قىس... جەدى – جەلتوقسان جەلىگىپ وتە شىقتى... تەنتەك ءدالۋ – قاڭتار ءبىراز تەپسىندى. سوسىن ولمەگەن قۇلعا «جاقسى بولسا – قۇت, جامان بولسا – جۇت» بولىپ ءۇتتىڭ – اقپاننىڭ ايى كەلدى... ار جاعى امال – ناۋرىز...
شىر اينالعان دۇنيە دەگەن وسى دا. وسىلاي اينالعالى قانشاما ىقىلىم زامان وتكەنى بەلگىسىز. بىلسەك, بولجالىن عانا بىلەرمىز.
ورىستىڭ اياز تۋرالى, قىستىڭ كۇنى بار بيلىكتى قولعا العان اياز اتا تۋرالى ەرتەگىلەرىن بالا كەزىمىزدە كوپ وقىدىق. تەلەديداردان تاماشالادىق. شەتەلدىڭ سانتا كلاۋسىن دا. پۋشكين جىرلاعان قىس شە... بىراق, مەنىڭ سانامدا ايقىن ساقتالعانى – باستاۋىش سىنىپتا جاتتاعان ابايدىڭ «قىس» اتتى ولەڭى. بالا قيالعا شىنىمەن-اق قىس دانىشپان اقىن سۋرەتتەگەندەي «اق كيىمدى, دەنەلى, اق ساقالدى» شال بولىپ ەلەستەيتىن. التى-جەتى جاسار بالا سەزىم سول تىلسىم الەمنەن كەلگەن «شالدى» قالاي كورەر ەكەنمىن دەپ ءبىراز ساندالعانى دا بار. اناۋ ارعاناتىنىڭ جوتاسىنان تۇسەر دەپ اۋىلدىڭ باتىسىنا كوپ قاراعان دا شىعارمىن. مەنىڭ اۋىلىمنىڭ قىسى قاتال ءارى ۇزاق قوي, ورالحان بوكەي اعام ايتپاقشى. سوندىقتان ونى «ءتىرى بەينەدە» كورگىم كەلگەنى زاڭدى بولار...
قار جامىلعان دالادا توبەشىك-تومپەشىكتەردى سىرعاناققا اينالدىرىپ, شانامەن زۋلاعان بالالىعىم وسى «شىر اينالعان دۇنيەنىڭ» ءبىر قيىرىندا ساعىم بولىپ كوشىپ جۇرگەن ءتارىزدى. ازىرگە كوشە بەرسىن. ول جوق, عايىپ بولعان دەۋگە اۋىز بارمايدى.
قىستىڭ ءبىر سيقىرى بار. ايازى ارقىراپ, بورانى بۇرقىراپ جاتسا دا وسى مەزگىل تازالىق پەن سۇلۋلىقتىڭ, الماعايىپ تىرشىلىكتىڭ ءبىر قۇپيا سىرىن وزىنە بۇككەن ءتارىزدى.
كوز الدىمىزدا قاھارىمەن, قارىمەن كورىنگەن مەزگىلدىڭ شىن بەينەسى تۇرسا, كوڭىل كەڭىستىگىندە, جان-دۇنيە شەڭبەرىندە قىستىڭ ءار ايى ءار قالىپپەن, ءار بەينەمەن, تىلسىم سىر, باسقاشا كەيىپپەن قۇبىلادى. ءيا, مىنا الەم بار, تانىم تىلىمەن سويلەسەك, ءفاني مەن باقي, بۇ دۇنيە مەن و دۇنيە بار. ودان باسقا ءبىز تانىعان عالامدا رۋحاني الەم بار ەكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز عوي. بىراق ءارقايسىمىزدىڭ ونى كوڭىل كوزىمەن كورۋىمىز, ءتۇيسىنۋىمىز ءارتۇرلى. رۋحاني تانىمدا جىل مەزگىلدەرى جانسىز زات, تەك تابيعاتتىڭ مەزگىلدەرى دەپ قارالماي, جاندى بەينە رەتىندە تانىلاتىنى اقيقات. اباي اتام قىستى تەكتەن تەككە «باسقان جەرى سىقىرلاپ كەلىپ قالعان كارى قۇدا» تۇرىندە بەينەلەمەگەن بولار... «قىلىشىن سۇيرەتىپ قىس كەلەدى» دەيتىن ۇلكەندەر دە.
