بەكسۇلتانبايان

كورنەكتi جازۋشى بەكسۇلتان نۇر­جە­كە ۇلى تۋرالى اڭگiمەنi ارiدەن باستاماس بۇرىن ماقالا تاقىرىبىنا بiر اۋىز ءتۇ­سiنiك بەرە كەتپەكشiمiن. ماقسات – قا­لام­گەردiڭ ءومiربايانى ەمەس, ونەردەگi ءومi­رi­نەن سىر ساباقتاۋ. جازۋشىنىڭ ازا­مات­تىق جولى ونىڭ شىعارماشىلىق جو­لى­مەن بiتە قايناسقان بiرلiكتە ەكەنi بەل­گiلi. ەندەشە, جاسى جەتپiسكە تولىپ, ونىڭ ەل-جۇرتىنا, ادەبيەتكە سiڭiرگەن ەڭ­­­بەگiن ەسكە سالا كەتۋدiڭ ءساتi ءتۇسiپ تۇر ەمەس پە؟! قىرعىن سوعىستىڭ قارساڭىندا تۋعان بiزدiڭ بۋىن بالالىق شاقتىڭ بازارلى قى­زىعىن باستان كەشپەي, جىرتىق يiن جەتiمدiكتiڭ جوقشىلىعى مەن بەينەتiن كوپ كورiپ جەتiلگەن ۇرپاق. بەكسۇلتان دا سول جارالى جىلداردىڭ وكiلi. ەس بiلiپ, ەتەك جاپپاي جاتىپ اتاسى مەن اجەسiنiڭ قاسىندا قالىپ, اكە-شەشە مەيiرiمiن كور­­مەي ءوستi. البەتتە, جالعىز ۇلدان قال­عان تۇياق اش تا, جالاڭاش تا بولعان جوق. جىلقىشى اتاسى ەشمۇقانبەت, اجە­سi بات­پان جالعىز نەمەرەسiن قاتا­رىنان كەم قىلماي جەتiلدiردi. ول كiسiلەر دە بiرiنەن سوڭ بiرi – iلە-شالا قايتىس بولىپ كەتكەن سوڭ, بەكسۇلتاندى اكەسiنiڭ تۋعان اپايى توقتار قامقورلىعىنا الدى. ورتا مەك­تەپتi بiتiردi, اۋىلدا قالىپ ەكi جىل قارا جۇمىسقا جەگiلدi. سوسىن قازاق ۋني­ۆەر­سي­تەتiنە وقۋعا ءتۇسiپ, ۇستازدىق مامان­دىق الىپ شىقتى. ۇيلەنە سالىپ, وقۋىن بiتiرگەن بويدا اۋىلى اقجازىققا تارت­تى. اۋەلi مەكتەپتە قازاق ادەبيەتiنiڭ مۇعالiمi, ارتىنشا قوعامدىق جۇمىستا بەلسەندiلiگiمەن كوزگە ءتۇسiپ, اۋداندىق كوم­سومول كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى, كەيiن ونىڭ ورتالىق كوميتەتiنە قىزمەت اۋىستىرىپ, الماتىعا قونىس تەپتi. ءسوي­تiپ ءجۇرiپ, قىزمەت قۋىپ كەتكiسi كەلمەي, تاعدىرىن شىعارماشىلىق سالاعا ارناۋ­دى ارمانداپ, «جالىن», «جۇلدىز» جۋر­نالدارىندا ءبولiم باسقاردى. كەيiن رەس­پۋبليكالىق جاستار باسپاسى «جالىندا» باس ساراشى, سوسىن ديرەكتورى بولدى. قا­زiر دە سول قىزمەتتە. اراسىندا جۇ­مىس­سىز قالعان, «پاراسات» جورنالىنىڭ باس ساراشىسى بولعانى دا بار. جازۋ­شى­نىڭ قىسقا قايىرعانداعى ءومiربايانى وسىنداي. ال ەندi اڭگiمە اۋانىن بەكسۇلتاننىڭ جازۋشىلىق جولىنا بۇرىپ, ونىڭ قا­لام­گەرلiك قابiلەت-قارىمىنىڭ سىر-سي­پا­تىنا توقتالالىق. قالامگەردiڭ تۇڭ­عىش تۋىندىسى – العاشقى نۇسقاسى, كو­لەمi قىسقارتىلعان كۇيiندە, سول كەزدەگi ادەبي باسىلىمنىڭ كوشباسىندا تۇرعان «جۇلدىز» جورنالىندا جاريالانعان «كۇ­نالi ماحاببات» پوۆەسi. وسىناۋ تۇڭ­عىش تۋىندىسىن وقي سالا ادەبيەتكە تاعى بiر تالانتتى جاس كەلگەنiنە كۋا بول­دىق. جازۋشى ادەبيەتتەگi قايىرلى قادامىنا التىن ارقاۋ ەتكەن سول تاقى­رىبىن كۇنi بۇگiنگە دەيiن جەمiستi جال­عاس­تىرۋدا. ول قانشا جازسا دا تاۋسىل­مايتىن قانداي تاقىرىپ ەدi دەرسiز. بەكسۇلتاننىڭ وسى «كۇنالi ماحابباتتان» باستاۋ العان: «كۇتۋمەن كەشكەن عۇ­مىر», «بiر وكiنiش, بiر ءۇمiت», «ەرلi-زا­يىپتىلار» روماندارى, «بiر عانا ماحاببات», «بەۋ, قىز داۋرەن», «بالالىقتان بiر ادىم» پوۆەستەرi, «جالعىزدىق», «ما­حاببات