بولىنبەي, اقىسىز قارالعان. جا­تىن ورىن, اسپەن قامتاماسىز ەتىلۋ تەگىن بولۋ ءوز الدىنا, ەمحانادان شىعاردا كيىم مەن ءبىر ايلىق كۇنكورىسكە جەتەتىن قاراجات دا بەرىلەتىن ەدى. بۇعان قوسا, دارىگەر, اسسيستەنت, مەدبيكە, ناۋقاس كۇتۋشى سەكىلدى باسقا دا قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى قايىرىمدىلىق قوردان تولەنەتىن. اندالۋسسيانىڭ ەڭ ايگىلى دارىگەر­لەرىنىڭ ءبىرى, ەۋروپادا وپەراتسيالار جاساۋداعى جەتىستىكتەرىمەن اتى شىق­قان ابۋل قاسيس دەگەن اتپەن تانىمال ءابۋل قاسىم ءاز-ءزاھراۋي (936-1013). الەمگە ايگىلى كىتابى – «ءات-تاسريف لي ءمان ءاجيزا انيتتاليف» اتتى 30 ءبو­لىمنەن تۇرا­تىن مەديتسينا ەنتسيكلو­پە­ديا­سى. ول حيرۋرگيا سالاسىنا دا كوپ ۇلەس قوسقان. ءاز-ءزاھراۋيدىڭ كىتابىنىڭ حي­رۋرگياعا بايلانىستى ءبولىمى گەرحارد تاراپىنان لاتىن تىلىنە اۋدارىلىپ, ءحVىىى عاسىرعا دەيىن بىرنەشە رەت باسى­لىپ, ەۋروپادا مەديتسينا فاكۋلتەتتەرىندە نەگىزگى كىتاپتاردىڭ اراسىندا وقىتىلعان. جارالاردى كۇيدىرۋ, ءتىرى جانۋارلارعا وپەراتسيالار جاساۋ, ىشەك تىگىستەرى, اياقتا گانگرەنا بولعان جەردى كەسۋدىڭ تاسىلدەرى, قۇرتتاعان تىستەردى سىندىرماي جۇلۋ ءۇشىن ءىشىن قورعاسىنمەن تولتىرۋ, شىق­قان جانە سىنعان جەرلەردى ەمدەۋگە باي­لانىستى ماڭىزدى جاڭالىقتارى بار. گينەكولوگيا سالاسىندا ءوز عاسىرىنىڭ ەڭ اتاقتى حيرۋرگى بولعان. ول «ءات-تاسريف» كىتابىندا Watcher پوزيتسياسىن ءتۇسىندىر­گەن. بۇعان قوسا, وپەراتسيالار جاساۋ با­رى­سىندا 200-گە جۋىق قۇرال قولدانىپ, ولاردىڭ كوبىسىن ءوزى جاساپ, سۋرەتتەرىن سالعاندىقتان دارىگەرلەردىڭ قولدانۋى ءۇشىن جەڭىلدىكتەر جاساعان. يسلام ءدىنى سىرتقى تازالىقپەن قاتار, ىشكى رۋحاني تازالىققا دا شاقىرعان­دىق­تان مۇسىلماندار جۇرەك تازالىعىنا دا قاتتى كوڭىل بولگەن. سول سەبەپتى وتىرىك, وسەك, بىرەۋدى بىرەۋمەن شاعىستىرۋ, بالا­عات ءسوز, كۇندەۋ, قىزعانىش سەكىلدى ناشار قىلىق­تاردان بويدى اۋلاق ۇستاعان. ءار­دايىم وزىنە بەرىلگەن نەسىبەنى قاناعات تۇتىپ, ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋعا تىرىسقان. باتىستىقتار ارمانداعان ۋتوپيا مۇسىل­مان­داردا ءىس جۇزىندە ورناعانى شىندىق. «ەشتەڭەدەن سۇرالمايتىن شەيىتتەر­دىڭ ءوزى اقىرەتتە كىسى اقىسىنان سۇرالا­دى» ء(مۇسليم) دەپ ەسكەرتىلگەندىكتەن, مۇسىلمانداردىڭ تۇسىنىگىندە كىسى اقى­سىن جەۋ ۇلكەن كۇنا سانالعان. حازىرەت ومار­دىڭ مەملەكەت ءىسىن مەملەكەتتىڭ مايشامىن, جەكە ءىسىن جەكە مايشامىن جاعىپ قاراعانى وسىنىڭ ايعاعى. حاديستە: «بىرەۋدى جۇمىسقا جالداساڭىزدار, ماڭدايىنىڭ تەرى قۇرعاماي تۇرىپ ەڭبەك­اقىسىن