قازاقتىڭ پوەزيا كەڭىستىگىندە جىل مەزگىلدەرىنىڭ «جاندى كەيىپكە» اينالۋىنىڭ ەڭ باسى مەن بىلگەندە ماحمۇت قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات تۇرك» ەڭبەگىنەن ءمالىم («قىس پەن جازدىڭ ايتىسىن» ايتامىن). سول زاماننان بۇل زامانعا دەيىن قىستىڭ قاتال بەينەسى ءبىراز جىرلاندى. بۇگىننىڭ تەرەڭنەن تولعار تەكتى اقىندارىنىڭ ءبىرى ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ پوەتيكالىق الەمىندەگى قىس قالپى – سولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەي مىسالى.
اقىننىڭ تابيعات حاقىنداعى ولەڭدەرىمەن بىرگە جىل مەزگىلدەرىن كوركەم تىلمەن سيپاتتايتىن قارا سوزبەن جازىلعان تۋىندىلارى دا وقىرمان قاۋىمعا بەلگىلى. سولاردىڭ قاتارىندا «قاراشا, جەلتوقسان مەن سول ءبىر ەكى اي» اتتى ۇلى اقىن اباي ولەڭىمەن اتتاس جازباسى بار. كۇزدىڭ سوڭعى ايى مەن قىستىڭ العاشقى ايى عوي بۇلار. قاۋىس پەن جەدى...
«بiزدiڭ قازاقتىڭ: “قاراشا كەلەدi, جاقسىلىققا باقسا بەتەگەدەن بيiك, جۋساننان الاسا كەلەدi, جاماندىققا باقسا قارى مەن جاڭبىرى تالاسا كەلەدi” دەيتiن ايى وسى اي. بايقاپ وتىرساڭىز, كوشپەلى ەل ون ەكi ايدىڭ ەشقايسىسىن دا جامانداماعان. قاراشا تۇرماق, قاھارلى قاڭتاردىڭ ءوزiنەن جىلىلىق تاۋىپ, قىستىڭ جازعا بەرگiسiز ماي توڭعىسىز كۇندەرi دەپ سۇيسiنەدi», دەگەن «بىلمەيتىنى جوق» قالامگەردىڭ وسى سوزىنە باس شۇلعيسىڭ. وسىلاي دەي وتىرىپ ەكى مەزگىلدىڭ توعىسىنداعى ەكى ايدىڭ تىنىسى مەن تىرشىلىگىن تانىتادى. قاراشاداعى قۇستاردىڭ كۇنكورىس ارەكەتىن بايانداي كەلە تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەستىڭ وڭاي ەمەستىگىن كورسەتەدى.
قاراشادان كەيىن كەلگەن قىستىڭ العاشقى ايى – جەدى-جەلتوقساندى اقىن كوز الدىمىزعا مۇلدە باسقاشا, تىڭ دا تىلسىم قالپىمەن اكەلەدى.
«ءسويتiپ جۇرگەندە: “مەنi قاراشۇبار قاراشانىڭ تۋىسى دەۋگە قالاي عانا تiلiڭ بارادى؟” دەگەندەي اققۇبا قىس كەلەدi. ونىڭ اتى – جەلتوقسان. جەر دۇنيە تۇندە جاۋعان قاردان سوڭ الىس جولدان شارشاپ كەلiپ, بiر ءسات قالعىپ كەتكەن اتاسىنىڭ ۇيقىسىن بۇزىپ المايىن دەگەن بالاداي دەمiن iشiنە تارتىپ تىنا قالعان. توڭiرەك اپپاق-اۋ, اپپاق. تەك بۇتا باسىنا iلiنiپ قالعان بiر جاپىراق قىزىل ماتاداي بوپ ءار جەردەن سۋىقتورعاي كورiنەدi».
قازاقتىڭ جەلتوقسانى (ورىستىڭ دەكابرىن ەسكە الىڭىز. وسى ايدىڭ ءبىر قۇپياسى بولار, ءسىرا) «ساياسي ومىرىمىزدە» ازاتتىققا تالپىنعان اي ەدى عوي... ءيا, وسى ەسەنعالي اقىن ەمەس پە:
جەلتوقسان دەگەن ءبىر اي بار,
شابىنتىپ مىنگەن ۇلەكتى.
شىڭىلتىر كۇندە شىراي بار,
جىلىتار ما ەكەن جۇرەكتى؟! - دەپ جىرلاعان.
