حالىق – تارازى. ويلى كوڭىل, سەرگەك كوزبەن قاراي الساڭ, حالىق ەشقاشان قاتەلەسپەيدى, قاتە باسپايدى. كىمنىڭ كىم ەكەنىن تاپ باسىپ, جازباي تانيدى. ابدەن سارالاپ الماي تۇرىپ, ءوزىنىڭ كوكەيىنە تۇيگەنىن بىردەن جار سالمايتىنى جانە بار. قولدان قۇدىرەت جاساپ جۇرگەندەرگە تاريح دەگەن الىپ وتكەلدى ەستەن شىعارما دەيدى. شامىنا تيە بەرسەڭ, نايزاعايداي جارق ەتىپ, قۇتىڭدى قاشىرادى. ەندەشە, حالىق – قاسيەتتى. حالىق باعاسىن بىلگەن ادامنىڭ ءومىرى ۇزاق, رۋحى جىلدارمەن جاڭارىپ, عاسىرلار كوشىنەن قالماي, تولقىن-تولقىن ۇرپاقپەن قاۋىشىپ, ماڭگى جاس بولىپ جۇرە بەرەدى. سول حالىق جەر باسىپ جۇرگەندە جان دۇنيەسىن ءتۇسىنىپ, جىرىن قۇلشىنا وقىعان, ومىردەن وزعاننان كەيىن توبەسىنە كوتەرىپ, ماڭگىلىگىنە ساناعان بىرەگەيدىڭ ءبىرى – جىر اقيىعى مۇقاعالي ماقاتاەۆ. اقىن دا حالقىن باقىتىنا بالاپ, كيەسىنە ساناپ: «ەڭ ءبىرىنشى باقىتىم – حالقىم مەنىڭ, سوعان بەرەم ويىمنىڭ التىن كەنىن. ول بار بولسا, مەن بارمىن, قور بولمايمىن, قىمباتتىراق التىننان نارقىم مەنىڭ», – دەدى.
حالقىن قادىرلەگەن ازاماتتىڭ ابىرويى قاشان دا بيىك بولادى. كەشەگى كەڭەس زامانى بيلىك قۇرىپ تۇرعان تۇستا جۇرتىنا ارقا سۇيەگەندەر بۇگىن ۇلتىنىڭ ۇلىسىنا اينالىپ جاتىر. وتكەن جىلى ايتۋلى مەرەكەسى اتالىپ وتكەن باۋىرجان مومىش ۇلى ومىردەن وزعاندا قازاقتىڭ قايتالانباس قالامگەرى تاحاۋي احتانوۆ حاس باتىردى نوقتالى زاماندا نوقتاعا باسى سىيماي كەتكەن ارىسىمىز دەپ ەدى. ءدال سونداي نوقتاعا باسى سىيماي كەتكەندەردىڭ ءبىرى وسى مۇقاعالي اقىن. ول: «تۋعان حالقىم! قاتەمدى كەشىر مەنىڭ. سەنىڭ ارقاڭ – سەسكەنبەي, ەسىرگەنىم. ەگەر دە جىرىڭ بولماي, ۇرىڭ بولسام, الاقانعا سالاسىڭ نەسىن مەنى... تۋعان حالقىم! قاتەمدى كەشىرە گور. كەشىرە گور!» – دەپ حالقىنان باسقا ەشكىمنەن كەشىرىم سۇراماعان عوي. باسىن دا يمەگەن. ۇلى حالىق پەن ۇلى اقىن وسىلاي ءبىرىن- ءبىرى تۇسىنگەن. «دوس كوپ مەندە, قاشان دا دوسىم – حالقىم... قارعاماسا بولعانى حالقىم مەنى... ءبارىن دە ءبىر وزىڭە اماناتتاپ, كەۋدەمدە تىنىش ۇيىقتاپ جاتسىن جانىم», – دەيدى تاعى بىردە جىر سۇڭقارى, ولەڭ تۇلپارى.