مەرەكەسi», «قاشۋ». «قۇپيا ماحاببات», «كارiس قىز», «قىرعىز كە­لiن­شەك» جانە باسقا ون سان اڭگiمەلەرi ءتۇ­گەلدەي ايەلدەر الەمiنەن, عاشىقتىق حي­كاياسىنان سۋىرتپاقتاپ سىر تارتىپ, تول­عاقتى ماسەلەلەردi تۇگەندەگەن تاماشا تۋىندىلار. ادە­بيەت سىنشىلارى مەن وقىر­مان قا­ۋىم­نىڭ دۋالى اۋ­زىمەن اي­تىلعان ءتو­­­رەلi ءسوز تۇيiنiنە قۇلاق ءتۇر­­سەك: بەك­سۇلتان ما­حاببات ءمۇ­سiن­شi­سi, سەزiم سۋ­­­­رەتكەرi, ايەل جا­نىنىڭ جىر­شىسى, ياع­ني قا­زاق ايە­لi­نiڭ قۋا­نىش-قاي­عى­سىن, مۇڭى مەن سى­رىن, سا­عىنىشى مەن كۇي­زەلiسiن, ءۇمi­تi مەن وكi­نiشiن – قىسقاسى قيلى تاعدىرىن جار­قىراتا جازىپ ءجۇر­گەن جازۋشى. مەنiڭشە دە وسى پiكiر جازۋشى شىعار­ماشى­لى­عى­نىڭ تۇپقازىق ءتۇيiنi ەكەندiگi كۇمانسiز. ءيا, دارىنى دارا قالامگەردiڭ قازاق ايە­لiنiڭ تاعدىرىن سان قىرىنان الىپ, كور­كەمدiك الەمiنiڭ ءوزiن­دiك تە وزگەشە ورنە­گiن تاۋىپ, جالىق­تىرماي جىرلاپ كەلە جاتقانىنا, سۋرەت­كەرلiگiنە ءسۇيسiندiرiپ, قا­لىڭ وقىرمان قاۋىمىنىڭ كوڭiل قو­شىن تاۋىپ, ويىن قوزعاپ, سەزiمiن سەلدەي تاسىتقان تو­لىمدى تۋىندىلارى, قاي جانردا جازىل­عانىنا قاراماستان, ۇلتى­مىز­دىڭ رۋحاني قازىناسىنا قوسىلعان باعالى بايلىق. ءسويتiپ, اۋەل باستان تا­ۋىپ, تاڭداعان ءبا­سiرە تاقىرىبى ساتiمەن جالعاسىپ, جازۋ­شىنى ابىروي-اتاققا بولەۋدە. بەكسۇلتاننىڭ قاي جانرداعى شىعار­ما­سىنىڭ دا باستى تاقىرىبى مەن باس كەيiپكەرi تاعدىرلاس ايەلدەر. بۇل جازۋ­شىنىڭ ومiردەگi زەيiن قويا زەردەلەي زەرتتەگەن, سونى سوقپاعىن سالعان ونەر­دەگi ءوز ءورiسi. قيلى-قيلى تاعدىرلار تاسا­سىنان تاماشا ادامداردىڭ بەينەسi جا­دىڭدا جاتتالىپ, كوكەيiڭدە قاتتالىپ قالاتىن كوركەم وبرازدار كوشiن تۇزگەن شىمىر دا شىرايلى شىعارمالارى ار­قىلى ەسiمi ەلگە كەڭiنەن تانىلعان تا­لانتتى جازۋشىنى حالقىنىڭ سۇيiكتi قا­لامگەرلەرi ساناتىنا قوسىپ, دارiپتەۋi سول دارا دارىنىنا بەرiلگەن لايىقتى با­عا بولسا كەرەك. سونداي-اق, بەكسۇلتان ءار كەزدەرi رومان, پوۆەست, اڭگiمەلەر جازۋىن جالعاس­تىرا ءجۇرiپ, ءوزi تاقىرىبىن تاۋىپ, ونى كوركەمسوزدە ورنەكتەۋ بارىسىندا ءوزiن­دiك ادەبي ءتاسiل, ادەبي مانەر, ادەبي پiشiم قالىپتاستىرعان قارىمدى قالام­گەر. ونىڭ شىعارمالارى وقىرماندارىن استە جالاڭ سوزبەن جالىقتىرىپ, زەردە­سiز ويمەن زەرiكتiرiپ, جىلى جابا سال­دىر­مايتىن ەرەكشە اسەرلiلiگiمەن, قى­زىق­تى­عىمەن دە تارتىمدى. جازۋشى ءار تۋىن­دىنىڭ تابيعي قالپىنا جاراسا كەتە­تiن, ىڭعايىنا لايىق ءسوز ساپتاۋدىڭ سارا جولىن تابۋعا دا شەبەر. بiردە بولعان وقي­عانى بايانداي جونەلسە, بiردە كەيiپ­كەرلەرىنە كوكەيiڭە قونىمدى, جانىڭا جايلى اڭگiمە شەرتتiرەدi, ال كوبiنەسە جi­بەكتەي ەسiلگەن وي جەلiسiنە ءتۇسiرiپ, قيا­لىڭدى سامعاتىپ, سان تاراۋ ساليقالى ءسوز, پاراساتتى پايىمداۋلار مەن تۇششىمدى تۇجىرىمدار ارقىلى ايىزىڭدى قاندى­رادى. جازۋشىنىڭ قاي شىعارماسىن دا استە سىدىرتىپ, سۋدىراتىپ جەدەل وقىپ شىعا المايسىڭ. ول تۋىندىلاردى وي­لانىپ, ايالداپ, كەيiپكەرلەرiنiڭ سوزدە­رi­نە, اۆتوردىڭ سارالاۋىنا توقتالىپ, كوڭi­لiڭە توقي