«تاريحقا كوز سالساڭىز, بۇل ايدا نەشە بiر ۇلى وقيعالار بولعان. بiز ءۇشiن بۇل اي 1986 جىلى قازاق جاستارىنىڭ كوتەرiلiسiمەن قىمبات. بۇل قوزعالاڭ تۋرالى دا سوڭعى كەزدە ءارتۇرلi الىپقاشپا اڭگiمە كوپ. ساياسات جۇرگەن جەر – لاڭ. لاڭسىز, داۋ-دامايسىز, تازا ءومiر سۇرۋگە بولماس پا, توبا؟ مىسالى, انا-تابيعات سەكiلدi» دەيدى اقىن.
جەلتوقسان جايلى بۇل ولەڭىندە اقىن رۋح بۇلقىنىسىن بەينەلەگەن. نامىستىڭ, ىزانىڭ شيرىعۋىن تانىتۋدا جەلتوقسان ايىن شابىنعان ۇلەكتى مىنگەن قالىپتا كەيىپتەگەن. كەشەگى كۇنگى ەكى ءجۇزدى ساياساتتىڭ قۇربانى بولعان, زامانانىڭ قىسپاعىنا تۇسكەن اشۋ-ىزانىڭ شاراسىز ءحالىن ناردىڭ ۇلەك قالپىنان ايرىلىپ, كورتكە ۇقساۋىمەن كورسەتە وتىرىپ, اقىن تاريحي وقيعانىڭ قاسىرەتىن تۇسپالدايدى:
كەپ-كەشە مىقتى سەكىلدى ەد,
كورتكە ۇقساپ قالدى جۇدەپ نار.
جەلتوقسان سايىن جەتىم بوپ.
ءبىر جىلاپ الار جۇرەك بار...
جۇرەك جىلايدى. جىلايتىنى – قىسىمعا, ادىلەتسىزدىككە شىدامايدى. زاماننىڭ ادامعا ۇستەمدىگى, تاعدىردىڭ تالايى جىلاتادى ونى. جەلتوقسان ايىنىڭ مۇڭلى دا قورعانسىز بەينەسىن تىم اسەرلى بەينەلەگەن اقىن قىس مەزگىلىن جىرلاۋدى اي كەزەگىمەن ارى قاراي جالعاستىرادى... «قىسقى تاڭ» مەن «قىسقى كەشتىڭ» (اقىن ولەڭدەرى) سۋرەتى دە نازاردان قالىس قالمايدى:
ورشەلەنە ۇيىتقىعان ءوتتى ب ۇلىك,
جاتىر دالا ماناۋراپ, كوك تىنىعىپ.
اي نۇرىنا شومىلعان قاراشاش ءتۇن
تاس ۇڭگىردىڭ قوينىنا كەتتى كىرىپ.
سىرەسسە دە سىرەۋ قار كۇتىرلەپ ءبىر,
تۇل بورانعا نە ءۇشىن تۇتىلمەك بۇل؟
تەبىنگىدەي اسپاندا تەگەنە-كۇن
اپپاق نۇرعا, داريعا-اي, شۇپىلدەپ تۇر.
قىسقى تاڭنىڭ دا وسىنداي تەك وزىنە ءتان سۇلۋلىعى, وزىنە عانا ءتان ەرەكشە بولمىسى بار. ادامزات تىرشىلىگىندەگى ۇمىتكە شۇپىلدەگەن تاڭ قاھارلى قىستا دا سول بولمىسىنان جازبايدى. ال, قىستىڭ كەشى قانداي ەدى؟!
كوپەك يتپەن قوسىلا بوران ۇلىپ,
تۇندىكتى تاۋ توبەسىن ورادى بۇلت.
تۇنگى قولات قوينىنا قۇلاپ جاتتى
تۇيەتايلى بەتكەيدەن جول اعىلىپ.
تاڭ – ءۇمىت بولعاندا, كەش – كۇدىك پە؟ ءوزى قىس بولسا, ءوزى كەش بولسا. سولاي بولعان كۇندە دە ومىرگە ىنتىق پەندە ودان تۇڭىلە المايدى. «ون ەكi ايدىڭ ەشقايسىسىن دا جامانداماعان, قاھارلى قاڭتاردىڭ وزiنەن جىلىلىق تاپقان» (ە.راۋشانوۆ) كوڭىل قايدان ءتۇڭىلسىن! سوندىقتان دا:
ىمىرت ەمەن اياعى تۇنمەن بىتكەن,
ىرزىعىم بار كەلەتىن كۇننەن كۇتكەن.
كۇن باتتى دەپ كۇرسىنە المادىم مەن,
ەرتەڭ تاڭ بوپ اتارىن بىلگەندىكتەن, – دەپ, اقىنمەن بىرگە كۇبىرلەيمىز. كۇن مەن ءتۇن, قىس پەن جاز الماسقان ءومىردى سۇيگەندىكتەن سويتەمىز.