بەرۋگە مىندەتتىسىزدەر» (حايسامي, «ءماجماۋ ءزاۋايد», 4/97.) دەۋ ارقىلى مۇسىلمانداردىڭ ەشكىمنىڭ اقىسىن جەمەۋىنە قاتتى ءمان بەرگەن. قۇراندا «كىم كىسى ولتىرمەگەن نەمەسە جەر جۇزىندە بۇزاقىلىق قىلماعان ءبى­رەۋدى ولتىرسە, سوندا شىنايى تۇردە بارلىق ادامدى ولتىرگەنمەن تەڭ بو­لادى» («مايدا» سۇرەسى, 32-ايات) دەلىنگەندىكتەن, مۇ­سىل­ماندار بەيبىت ءومىردى, تاتۋ-ءتاتتى تىرلىكتى جاقتاعان. سول كەزدەگى كورشىلەس ەۆرەي, حريستيان حالىق­تارى­مەن جاقسى كەلىسىمدە, ءوزارا ىمى­را­لاس­تىقتا ءومىر ءسۇر­گەن. العاشقى اتا زاڭ, ياكي ادام قۇقىق­تارى­نىڭ دەكلاراتسياسى ىسپەتتى «مەدينە كەلىسىمىنىڭ» 2, 25-باپ­تارى ياھۋديلەرگە ءدىن ەركىندىگىن تانۋ ماسەلەسىن قامتىعان. ارداقتى پايعام­بارى­مىز (س.ا.س.) «سەندەرگە كىتاپ يەلەرىن, ياعني حريستيان مەن ياھۋديلەردى امانات ەتەمىن», – دەپ كىتاپ يەلەرىن ءجابىر­لەمەۋگە (سۋيۋتي, ءال-جاميۋس-ساعير, ءىى, 473) شاقىرعان. كىتاپ يەلەرىنەن (حريستياندار مەن ياھۋديلەر) قىز الۋعا بولاتىنى, بۇكىل پايعامبارلارعا قۇرمەتپەن قاراۋعا شا­قى­رۋىنىڭ ءوزى دە يسلامنىڭ باسقا ءدىن وكىل­دەرىنە قانشالىقتى ىلتيپاتپەن قا­را­عانىنا دالەل. حاليفالار داۋىرىندە دە مۇسىلمانداردى پانالاعان وزگە ءدىن وكىل­دەرىنە ەشقانداي قىسىم جاسالماعان, قايتا ولاردىڭ قۇقى اركەز قورعالىپ وتىر­عان. وسىنىڭ اسەرىمەن مۇسىلمان­دار­دىڭ ادىلەتتىگى مەن ءدىني توزىمدىلىگى ەرەكشە باعالانىپ, (ياھۋديلەردىڭ اب­دۋل­لاھ يبن ءسالام اتتى عالىمى سەكىلدى) وزگە ءدىن وكىلدەرىنىڭ كوپتەپ يسلامدى قابىلداعانى بەلگىلى. يسلام قوعامىندا حريستياندارعا جانە ولاردىڭ شىركەۋلەرىنە قۇرمەتپەن قارالدى. شىركەۋدەگى ءتۇرلى ءمۇسىندى تاس­تارعا, موزايكالارعا, سۋرەتتەرگە, ارنايى مەرەكەلەردە تاعاتىن ايقىشتارىنا, قا­بىرلەرى مەن جانازالارىنا قۇرمەت كور­سەتىلدى. ماسەلەن, سيناي تاۋىنداعى سيناي شىركەۋى  ءىىى عاسىردا سالىنعان عيما­رات. ول حريستيان تاريحىندا العاشقى شىركەۋلەردىڭ قاتارىندا بولعاندىقتان, مۇسىلمانداردىڭ قولىنا وتكەندە مەشىتكە اينالدىرىلماعان. تەك قانا مۇ­سىل­مانداردىڭ نىشانى رەتىندە ءبىر ءبول­مەسى عانا ناماز وقۋعا ازىرلەنگەن. ىستام­­بۇلداعى اياسوفيا مەشىتى دە وسىنىڭ ايعاعى. ءالى كۇنگە دەيىن حريستيانداردىڭ شىركەۋى رەتىندە تاريحي ەستەلىك بولىپ ساقتالعان. بۇنداي ۇلگىلەر يسلام الەمىن­دە ءجيى كەزدەسكەن. ايتالىق, داماسك مەشىتىن كەڭەيتۋ ءۇشىن حاليفا ءال-ءۋاليد يبن ابد ءال-ماليك بۇزدىرعان ياحوننا شىركەۋىن كەيىننەن حاليفا ومار يبن ابدۋلازيز قايتا قالپىنا كەلتىرتكەن (بۇل دا سوندا). مۇسىلمان بيلىگىنە قاراستى تولەنە­تىن سالىقتىڭ ءوزى شاماسى كەلەتىن ەر كىسىلەردەن الىنىپ, ايەلدەردەن, بالالاردان, پوپتار مەن مۇمكىندىگى جوق ناۋقاس, سوقىر, كەدەيلەر مەن قۇلداردان الىن­باعاندىعىن حريستيان زەرتتەۋشىلەرى زور قۇرمەتپەن جازعان (ارنولد س.