وقىماساڭ ۇتىلاسىڭ. ءاڭ­­­گiمە ءيا رومان جەلiسiن قۋالاي وقىپ, وقي­عالارىنا – جالپى مازمۇنىنا عانا نازار اۋدارساق, وندا ول ءوز شالاعايلىعىڭنىڭ بەلگiسi. جا­زۋشىنىڭ iشكi جان دۇنيەڭدi تەربەپ-تە­بi­رەن­­­تەر, قيىننان قيىستىرعان سىرلى وي­لا­رى­نا ءتۇيسiنiپ, زەردەڭە توقى­ساڭ عانا شىعارمانىڭ تۇپكi يدەياسى, جا­زىلۋ ماق­ساتىن تۇبەگەيلi تۇسiنەسiڭ. كۇر­مەۋi كۇر­دەلi, ساناڭا ساۋلە تۇسiرەتiن وي­لارى تەرەڭ تۋىندىلار تەرەڭ تەڭiز ءتۇ­بiنەن مارجان تەرگەندەي, iزدەنiپ, كوركەم ويلارىن كوكەيiڭە قون­دىرساڭ عانا جان دۇنيەڭدi جا­سانتادى. جازۋشى ءوزiنiڭ ويدا ساقتالار ورتا­لىق كەيiپكەرلەرi: «كۇتۋمەن كەشكەن عۇ­مىرداعى» ارعى بەتكە ءوتiپ كەتكەنi ءيا ورتا جولدا پەرەسەلەن ورىستاردىڭ وعىنان مەرت بولعانى بەلگiسiز, ايتەۋiر, زور­لىق­پەن وتاسقان, بالالى-شاعالى بولسا دا, ال­عاشقى ماحابباتىن – ءانشi اتiكەنi 39 جىل زارىعا توسقان قاينىكەش تاعدىرى. «كۇ­نالi ماحابباتتاعى» قىرعىن سوعىس­تىڭ قۇربانى, ارماندا كەتكەن نۇرجاننان قارا قاعاز كەلiپ, كۇيەۋiنەن كۇدەرiن ۇزگەن جاس كەلiنشەك زەرەننiڭ اداسۋلارى, «ەرلi-زايىپتىلارداعى» اقىن مۇقانىڭ جان جا­رى ۇلەسكۇل مەن كەيiنگi قيماسى – عاشىعى ءاليمانىڭ, وعان قوسا ەرلi-بايلى بولىپ, تاتۋ ءتاتتi عۇمىر كەشiپ جاتقان زە­رiپ پەن اقتاننىڭ, اتاقتى ءانشi گۇلبار­شىن سىندى قورلانعان كەلiنشەكتiڭ قاي­عىلى, مۇڭدى ومiرلەرi تۋرالى قىزدارى زەرiپتiڭ وتiنiشiمەن جازعان قۇپيا سىر­لارى – كۇندەلiكتەرiن ادەبي وڭدەپ, رومان جازعان جازۋشى كەيiپكەرلەرiنiڭ وبراز­­­دارى جادىڭدا جاتتالىپ قالاتىن تاع­دىر­لى بەينەلەر ساناتىندا. بۇل باس­تى­لارى عانا, ال جازۋشىنىڭ ازiرگە جەتi توم­عا قاتتالعان شىعارمالارىنداعى كە­يiپ­كەرلەردiڭ سانى سانسىز, تاعدىرلارى ءار­قيلى, وبرازدارى وقشاۋ-وقشاۋ وي ءتۇي­دiرەتiن تۇلعالار. ءار جازۋشىنىڭ ءوز ادەبي الەمi بولۋعا تيiس. ول سوندا عانا سۋرەتكەر, سوندا عانا دارىنى دارا – ءوز قولتاڭباسى قالىپ­تاسقان قالامگەر قاتارىندا اتالماقشى. مiنە, وسى قاسيەت بەكسۇلتاندا بار. ول قاي شى­عار­ماسىندا دا قارا­پايىم ادام­دار­دىڭ بولمىس-بi­تi­مi, مiنەز-قۇلقى, ءوزi­­مiز عۇمىر كە­شiپ جات­قان قو­عا­مي ور­­تانىڭ تى­نىس-تiر­شi­لiگi, قو­رىتا ايت­قاندا كەيiپ­كەر­لەرiن كەيiپتەۋ ار­قىلى كiمنiڭ كiم ەكەن­دiگiن اشىپ, ايى­رىپ كور­­سەتۋگە اي­رىق­شا ءمان بەرەتiن قالامگەر. بۇل رەت­تە ونىڭ استە ءارiپ­تەستەرiنە ۇقسامايتىن ءوز ۇستانىمى بار. ءار كەيiپكەرiنiڭ دۇنيە­تانى­مىنىڭ بiر-بiرiنەن ايىرماشىلىعىن ءسوزi, مiنەزi, ءجۇرiس-تۇرىسى, iس-ارەكەتi, قو­عامدىق قۇ­بىلىستارعا كوزقاراسى ارقىلى تانىپ-بiلەسiڭ. جازۋشى قىسقا قايىرىم, ءاڭ­گiمەلەرiندە ءيا ارنالى روماندارىندا بولسىن, ايتەۋiر ءوز كەيiپكەرلەرiنiڭ ءومiر جولى – تاعدىرلارىن اڭگiمەلەي وتىرىپ, وقىرمانىن بiردە جىلاتىپ, بiردە جۇبا­تىپ, بiردە قۋانتىپ, بiردە رەنجiتiپ – ايتەۋiر بەي-جاي, ءارi-ءسارi كۇي كەش­تiر­مەۋ­دiڭ دە كiلتiن تاپقان. قاي قازاق بالاسىنىڭ دا كiر جۋىپ, كiندiك كەسكەن اياۋلى اتامەكەنiن الابوتەن قادiرلەيتiنi