بورانى ۇلىعان قىستىڭ تاعى ءبىر ايى – قاڭتار. تەنتەك ءدالۋ. بۇل ايدىڭ كەلۋى مەن كەتۋى قىزىق. مۇنى ەسەنعالي «قاڭتاردىڭ كەلۋى» ولەڭىندە بىلاي باياندايدى.
ىسقىرىعى ىسقىرىپ,
ىسپا قارا بۇلت ءمىنىپ,
جەلتوقسان مەن قاراشا
جەتەگىندە جۇپ قۇرىپ,
قاتتى كەلگەن قاڭتار ەدى,
بۇل دا كەتتى جونىنە
ءار تۇسقا اپپاق كۇركە تىكتىرىپ.
قاڭتاردى مەن ءبىرتۇرلى جاقسى كورەتىنمىن. وسى ايدا دۇنيە ەسىگىن اشقاندىقتان بولار. ەسەيگەن شاعىما دەيىن ءار جىل سايىن ءبىر-ءبىر ادىمداپ قاڭتارعا قاراي جاقىنداپ كەلە جاتقانداي سەزىنۋشى ەدىم, ەندى كەرىسىنشە, ءبىر ادىم شەگىنىپ الىستاي تۇسكەن ءتارىزدىمىن. جۇرەككە كەيدە جىلى, كەيدە سۋىق قاڭتار. مەنىڭ كىنامشىل كوڭىلىم عانا سولاي قابىلدايتىن شىعار دەيتىنمىن. ءسويتسەم, بۇل اي دا بۇلعاق ەكەن-اۋ. ونى اقىن دا ايتادى:
ەسىن جيدى مىسكىن باق,
قار جاۋىپ تۇر ۇشقىنداپ.
وسى ەكەن عوي, ءتايىرى,
«وسال بولسا – قىس بۇلعاق».
قويدى ىرعالىپ قاراعاي,
«قاڭتاردىڭ كۇنى قارعا ادىم» دەپ مىسقىلداپ.
قاراعاي مەن شالقالاي كۇلگەن «تارپاڭ ايعا» تابا بولعان قايران قاڭتارىم-اي! اقىنشا ايتار بولسام:
شاققا تۇرعان جانىڭ بار ەكەن,
تاققا ءمىنۋ نە تەڭىڭ ەدى, قاڭتار-اي؟
جازعىردى دەپ سوكپە, ءدالۋىم. تەنتەكتىگىڭە باسىپ شامدانباعايسىڭ. ۋاقىتتىڭ وتكىنشىلىگىنە دەگەن وكپەمىزدى بىلدىرگەن ءتۇرىمىز دە...
قاڭتار اۋىپ, اقپان ادىمداپ كەلەدى. «قاڭتاردىڭ كۇنى قارعا ادىم, اقپاننىڭ كۇنى ات ادىم» دەپ وتىراتىن ناعاشى اجەم ەسىمە تۇسەدى. كۇننىڭ ۇزارعانىن ايتقانى عوي. بالالىعىم ساعىم كەشىپ جۇرگەن شىعىستاعى بىلتىرعى ءھام بيىلعى قاتال دا قاھارلى قىس بويىمدى تىتىركەندىرەدى. ەسەنعالي اقىنشا:
اقپان-توقپان,
اي ءمۇيىزدى التى كۇن.
رايدان قايت, جارقىنىم,
جىلان تۇكتى جەتى كۇن,
جىلدام بولعاي كەتۋىڭ,
قىرىڭا الساڭ قىرىق كۇن,
اتىڭنان ءتۇس, تىنىققىن, – دەگىم كەلەدى ءۇت ايىنا. قازاعىما قۇت بولعاي دەپ دۇعا قىلامىن ىشتەي. جەدى جىلجىپ, ءدالۋ سىرعىپ كەتكەنىمەن, اقپاننىڭ قاھارىنان قورقامىز. اقىن اعامىز ءدال ايتقان:
مىنگەنى اقپان شالدىڭ الا بايتال,
قىلىعى كوپ بولىپ تۇر ساناپ ايتار,
قاھارىن توگەدى-اي كەپ توردە وتىرىپ,
قارسى السا قول قۋسىرىپ قاراعاي-تال.
قىلا الماي قىرلانسا دا ەمەنگە تۇك.
سالدى ويران جاس قايىڭعا تومەن كەتىپ.