حالقىنىڭ ۇلى بولعان اقىندى جۇرتىنىڭ كوڭىل كوزى اشىق, جان تەرەزەسىن تۇمشالاپ الماعان, وزىمشىلدىكتەن ادا, اقىل-پاراساتى مول, بويىنان ويى بيىكتەر, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەرتە تانىدى, باعالادى. «جاسقانۋدى بىلمەۋشى ەم جالتاقتاۋدى...», «قاسيەتىن سەزەم دەپ انا ءتىلدىڭ, قاۋىرسىنى قالمادى قاناتىمنىڭ... ولسە ولەر مۇقاعالي ماقاتاەۆ, ولتىرە الماس, الايدا ولەڭدى ەشكىم», – دەگەن ءورشىل مىنەزىن حالقى ءتۇسىندى. زيانى جوق ۇلت زيالىلارى دا ونى ەرتە تانىپ, رۋحىنىڭ مىقتى ەكەنىن, وي بايلامىنىڭ تەرەڭ ەكەنىن باعالادى. وسىعان ءبىر دالەل كەلتىرەر بولساق, 1972 جىلى مۇقاعاليدىڭ «داريعا جۇرەك» اتتى ولەڭدەر جيناعى شىققان ەدى. اقىن اركەز ءوزىن تۇسىنگەن ستۋدەنتتەردىڭ ورتاسىنان تابىلاتىن. ءبىر كۇنى قازاق تىلىنەن اقاناي داۋلەتوۆا دەگەن اپايىمىز ءدارىس وقىپ تۇرعان. دارىسحاناعا ءبىر قۇشاق كىتابىن كوتەرىپ مۇقاڭ كىرىپ كەلدى. «بولاشاق جۋرناليست باۋىرلارىم!» دەپ بارىمىزگە ءبىر-ءبىر كىتاپتان ۇلەستىردى. كەلەسى ءدارىس قازاقتىڭ ايتۋلى ۇلدارىنىڭ ءبىرى زەينوللا قابدولوۆتىكى ەدى. مۇقاعالي اقىننىڭ كەلگەنىن, «داريعا جۇرەكتى» تاراتىپ بەرگەنىن جارىسا ايتىپ جاتىرمىز. سول كەزدە زەرەك تە زەردەلى, ءسوزدىڭ ءنارىن, ادامنىڭ قاسيەتىن كوش جەردەن بىلەتىن ۇستازىمىز: «پاي-پاي, مۇقاعالي دەيسىڭدەر مە؟ و, ول ارىستان عوي. شىنجىرىن ءۇزىپ شىعىپ كەتكەن ەكەن عوي!» – دەپ اقىن جيناعىن قولىنا الىپ, كەيبىر وت شاشقان شۋماقتاردى وقىپ, «مىناۋ جاۋھار عوي!» – دەگەن ءۇنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇلاقتىڭ تۇبىنەن كەتە قويعان جوق.
«الاتاۋ – التاي – اتىراۋ» دەگەن پوەماسىندا بۇكىل قازاقتىڭ بايتاق دالاسىن قالاي جىرعا قوسقانى جۇرتقا ءمالىم. سول دالانىڭ ۇلانى «مەن – تاۋلىقپىن» دەگەن اقىن حان تاڭىرىنەن باستاپ, الاتاۋدىڭ ءار شىڭىن, ءمولدىر بۇلاق, تۇنىق كولدەرىن جىرعا قوسقان ەدى. ءار تاڭدى «كوزىنىڭ دە, كوڭىلىنىڭ دە نۇرىن العان تالايدىڭ, الاتاۋعا تاماشالاپ تاڭمەن بىرگە قارايمىن, ۋا, اسسالاۋماعالەيكۋم, اپپاق باستى ارايلىم», دەپ ول ءار تاڭدى قارسى السا, كەشكە قاراي: «شارۋا-اتا سەكىلدەنىپ ءومىرىڭدى سارپ قىپ, ۇلكەن ءۇيدىڭ وشاعىنداي دۇنيەنى قارىق قىپ, امان-ەسەن جاتىرمىسىڭ, اينالايىن جارىقتىق؟ جات وسىلاي تاپجىلماستان, وسىنىڭدى حوش الام, باۋرايىڭدا باۋىر دا امان, تەڭ-تۇس, اعا, دوس امان. جات وسىلاي تاپجىلماستان, ۋا, تاكاپپار بوساعام!» – دەپ ءتاۋ ەتكەن اقىننىڭ قاي جىرى دا تابيعات-انانىڭ بۇكىل ءبىتىم-بولمىسىن بەرىپ وتىرادى.
مۇقاعاليدىڭ سونداي جان دۇنيەسىندەگى تازالىقتى تابيعات-انا دا ءتۇسىنىپ, ونىڭ ماڭگىلىك بەينەسىن ءبىر تىلسىم كۇشپەن الاتاۋدىڭ سىلەمىندەگى ءبىر توبەنى جاقپار تاسقا اينالدىرىپ اتقان تاڭ, باتقان كۇن, جاۋعان جاڭبىر, قارلى بوران, سوققان جەل – ءبارى-ءبارى تابيعي ءمۇسىنىن سومداپتى. بۇل ءمۇسىن الماتى وبلىسى, بۇرىنعى شەلەك اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى باقاي مەن سار تاۋدىڭ ۇشتاسىپ جاتقان جەرىنەن تابىلىپ وتىر. جاراتىلىستىڭ قۇدىرەتتىلىگى سول, اتاقتى شارىن شاتقالىنداعىداي