بەلگiلi. ءبارiمiز دە وقۋ-بiلiم iزدەپ, ودان قىزمەت بابىمەن الماتىدا قالىپ, بالالى-شاعالى بولىپ, باۋىر با­سىپ قالساق تا ەل دەسە ەلەڭدەپ, ساعى­نىپ, جىل سايىن بiر سوعىپ, اۋناپ-قۋناپ قايت­پاساق كوڭiلiمiز كونشiمەيتiنi راس. ال اقىن-جازۋشى اعايىنداردىڭ بۇل وراي­دا­عى ىنتا-ىقىلاسى مۇلدە بولەك. ولاردىڭ ءبارiنiڭ دە تىرناقالدى تۋىندىلارىنىڭ ارقاۋى اتا جۇرتقا ارنالاتىنى ايان. قىس­قاسى, شىعارمالارىنىڭ باستاۋ كوزi دە سول تۋعان جەر, وسكەن ەلگە دەگەن شەكسiز, شىنايى پەرزەنتتiك سۇيiسپەنشiلiكتەن باس­­تالاتىنى شىققان كۇندەي شىندىق دەي وتىرىپ, جازۋشى بەكسۇلتان نۇر­جە­كە ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق جولى دا وسى­لاي باستالعانىنا بiر ناقتى دالەل كەل­تiرەيiن. ول «كۇتۋمەن كەشكەن عۇمىر» رو­مانىنا تiكەلەي قاتىستى. الماعايىپ زاماندا عۇمىر ءسۇرiپ, عاشىقتىقتىڭ تاڭ­عاجايىپ ساتتەرiن باستارىنان كەشiرگەن, قوسىلا الماي ارماندا كەتكەن قوس مۇڭ­لىقتىڭ حيكاياسىن بايانداي وتىرىپ تا, تاپقىر تالانت اتاعى الىسقا جايىلعان ءانشi اتiكەنiڭ ءوزi ورالماسا دا, اراعا قىرىق جىل سالىپ, ايگiلi «باركورنەۋ» ءانi – اتامەكەنiنە ارنالعان ساعىنىشى با­سىلماس سازى ەل-جۇرتىمەن قايتا تا­بىسقانىن جازۋشى ءاي بiر تامسانا, تەبi­رەنە سۋرەتتەي وتىرىپ, ونىڭ ءماتiنiن ەسكە سالادى. سونى وقي وتىرىپ تۋعان جەردiڭ قۇدىرەت كۇشiن تۇيسiنە تۇسەسiڭ. وسى جەردە بiر وقيعا ەسiمە ءتۇسiپ وتىر. ۇمىتپاسام, 1992 جىلدىڭ كوكتەم كۇن­دەرiنiڭ بiرi بولاتىن. بiر ءسات ءۇي تەلە­فونى قوڭىراۋلاتىپ قويا بەرگەنi. تۇتقا­سىن كوتەرسەم, بەكسۇلتان دوسىم. سونداي كو­ڭiلدi, داۋىسىندا بiر دiرiل مە, الدە قۋا­نىشتىڭ قوڭىر جەلi مە, ايتەۋiر, ايتۋعا اسىققان جاڭالىعى بارىن سەزە قويدىم. جاسى ەلۋگە جەتiپ, توي وتكiزۋ قامىندا جۇرگەن كەزi. ول اپتىعا سويلەي جونەلدi: – ءاي, دوستىم, مەن بiر ءان شىعاردىم! – قويشى-ەي! شىنىڭ با؟ – راس, نانباساڭ تىڭداپ كور. قۇلاق توستىم. جايلاپ باستالىپ, بiر­تە-بiرتە تىنىسىن كە­ڭەي­تiپ, اۋەزدi قا­زاقى سازدىڭ سوزدەرi دە اۋەنiمەن ءۇي­لەسiم تا­­ۋىپ, جاندۇنيەڭدi بالقىتىپ, بالبى­را­تىپ جىبەرگەندەي. ءان اياقتالدى. بەك­سۇلتان: – قالاي ەكەن؟ – دەدi. – ءاي, قوي, مىناۋ سەنiڭ ەمەس, حالىق ءانi شىعار. عاجاپ ءان ەكەنiنە تالاس جوق. – ءان مەنiكi. قۇتتىقتاي بەر.ولەڭiن دە ءوزiم جازدىم. سودان نە كەرەك, ءان شىنىمەن بەك­سۇلتاندiكi بولىپ شىقتى. دوسىمىز­دىڭ وسىنداي جان تەبiرەنتەرلiك ءان شى­عارعانىنىڭ سىرىن كەيiن بiلدiك. ءانشi اتiكەنiڭ ءوزi بولماسا دا ءانi ارقىلى ەلگە ورالۋىن سۋرەتتەۋ ارقىلى جازۋشى ءوزiنiڭ كiندiك جۇرتىنا دەگەن ماحابباتىن دا ايتۋدى ماقسات ەتكەن. كوركەم سوزبەن سۋ­رەتتەگەنi ءوز الدىنا, ونى انگە قوسىپ بار­كورنەۋدiڭ قادىر-قاسيەتiن جالپاق ەلگە جايعىسى كەلگەنi – جازۋشىنىڭ اق پەيiلi وسىلاي ءساتتi كۇنi سازعا اينالعان ەدi. ءان ءماتiنiنiڭ مىنا بiر شۋماعىنىڭ ءوزi ءجۇ­رەگiڭدi شىمىرلاتىپ, نەبiر سەزiم يiرiم­دەرiنە باتىرماي ما؟! ...