بايعۇسقا كاڭتار دا اياپ تيمەپ ەدى,
شال كەلىپ قىرىپ سالدى سەرەڭدەتىپ.
اقپان شالدىڭ مىنەزى جامان. قاتال-اق. ەسەنعالي اقىن قىستىڭ كوكتەمگە ۇلاسار تۇسىن ارقاۋ ەتكەن «ءولىارا» ولەڭىندە «تاقتان تۇسسە دە اتتان تۇسپەگەن اقشۇناق شالدىڭ» اشۋىنا تاڭ قالادى. اشۋىن اۋىزدىقتار كىم بار دەيسىڭ. بىراق, بار ەكەن. ۋاقىتتىڭ زاڭدىلىعىن اقپاننىڭ اشۋى جەڭە المايدى. مەزگىل وتەدى, قىستىڭ سوڭى بولعان ءۇت تە كەتەدى. اقپاندى جەڭەتىن – جىلى ءجۇزدى, جۇمساق مىنەزدى امال ايى بار. كوكتەمنىڭ العاشقى ايى. مىڭ سان قامشىسىن ءۇيىرىپ, اق بورانىن بۇرقىراتقان اقپان ەرىكسىز جۋاسيدى, عۇمىرى تاۋسىلادى. ول دا ەسەنعالي ايتقانداي كۇز سياقتى «قايتىس بولادى». اقىن ۋاقىتتىڭ وسىنداي وزگەرمەلى قالپىن دا ولەڭ تىلىمەن بىلايشا تولعايدى:
ولىكتەن قارعا قۋىپ كۇشىگەندى
كوبەگەن ەرتە تۋعان ءۇسىپ ءولدى,
ءتۇن اۋا شوشىپ تۇرىپ ىشقىنادى ول,
سان پالە كىرەدى استە تۇسىنە ەندى.
ەرتەڭ-اق ەسەنتاي جاق جايناپ, ك ۇلىپ,
قۇس بىتكەن ءان سالادى سايراپ تۇرىپ.
اقپان شال تاۋدان اسىپ جوعالادى,
بايتالعا جامالداتقىر جايداق ءمىنىپ,
ال ءبىز قالامىز…
ءبىز, ياعني ادامدار قالامىز. اللا جازعان پەندە قاھارلى قىستان سىتىلعان تىرشىلىكتىڭ كۋاسى بولادى. تاعى دا اقىن جىرلايدى:
قار استىندا بايشەشەك گۇل جەلكىلدەك.
سامال قاشان ەسەر ەكەن ەركىندەپ؟!
ءبىرىنشى بوپ قۋانادى سارىشىمشىق
“ناۋرىز اپكەم كەلەدى ەرتەڭ توركىندەپ”.
جىلدا وسىلاي جىلاسا دا قىستىعىپ,
اقپان سايىن بويىنا ەرەك كۇش كىرىپ,
ءبىرىنشى بوپ شاقىرادى ناۋرىزدى ول
ەڭ سوڭعى ءانىن ساپ تۇرعانداي ىشقىنىپ.
پەندە بالاسىنىڭ جىلىلىققا تالپىنعان كوڭىلى عوي بۇل. سارىشىمشىقتاي شىرىلداعان ۇمىتكە تولى كوڭىل...ءۇمىتتى ۇسىك شالماعاي.
قاھارلى اقپان شالدىڭ كارىنەن ساقتاسىن.
...مەنىڭ اۋىلىمدى قازىر دە قالىڭ قار باسىپ جاتىر. مەكتەپ پەن ەكى ورتاعا دا اياق جول سالىپ وتىرمىز دەيدى. ول اۋىلدا مەنىڭ دۇنيەدەگى ەڭ قىمباتتىلارىم – اتا-انام بار, كوزگە ەلەس, كوڭىلگە ساعىنىش بولىپ ورنىققان بالالىعىم بار, سول بالالىعىمنىڭ كۋاسى بولعان ءۇيىم, تاۋ مەن تاس, وي مەن قىر, باستاۋ مەن وزەن بار...
اقپان شالدىڭ قاباعى جىلى بولسا ەكەن ولارعا.
عالام توڭىپ تۇر. كۇللى دۇنيە اپپاق قاردىڭ قۇرساۋىندا. اقىن ايتقانداي «قار استىندا قامىعادى كەڭ عالام...». تەك سۋىقتىققا, قىسقا عانا ەمەس, عايىپ-جالعاننىڭ تۇراقسىزدىعىنا قامىعاتىن بولار...
جانات اسكەربەكقىزى, اقىن. استانا.