تاۋ سىلەمدەرى مەن قىر بەلەستەردىڭ مۇجىلگەن تۇرىنەن ءتۇرلى بەينەلەر بۇل جەردەن دە كوپتەپ كەزدەسىپ جاتادى. سونىڭ اقىن كەيپىنە كەلەتىنىن 2-3 جىل بۇرىن ساياتشى مۇحامەد يسابەكوۆ كورىپ, بىرازعا دەيىن وسى ۇلى اقىننىڭ ءتۇر- تۇلعاسىنا ۇقساپ تۇر, كىمگە ايتسام ەكەن, كىممەن اقىلداسسام ەكەن دەپ ويلانىپ جۇرەدى. اقىرى جىر جامپوزىنىڭ 80 جىلدىعىندا تابيعات ءوزى قاشاعان ءمۇسىندى قاتارلاستارىنا كورسەتەدى. بىرەۋلەر ءيا دەيدى, ەكىنشىلەر قايدام دەپ كۇدىك كەلتىرەدى. نە دە بولسا, بەلىن بەكەم بۋعان ساياتشى جىگىت ءمارمار تاسقا: «قازاق حالقىنىڭ اقيىق اقىنى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ تابيعي ءمۇسىنى» دەپ, ونىڭ استىنا «قاراساز» اتتى ولەڭىنىڭ «سەنىڭ عاجاپ تابيعاتىڭدى كىمگە ايتامىن, كىم قۇمارتسا ءوزى كورسىن كوزىمەن...» دەگەن ەكى جولىن ويدىرىپ جازدىرادى. بۇدان كەيىن اقىن باقىت بەدەلحان ۇلىنا حابارلاسىپ, مۇقاعاليدىڭ ۇلى جۇلدىزدى اكەلىپ كورسەتسەك دەگەن تىلەگىن جەتكىزىپتى. تىلەك ورىندالىپ, 50 شاقتى ادام تابيعات جاساعان مۇقاعاليدىڭ مۇسىنىنە بارادى. سول جەردە اقىننىڭ ۇلى اكەسىنىڭ قىرىنان قاراپ تۇرعانداعى كەيپى كوز الدىنا كەلىپ, قۇدىرەتتىڭ مىنا تىلسىمىنا تاڭدانىس ءبىلدىرىپتى.
تابيعي ءمۇسىن تابىلعان بۇل جەر اتاقتى بارتوعاي سۋ قويماسىنان باتىسقا قاراي جۇرگەندە اسى جايلاۋىنا اپاراتىن حالىق قۇرساي دەپ اتاپ كەتكەن كۇرە جول ەدى. بارتوعايدان شىققان سوڭ شاعىل قۇم جاقپار-جاقپار تاس بولىپ, ودان قىساڭعا بارعان كەزدە ءبىر جول بەتباستاۋعا, ەكىنشى جول سارتاۋعا باستايدى. مىنە, وسى ەكى جولدىڭ قيىلىسىندا تۇر اقىننىڭ تابيعات سومداعان ءمۇسىنى. جەر اتىنىڭ قۇرساي اتالۋىنا سەبەپ, ەل جايلاۋعا كوشكەندە ەرتەلى كەشكى سالقىندا ءوتىپ كەتپەسەڭ, ايداعان مالىڭ ىلگەرى باسپاي, ءيىرىلىپ كەنەزەڭ كەۋىپ, ەرىنىڭ كەبەرسىپ جاتاسىڭ دا قوياسىڭ. تابيعاتى وسىنداي جەردەن مىنانداي الىپ اقىننىڭ ءمۇسىنىنىڭ شىعۋى تاڭداندىرماي قويمايدى. جەرگىلىكتى جۇرت تابيعي ءمۇسىن تابىلعان وسى جەردى «مۇقاعالي سايى» دەپ اتاپ كەتىپتى. دەگەنمەن, ءبىزدىڭ وسى اتاۋىمىزدى ءتيىستى ورىندار زاڭداستىرسا دەگەن نيەتتەرىن دە ءبىلدىرىپ وتىر.
ءسويتىپ, «تيگەندەي توبەم تۇنىق, بۇلتتى كوككە, كورىنەدى كولدەنەڭ بەل سوناۋ شەتتە. سولداتتاي ساپقا تۇرعان قاراعايلار, مەلشيىپ قارا تاستار جاتىر تەككە... وتىرمىن باسىمدا – بۇلت, استىمدا – تاس» دەپ ءوزى جىرلاعانداي, اقىننىڭ ادام قولىمەن ەمەس, تابيعاتتىڭ تىلسىم كۇشىمەن سومداعان الىپ بەينەسى الاتاۋدىڭ ءبىر سىلەمىنە كورىك بەرىپ تۇر. حالقىمەن ماڭگىلىككە ءتىل تابىسىپ, تابيعات-انانى جىرلاپ وتكەن مۇقاعاليدىڭ ءوزى دە تەگىن بولماسا كەرەك. وعان ونىڭ ولەڭدەرىندەگى قولمەن قويعانداي, كوزبەن كورگەندەي ەتىپ ايتاتىن تۇستارى دالەل بولا الادى. «اقىن جايلى ايتادى قىزىقتى اڭىز» دەپ اڭىز ەمەس, تاۋ تۇلعالى اقىننىڭ تىلسىم كۇش سومداعان تاۋداعى ءمۇسىنى «مەن سەنى سۇيەم, جانىممەن سۇيەم, جارىق كۇن» دەپ ءوزى ايتپاقشى, شىعىسقا قاراپ تۇرعان شىرايلى تۇلعاسى اللانىڭ سىيى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس.
سۇلەيمەن مامەت.