باركورنەۋدi بارعان جۇرت بيiك دەيدi, بۇلتقا باسى تۇرادى تيiپ دەيدi. شىقپاسا اتى جiگiتتiڭ باتىرلىقپەن, تۋعان جەرiن شىعارار ءسۇيiپ دەيدi... اياۋلى اتامەكەنگە دەگەن ماحاببات كiم-كiمدi دە وسىلايشا اقىن اتاندىرىپ جiبەرەتiن كيەلi قاسيەتكە يە ەكەنi وتiرiك پە؟! بiز تەك سول تۋعان جەردiڭ تەكتiلiگiن جا­زۋشى بەكسۇلتاننىڭ جۇرەگiمەن سەزiن­گەنiندەي اسەرلەنسەك قوي, شiركiن. جالپى العاندا تۋعان جەردiڭ قادىر-قاسيەتiن ازاماتتىق اسقاق سەزiممەن, جىلى جۇرەك­پەن جانىنداي جاقسى كورۋدiڭ ءار قازاق بالاسى ءۇشiن پەرزەنتتiك پارىز ەكەندiگiن جازۋشىنىڭ «جايلاۋداعى جيىرما كۇن», «جاۋ جاعادان العاندا», «وزەندەر ورنەك­تەگەن ولكە» سياقتى سۇيەكتi تۋىندىلارىن وقىپ تۇيسiنەمiز دە, سۇيسiنەمiز. قازiرگi قازاق ەلiنiڭ كەشەگi تاريحىن جاڭعىرتا جازعانى ءۇشiن جازۋشى جازىقتى بولىپ, جازا تارتقانى دا ەستە. «وزەندەر ورنەك­تەگەن ولكە» پوۆەسi دايەكتi دەرەكتەرگە نەگiزدەلiپ, جاس ۇرپاققا پاتريوتتىق ءتار­بيە بەرۋگە باعدارلانسا دا, كەڭەستiك بي­لiكتiڭ قاھارىنا ۇشىراپ, بەكسۇلتان قىز­مەتiنەن قۋىلعان بولاتىن. وتاندى ءسۇيۋ­دiڭ ۇكiلi ۇلگiسi سانالۋعا تيiس وزىق تۋىن­دى وسىلايشا ورىنسىز جالامەن ورعا جىعىلعان-دى... جالپى, جازۋشىنىڭ تۋعان جەر, وسكەن ەلگە دەگەن جۇرەك ءلۇپiلi ءار سوزiنەن اڭ­عارىلىپ تۇرادى. بەلجايلاۋدىڭ تاۋ-تا­سىن, وزەن-سايلارىن, قويناۋ-قولات­تا­رىن, ياعني تامىلجىعان تابيعات كورiنiستەرiن كوز الدىڭا ەلەستەتە سۋرەتتەپ, ءسوز ساپ­تاۋى قالامگەر شەبەرلiگiنiڭ شىڭى دەسە دە بولعانداي. كiسiلiكتi پiكiرiمiز وسىنداي ويعا جۇگiندiرەدi. بەكسۇلتان قاي شىعارماسىندا بولما­سىن, ايتەۋiر رەتiن تاۋىپ ادالدىق, ادام­گەرشiلiك, سۇيiسپەنشiلiك سىندى ادام بو­يىنداعى اسىل قاسيەتتەردiڭ قىر-سىرىن اشىپ, تولعانا وي بولiسۋگە اسا بەيiل. وقىرمان ونى, اسiرەسە, «بiر وكiنiش, بiر ءۇمiت», «ەرلi-زايىپتىلار» روماندارىن وقىعان ساتتە سەزiنەرi ءسوزسiز. مىسالى, كە­زەكتi بiر ادەبي باسقوسۋدا جاڭا شىعار­ماسى سىنالىپ, تەرەڭ ويعا باتقان باستى كەيiپكەر – جازۋشى شەگەن ءسوز باسىن وسى روماننىڭ جازىلۋىنا ويتۇرتكi بولعان سا­ۋالدان باستاپتى. ول بالا كۇنگi دوسى جاعداعا جاماندىق جاساعان ەلدەسi ەل­دوس­تى ءۇيiنiڭ تورiنە شىعارىپ, سىيلاپ وتىرعانىم نە قىلىق, بالالىق شاعىم ءبۇبiشتi ەلجiرەي جيi-جيi ەسكە العانىم ادال جارىم شازياعا وپاسىزدىعىم ەمەس پە دەپ ءوز-وزiنە وقىس سۇراق قوياتىنى بار. وسىناۋ كوكەيiنەن كەتپەي, جانىنا جاي­سىز تيگەن سۇراققا جانتالاسا جاۋاپ iز­دەگەن جازۋشى شەگەن – كەيiپكەر تابان اس­تىندا بiر توقتامعا كەلەدi: دۇرىسى ونىڭ جاۋابى ءوز ءومiربايانىنان ورiلۋگە تيiس. ءسويتiپ, ول جامانىن دا, جاقسىسىن دا جاسىرىپ-جاپپاي, تەك اعىنان جارى­لىپ جازۋعا بەلiن بەكەم بۋادى. سودان جا­زۋ­شى شەگەننiڭ كوپتەن كو­كە­يiن­دە ءجۇر­گەن بالا كۇنگi اسەرلەرiنiڭ ساقتالا-ساقتا­لا كەلە ناعىز اسىل ويلارعا اينال­عانىن الدەبiر تۇيسiك­پەن iشتەي ءتۇيسiنiپ, وتكەن ءومiرiڭدi بۇگiنگi كۇننiڭ بيi­گiمەن سالىستىرا سارالاۋ ءۇشiن ونى ارا-تۇرا بالا­لىق­تىڭ ادالدىعىمەن ءول­شەپ قوي­عا­نىم ءجون-اۋ دەپ شە­شەدi. وسىلايشا شىم-شىتىرىق وي­لارعا