ءاد-داۋتۋل يلال يسلام.). قۇراندا: «ناماز وقىلعاننان كەيىن جەر بەتىنە تاراڭدار, اللانىڭ مول راحمەتىن ىزدەڭدەر. (اقىرەتتە ازاپتان) قۇتىلۋدى ءۇمىت ەتىپ, اللانى كوپ زىكىر ەتىڭدەر» («جۇما» سۇرەسى, 10-ايات.), حاديستەردە «ريزىقتىڭ وندا توعىزى –  ساۋدادا» ء(مۇناۋي, ءفايزۋل-قادير. 3/244.) دەلىنگەندىكتەن مۇسىلماندار ساۋدا-سات­تىقتى بارىنشا دامىتقان. الايدا مۇ­سىل­ماندار ساۋدانىڭ ادال بولۋىنا كوڭىل بولگەن. حاديستەردە «شىن ءسوزدى سەنىمدى ساۋداگەر (قيامەت كۇنى) پايعامبار­لار­مەن, سىددىقتارمەن جانە شەيىتتەرمەن تىرىلەدى», «كىم تاۋاردىڭ كەمىستىگىن ايتپاي ساتسا, اللانىڭ ازابىنا ۇشىرايدى, پەرىش­تەلەر ۇنەمى وعان قارعىس ايتادى» («ءات-تاج», 2/196) دەلىنگەندىكتەن, ساتقان زاتىنىڭ كەمىستىگى بولسا الۋشىعا جا­سىر­ماي ايتاتىن بولعان. يسلام بوي­ىن­شا ساتۋشى قالايدا تاۋارىن وتكىزۋ ءۇشىن وتىرىك انت ىشپەۋى كەرەك. باسقانىڭ الۋ­شىسىنا ءوز تاۋارىن وتكىزۋگە تىرىسپاۋى كەرەك, الۋشى ءوز دۇكەنىنىڭ ەسىگىنە كەلگەنگە دەيىن ونى وزىنە شاقىرماۋى ءتيىس. بۇل ساۋدا ەتيكاسىنا جاتقان. حاديستە «اللا ساتۋدا جەڭىلدىكتى جانە جۇم­ساق­تىقتى, ساتىپ الۋدا جەڭىلدىك پەن سى­پايى مىنەز كورسەتكەندى, قارىز قاي­تا­رۋ­دا وڭاي ءارى سىپايىلىقتى جاقسى كورەدى» ء(ات-تارعيب ءۋات-تارحيب, 3/354) دەلىنگەندىكتەن, مۇسىلماندار ساۋدادا دا ءبىر-ءبىرىن سىيلاپ تۇراتىن ادامگەرشىلىك مىنەزدەن اجىراماعان. پايعامبارىمىز كوزى تىرىسىندە يسلامدا ساۋداعا ەنگىزگەن ەرەجەلەرىن باقىلاپ, بازار ىشىنە شىعىپ تۇرعان. سونداي وقيعانىڭ بىرىندە, قاپ­تاعى بيدايىنىڭ بەتىنە جاقسىسىن سا­لىپ, استىنا جامانىن سالعانىن بايقاپ, استىڭعى بيدايدىڭ نەلىكتەن دىمقىل ەكەنىن سۇراعان. ساتۋشى جاڭبىردان دىم­قىل تارتىپ قالعانىن ايتقاندا «ونى ەل كورەتىن جاعىنا نەگە قوي­مايسىڭ. ءبىزدى الداۋشى بىزدەن ەمەس» دەگەن سوگىس ەستىگەن («ات-تاج»). قۇراندا «كۇمانسىز, مۇسىلماندار ءبىر-بىرىمەن باۋىر» («حۋجۋرات» سۇرەسى, 10-ايات.), «ولار مۇمىندەرگە وتە مەيىربان» («مايدا» سۇرەسى, 54-ايات.), حاديستەردە «ءناپسىمدى قۇدىرەتىندە ۇستاعان اللاعا انت ەتەيىن, سىزدەر يمانعا كەلمەيىنشە جۇماققا كىرە المايسىزدار. ءبىر-بىرلەرىڭىزدى جاقسى كورمەيىنشە يمانعا كەلە المايسىزدار. سىزدەرگە ءبىر-ءبىرىڭىزدى جاقسى كورۋگە سەپتىگى تيەتىن نارسە ايتايىن با؟ ارالارىڭىزدا سالەمدەسۋدى جا