باتقان شەگەن ءوز ءومiر جولىن ويشا شولىپ, سول بiر بالا­لىق شا­­­عىنان باستاپ, ءبۇ­گiنگi ازامات اتان­عان كۇنiنە دە­يiنگi باستان كەشكەن تا­لاي­لى تاعدىرىن قا­عاز بەتiنە ءتۇسiرiپ شى­عادى. ءنا­تي­جە­سiندە, جانىن جەگەن, كو­كەيiن تەسكەن ساۋالداردىڭ جا­ۋا­بىن تاپ­قان سى­ڭايلى. رومان اياق­تالار تۇستا ءشا­زيا شەگەنگە: «ەگەر سەن مەنi شىن جاق­سى كورسەڭ ءالi كۇن­گە دەيiن نە سەبەپتi بايا­عى بالا كۇنگi عاشىق­تا­رىڭ ءبۇبiشتi, سارا مەن ما­عيرانى ۇمىت­پاي ءجۇرسiڭ» دەيتiنi بار. سوندا ءوزiن مازالاعان سۇ­راق­تىڭ جاۋا­بىن تاپ­قان شەگەن: «ولار­دى ۇمىتۋ دەگەن ءسوز – كەشە كiم بولعانىمدى ۇمىتۋ. با­لالى­عىم­دى, ءبۇبiشتi, سا­را­نى جاقسى كورگەن جاس كۇنiمدi ساعىن­بايتىن ادام بولسام, ءويتiپ وتكەنiمە وكiنبەسەم, سەنiڭ قا­دiرiڭدi قايدان بi­لەر ەم؟» – دەپ اعىنان جارىلادى. ال ەندi «دوسى­ڭا قيانات جاساعان اداممەن نەگە سەن دە جاۋلاسپايسىڭ» دەگەن ساۋالدىڭ جا­ۋابىن شەگەن ادام­­گەرشiلiك قاسيەتتi بiلۋدiڭ ونەگە-ۇلگiسi رەتiندە ۇسىنادى. ءومiر جولىندا بi­رەۋلەرمەن كەتiسەتiنiڭ, بiرەۋلەرمەن تا­بىساتىنىڭ, تانىسىڭ الىسىڭا, الىسىڭ جاقىنىڭا اينالاتىنى راس قوي. ادام­داردىڭ بiر-بiرiمەن كەتiسiپ جاتاتىنىن قالاي جوققا شىعارامىز؟! ەگەر دە ءسال بiلiپ-بiلمەي جاسالعان كەمشiلiكتەرگە ءمۇم­­كiندiگiنشە كەشiرiممەن قاراي السا عانا ولار بiر-بiرiمەن باۋىرلاسىپ كەتەرi حاق. ال تاتۋلىق اتتى ادامي ابزال قا­سيەتتiڭ تەتiگi – سول كەشiرiمدiلiكتە. بiز بiر-بiرiمiزدi كەشiرە الماساق, وندا ەلدە دە بiرلiك بولماسى بەلگiلi. ەندەشە, كە­شiرە بiلۋ – ەڭ باستى ەلدiك قاسيەتiڭ. ال ءوزiڭ ءۇشiن ەمەس, ەل ءۇشiن كەشiرiمدi بولۋ – ەلiڭ­نiڭ ەڭبەگiنە قوسار ۇلەسiڭ. جان سى­رىن اقتارعان جازۋشى شەگەن سۇراق­تا­رىمنىڭ جاۋابىن وقىرمان ۇقتى ما, جوق پا, ايتەۋiر ءوز ويىمدى ورتاعا سالدىم, ونى جۇرتتىڭ بارiنە مويىنداتۋ مiندەتiم ەمەس, اركiم ءوز اقى­لىنا سالىپ, ءوزiن­شە ءتۇ­يiندەگەنى دۇ­رىس شىعار دەگەن پi­كiر­مەن رو­مانىن اياق­تاعان. تاعى بiر ءتا­لiم­دi تۋىندى «ەرلi-زا­يىپتىلار» رو­ما­­نى. بۇل ءوزi قى­رىق قات­پارلى, قى­زىق­تى شىعارما. رو­ماننىڭ پi­شiمi دە, جازىلۋ ءتاسiلi دە مۇلدە جاڭاشا. ونىڭ كوركەم شىعارما ەكەندiگiن بiلە تۇرىپ, جانرلىق جاعىنان فيلوسوفيالىق تراكتات دەسەك تە بولار-اۋ دەيمiز. ءويت­كەنi, وندا ادامدار ءومiرiنiڭ, قوعامي تiر­شiلiكتiڭ توقسان ماسەلەلەرi ايتىلىپ, سو­لاردىڭ قىر-سىرىن اشۋعا كوپ ورىن بە­رiلگەن. نەگiزگi كەيiپكەرلەر مۇقا, Iلەس­كۇل, زەرiپ, اقتاننىڭ كۇند­ە­لiك­تەرi تاراۋ-تاراۋعا بولiنگەن. قۇپيا سىر­لارىنىڭ ساندىعىن اقتارا اڭگiمە شەرتكەن رومان كەيiپكەرلەرi قازاقى ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇر جونiندەگi بiلiم-بiلiك­تەرiن iس جۇزiندە كورسەتە وتىرىپ, ءوز ءومiر­لەرiن – ماحاببات حيكايالارىن بايانداپ بەرگەن. شىعارمانى ءتۇيسiنiپ تە, ءسۇيسiنiپ وقي­سىڭ. سەبەبi, وندا شەرتiلگەن سىرلار سەنi دە بەيجاي قالدىرمايتىن, كوكەيiڭدە ءجۇر­گەن, وسى قالاي ەكەن دەگەن سۇراق­تا­رىڭا جاۋاپ تاباتىنداي دەڭگەيدەگi پارا­ساتتى پايىمداۋلار, تۇششىمدى تۇجى­رىم­دار. جا­زۋشى وسى رومانىندا ايەل مەن ەر­كەكتiڭ اراسىنداعى ادال سەزiمدi ادام­­گەرشiلiكتiڭ اسىل قاسيەتi تۇرعى­سى­نان با­عالاۋ قاجەتتiگiن ءومiردiڭ ونەر­دەگi كو­رiنiس­تەرi ارقىلى ساناڭا سiڭiرەدi. ايتقانداي, بۇل روماندى بiر ەسەپتەن وي اعىمىنا قۇرىلعان شىعارما دەسە دە بولعانداي. مۇنداعى كەيiپكەرلەردiڭ كو­ڭiل-كۇيلەرi: قۋانىشى مەن كۇيزەلiسi, ءۇمiتi مەن وكiنiشi, اسiرەسە, ءاليما ەسiمدi كە­لiنشەكتiڭ بiر ءسۇيiنiپ, بiر كۇيiنiپ كەشكەن عۇمىرى – جانى جارالى, كوڭiلi قارالى ايەلدiڭ قيىن تاعدىرى دا وقىر­مانىن تەرەڭ ويعا باتىرىپ, رۋحاني تا­زارۋعا وڭ قادام جاساتاتىن ونەگە ءۇردiسi. جالپى, جازۋشى كوپ ماسەلەنiڭ ور­تاق بiر ءتۇيiنiن تابۋعا اسا تاپقىر. ول مى­سالى, «كۇنالi ماحابباتتا» زەرەن­نiڭ قاي­عى­سىنان كوپ ايەلدiڭ باسىنان ءوت­كiزگەن قايعى-مۇڭىن كورiپ, كوپشi­لiك­كە سونىڭ سىر-سەبەپتەرiن اشىپ كورسەتۋگە اسىق. بۇل ءوزi ءومiر شىن­دىعىن ونەر شىن­دى­عىنا اينالدى­رۋدىڭ سارا جولى عوي. اي­تالىق, بۇگiندە ەرلi-زا­يىپ­تى­لاردىڭ ارا­لا­رى سۋىسىپ, اجىرا­سۋ­لارى جيiلەپ كەتتi. ولاردىڭ بۇل جاراسپاۋى, بiر-بiرiن ۇعىس­­پاۋدان تۋعان شىعىسپاۋ. ءيا, ونىڭ ارتى اجىراسۋ ەكەنi بەلگiلi. بالا­لارىن تiرi جەتiمدەر قاتارىنا قوسىپ, كوڭiلدەرiنە وشپەس قاياۋ ءتۇسiرۋ. بۇل بولسا, جاندى جاۋراتىپ, وكiنiشتiڭ ءور­تiندە كۇيدiرiپ-جاندىرىپ, كۇيزەلiس­پەن كۇي كەشتiرەتiن جازىلماس جارا, قايعى-قاسiرەت. ويرانى شىققان وت­باسى­نىڭ وسىنداي باقىتسىز­دىق­قا دۋشار بولماسىن ويلاپ, جان-جۇرەگiمەن جارىلا سەزىم قىلىن تەربەگەن جازۋ­شى بەك­سۇلتاننىڭ شىنايى شىن­دىق­تى اعىنان اقتارىلا جازعان وسىنداي شىعارما­لارى, اسiرەسە, جاس ۇر­پاققا سا­باق بولسا ەكەن دەگەن تiلەك قو­سامىز. جازۋشىنىڭ وسىناۋ ويلى تۋىن­دى­لارىنىڭ ونەگەسi ومiرلiك ەكەنiنە ريا­سىز سەنەسiڭ, ونىڭ كوركەمدiك قۋاتىنا قوسا كوسەمدiك كورە­گەندiگiنە ءدان ريزا بولاسىڭ. سول بiر جاستىق داۋرەندە ءجۇ­رەكتەردە جالىن­داعان عاشىقتىق­تىڭ وت­تاي ىستىق سە­زiمiن ءسوندiرiپ الماعان, ونى عۇمىرباقي قاستەرلەپ وتكەن ەرلi-زايىپ­تىلار ناعىز باقىت­تى ادامدار. جازۋ­شىنىڭ ءجۇ­رەگiندە جۇپتاعان, جۇرت­شى­لىق­پەن ءبو­لiس­كەن سىرلارىنىڭ تۇپكi ءتۇيiنi وسى. قازاق ادەبيەتiندە قازان توڭكەرiسi قار­ساڭى مەن كەڭەس وكiمەتi ورناعان جىل­دار, ودان كەيiنگi قيلى كەزەڭ – ارتى ۇركiنشiلiككە ۇلاسقان ۇجىمداستىرۋ ناۋ­­قانى مەن اشارشىلىق ناۋبەتiنiڭ قا­سىرەتiن, ۇلتىمىزدىڭ بەتكە ۇستار قاي­راتكەر ازاماتتارىن قىناداي قىرعان وتىز جەتiنiڭ ز ۇلىمدىقپەن ادەيi جا­سالعان زۇلماتىنىڭ اششى شىندىعىن شىر­قاۋ بيiككە كوتەرiپ جازىلعان كور­كەم شىعارمالار نەكەن-ساياق. سول بiر حالىق قاسىرەتiن اشىپ ايتۋدىڭ امالىن تاپپاي, ال تاۋەكەل ەتكەن بiرلi-جارىم قا­لامگەرلەر اتىلىپ, ءيا يتجەككەنگە ايدا­لىپ كەتكەندەرi دە ايدان انىق اقيقات. ءسويتiپ, كوزبەن كورiپ, باستان كەشكەن­دەرiن جازا الماي ارماندا كەتكەن جازۋ­شى­لاردىڭ كەيiنگi ۇرپاعى دا كەڭەستiك يدەولوگيانىڭ – قيتۇرقى ساياساتتىڭ قۇرىعىنا iلiندi. بەرتiن كەلە قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ, استارلاپ ايتۋدان اسا ال­ماعان كiتاپتار جاريالانىپ جاتتى. ايتسە دە, ءالi دە بولسا سول زۇلمات زامان­داعى حالقىمىز شەككەن شەكسiز قايعى-قاسىرەت جەرiنە جەتكiزiلە جازىلعان جوق. وسى ورايدا سول ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرعان تولىمدى تۋىندى جازۋشى نۇرجەكە ۇلىنىڭ «جاۋ جاعادان العان­دا» رومانى. بۇل ايرىقشا باعالانۋعا تيiس ايتۋلى شىعارما ەكەنiن ايتۋ پارىز. ءات­تەڭ, ادەبيەت سىنشىلارىنىڭ سىن­دارلى سوزدەرiن ايتا الماي ءجۇر­گەندەرi وكiنiشتi-اق. تاريحي دايەكتi دەرەكتەرگە سۇيەنە جا­زىلىپ, جەتiسۋ وڭiرiندە وتكەن الما­عايىپ زاماننىڭ ايعاقتارىن با­رىن­­­شا باتىل, بارىنشا ءادiل, بارىنشا كور­كەم بەينەلەگەن بۇل روماندى بiر اۋىز سوزبەن شەرلi جىل­دار شەجiرەسi دەسە استە قاتەلەس­پەي­مiز. روماندا ەل با­سى­نا تۇسكەن اۋىرت­پاشى­لىق – ازاتتىق جو­لىن­داعى ازاپتى قان كەشۋلەر كوشەلi وي, كوركەم سوزبەن تاماشا باياندالعان. بۇل ءوزi داۋرەنi وتكەن ءداۋiردiڭ شىندىعىن شىرايىن شىعارا تەرەڭنەن تولعاپ, قو­عام­دىق-الەۋمەتتiك ءومiردiڭ قۇپيا قوي­ناۋ­لارىن ارiدەن قو­پارا كورسەتكەن كە­زەڭدiك كەمەل تۋىندى. سوندىقتان دا, بۇل روماندى قازاق ادەبيە­تiنە عانا ەمەس, سون­داي-اق ءتول تا­ري­حىمىز­عا قو­سىل­­عان رۋ­حاني قا­­زى­ناعا با­لاي­مىز. جا­­زۋ­شىنىڭ شى­­عار­ما­شىلىق جو­لىن اي­تۋ با­رى­­سىن­­دا وعان ار­نا­يى توق­تا­لۋى­­مىز دا وسى سەبەپتەن. بەكسۇلتاننىڭ تا­عى بiر ءبولiپ ايتار ەرەكشەلiگi – ونىڭ كۇن قۇر­عات­پاي قو­عام­دىق-الەۋ­مەتتiك ءومi­رi­مiز­دiڭ سوقتالى ءما­­سەلەلەرiنە سال­ماقتى وي­لا­رى­مەن, پاي­دا­لى پi­كiرلە­رiمەن ءبولiسiپ, كوسەمسوزدiڭ دە كو­سەگەسiن كوگەرتiپ ءجۇر­گەندiگi. قاي­رات­كەر-قالام­گەر دەڭگەيiنە كوتەرiل­گەن دا­رىندى جازۋشى تاريح, تiل, ونەر, قو­عام­دىق كۇر­دەلi ماسەلەلەر ءجو­نiندە ما­ڭىز­دى, با­يىپتى, سارابدال وي­لارىن جازۋدان كەندە ەمەس. اسiرەسە, ءتا­ۋەلسiزدiك تۋىن جاڭا كوتەرگەن جاس مەم­لە­كە­تi­مiزدiڭ ىن­تىماق-بiرلiگiنiڭ بەرiك­تiگiن بايان­دى ەتۋ ارقىلى, جارقىن بولا­شاقتى جاقىنداتا ءتۇسۋدi كوزدەگەن كو­سەم­سوزدەرi جۇرت­شى­لىق جۇرەگiنە تۋرا جول تاۋىپ جۇرگەندiگi كۇمانسiز. جازۋشىنىڭ تاعى بiر ەلگە ەرەكشە سiڭiرگەن ەڭبەگiن ۇمىتۋعا بولا ما؟! ول تۋعان جەر تاريحىن تiرiلتiپ, اتاقتى ور­بۇلاق شايقاسىنىڭ شىندىعىن اشىپ, سول وقيعانىڭ 350 جىلدىعى رەسپۋب­لي­كالىق دەڭگەيدە اتاپ وتiلۋiنە ولشەۋ­سiز ۇلەس قوسقاندىعى. سونداي-اق, اقتاڭ­گەر اقىن مۇقاعاليدىڭ جاريالان­باعان ولەڭ­­­­دەرiن جيناپ, بiرنەشە جىر كi­تابىن, ارتىنشا 4 جانە 5 تومدىق تو­لىق شىعار­مالارىن وقىرمان قولىنا تي­گiزگەندiگi. ونىڭ بەر جاعىندا اقىن­نىڭ مەرەي­توي­لارىن بيiك دەڭگەيدە ءوت­كiزiپ, وعان ەس­كەرت­كiش ورناتۋعا دا ايانباي ارالاسقان ادام بەكسۇلتان. وسىنىڭ ءبا­رi جازۋشى­نىڭ جانقيارلىق ەڭبەگi ەمەس دەپ كiم ايتار؟! قۋانىشباي قۇرمانعالي, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسi.