سىننان قورىتىندى شىعارۋ كەرەك

قۇقىقتىق رەفورما قادامدارى

الماتى قالالىق سوتىنىڭ توراعاسى تىلەكتەس بارپىباەۆپەن اڭگىمە

– تىلەكتەس ەشەي ۇلى, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ قازاقستان حال­قىنا بيىلعى جولداۋىندا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندە ءجۇر­گىزىلىپ جاتقان رەفورماعا وڭ باعا بەرە كەلە, سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى بىتىسپەس كۇرەس ءجۇرىپ جاتقانى جونىندە ەرەكشە توقتالدى. سوڭعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ەلىمىز الەمدىك ان­تي­كور­رۋپتسيالىق رەيتينگتەگى كور­سەت­كىشىن بىردەن 45 ساتىعا جاقسار­تىپتى. ال الماتى قالالىق سوتىندا وسى قىلمىسقا قارسى كۇرەستىڭ جاعدايى قالاي؟ – «اۋرۋدى ەمدەگەننەن گورى ونىڭ الدىن العان الدەقايدا پاي­دالى» دەگەن بار. وسى قاناتتى ءسوز­دى ءسال وزگەرتىپ ايتساق, سىباي­لاس جەم­قورلىقتى اشكەرەلەگەن دۇ­رىس شى­عار, ال مەنىڭشە, ونىڭ الدىن الۋ قاجەت. ول ءۇشىن باس­شى قاتال ءتارتىپ پەن تالاپ قويا ءبىلۋ كەرەك. ءار جىبەرگەن زاڭ بۇزۋشى­لىق جاۋاپسىز قال­ماۋى ءتيىس. سوت سالاسى قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ ادام تاع­دىرىن شەشىپ وتى­رىپ, قا­تەلەسۋگە قۇقى جوق. مەنى قاتال دەي­دى. بىراق 10 جىل باسشى بولىپ, ەشكىمنىڭ وبالىنا قالعا­نىم جوق, بىرەۋدى «كوزىڭ قىلي ەكەن» دەپ قۋدالاعان ەمەسپىن. الماتى قالالىق سوتىنىڭ سۋديا­­لارى مەن سوت قىزمەت­كەر­لە­رى­نىڭ اراسىندا كوررۋپتسيالىق قىل­مىستى بولدىرماۋ جۇمىستا­رىن ءجۇ­يە­لى جۇرگىزىپ كەلەمىز. وسى ماق­ساتتا 2010 جىلى سىبايلاس جەم­قورلىقتىڭ الدىن الۋ شارا­لا­رىن جۇرگىزەتىن جۇمىس توبىن ۇيىم­داستىردىق, ءىس-شارالار جوس­پارى جا­سالىپ, زەردەلەۋ ساباق­تارى ءوت­كىزىلۋدە. ونىڭ ءنا­تيجەسىن باي­قاپ تا وتىرمىز. سوڭ­عى ءۇش جىل­دا قالا سوتتارىنىڭ بىردە-ءبىر سۋدياسى نەمەسە مامانى سى­بايلاس جەم­قورلىق فاكتىلەرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان جوق. – 2009 جىلدىڭ قورىتىن­دى­سى بويىنشا سوت تورەلىگى ساپا­سى­نىڭ ناشارلىعىنا بايلا­نىس­تى قالالىق سوتتىڭ جۇ­مى­سى قاتاڭ سىنالعانى ەسىمىزدە... – بۇل سىن نەگىزسىز ەمەس ەدى. شى­نىمەن دە ازاماتتىق ىستەردى قا­راۋ بارىسىندا ءبىراز كەمشىلىكتەر جىبەردىك. وسىعان بايلانىستى جاع­دايدى دۇرىستاۋ ءۇشىن بىرقاتار شا­رالاردى قولعا الدىق. ەڭ ال­دىمەن بۇل جۇمىستى سوتتاردى ما­ماندان­دى­رۋدان باستادىق. ءما­سە­لەن, قا­لا­داعى جەتىسۋ, بوستان­دىق, المالى, اۋەزوۆ اۋداندىق سوتتارىن ازا­مات­تىق, قىل­مىستىق ىستەردى قارايتىن سوتتار دەپ ءبول­دىك. ولاردى سولاي دەپ ءبول­گەنمەن ازامات­تىق ىستەر قاراعان سۋديالار, قىل­مىس­تىق سوتتاردا نەمەسە كەرىسىنشە, قىلمىستىق ىستەردى قاراۋعا ما­ماندانعان سۋديالار ازا­ماتتىق ىستەردى قارايتىن سوتتاردا قالىپ قويدى. بىراق سوتتاردى مامانداندىرۋ ءىسى ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەسىن بەردى. مى­سالى, قالا سوتتارىندا 2007 جى­لى 18608 شەشىم شىعىپ, ونىڭ 303-ءى بۇزىلسا, 394-ءى وزگەرتىلگەن, ال 2008 جىلى شىعارىلعان 23915 شە­شىمنىڭ 311-ءى بۇزىلىپ, 473-ءى وزگەرتىلگەن, 2009 جىلى 28046 شەشىمنىڭ 365-ءى بۇزىلىپ, 563-ءى وزگەرتىلگەن بولسا, 2010 جىلى بۇل كورسەتكىش الدەقايدا جاقسارىپ, 36179 شەشىمنىڭ 244-ءى بۇزىلىپ, 499-ى وزگەرتىلگەن. مۇنىڭ ءوزى بۇ­زىلعان جانە وزگەرتىلگەن شە­شىم­دەردىڭ جىلدان-جىلعا كەمىپ وتىر­­عانىنىڭ دالەلى. سۋديالاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىكتەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا 2010 جىلدان باستاپ, جوعارعى سوتتىڭ باستاماسىمەن سوت مونيتورينگى ءجۇ­يەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. سوت تورەلىگىن اتقارۋدا تومەن كور­سەتكىشتەرگە يە سۋديالارعا تالاپ­تى قاتايتتىق. 33 سۋدياعا مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ, ونىڭ ىشىندە ەكى سۋديا جۇمىستا جىبەرگەن كەلەڭسىز­دىكتەرى ءۇشىن اتقارىپ وتىرعان قىزمەت­تەرىنەن بوساتىلدى. 7 سۋديا وزدەرىنىڭ مۇنداي جاۋاپكەرشىلىگى زور قىزمەتتى اتقارا الماي­تىنىن ءتۇسىنىپ, ءوز ەرىكتەرىمەن جۇمىس­تارىنان كەتتى. الماتى قالاسىنىڭ سوت كور­پۋسىن­دا جاس سۋديالار وتە كوپ. ولار وزدەرىنىڭ كاسىبي ءتاجىري­بەسىنىڭ ازدىعىنان قاتەلىكتەرگە ءجيى جول بەرىپ جاتادى. ءبىز بۇل ماسەلەدە دە ءبىراز جۇمىستار ات­قارىپ جاتىرمىز. اتاپ ايتساق, ال­ماتى قالالىق سوتىندا ولار­دىڭ قاتىسۋلارىمەن كاسىبي ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا زەردەلەۋ ساباقتارى وتكىزىلىپ, ءتاجىري­بەلى سۋديالار قاتارىنان ولارعا تالىمگەرلەر تاعايىندالدى. – ەلباسى بيىلعى جول­دا­ۋىن­دا «ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىر­مەي­تىن قىل­مىستار بويىنشا قىل­مىس­تىق زاڭ­دىلىقتى ىزگىلەندىرۋ ءجۇر­گى­زىل­دى, بوستاندىعىنان ايىرۋمەن باي­لانىستى بولماي­تىن, سونداي-اق قا­ماۋعا الۋعا بالاما جازالاردى قولدانۋدىڭ اياسى كەڭەيتىلدى» دەگەن بولا­تىن. وسى ماسەلەگە, ياعني قىل­مىستىق زاڭدىلىقتى ىزگىلەندىرۋگە بايلانىستى قانداي جۇ­مىستار اتقاردىڭىزدار؟ – جاقىندا قىلمىستىق جا­زا­نى ىزگىلەندىرۋ تۋرالى ءتيىستى زاڭ قا­بىلداندى. قازىرگى كەزدە سۋديا­لارىمىز ىزگىلەندىرۋ ءما­سە­لە­سىنە كو­بىرەك نازار اۋداراتىن بول­دى. سون­دىقتان الماتى قا­لا­سى­نىڭ سوت­تارىندا باس بوستان­دى­عى­نان ايىرۋ جازاسىنا سوتتال­عان­دار­دىڭ سانى ءبىرشاما كەمىدى. 2010 جىلى 128 ادامعا قاتىستى ۇكىم­­دەر وزگەر­تىلدى, سونىڭ ىشىندە 115 ادامعا باس بوستاندىعىنان ايى­رۋمەن بايلا­نىس­تى ەمەس جازالار تاعايىن­دالدى. ولاردىڭ ىشىندە اۋىر قىلمىس جاساعاندارعا دا جازانىڭ وسى ءتۇرىن قولدانعان ىستەر بولدى. بىراق, بۇل قىلمىستىق ىستەر بويىن­شا زارداپتىڭ ورنىن تولتىرۋ, جابىرلەنۋشىنىڭ پىكىرى, سوت­تالۋ­شى­نىڭ العاشقى سوت­تى­لى­­عى, جەكە باسى سول سياقتى تاعى باسقا دا ەرەكشە ءمان-جايلار ەسكەرىلدى. – قاراپ وتىر­ساق بارلىق سوتتارداعى ءما­سەلەلەر ورتاق, استارلاس بو­لىپ شىعادى. جەتىستىكتەرىن ايتا باستاسا, ول دا ءبىر-بىرىنە ۇق­ساس, كەمشىلىكتەرىن تىزە باستاسا, ول دا ءبىر-بىرىنەن اينىمايدى. ال, كەرىسىنشە, پروبلەمالار تۋ­را­لى ايتاتىن بولساق, ءارتۇر­لى­لىك بايقالادى. الماتى قالا­لىق سوتىنا ءتان نەگىزگى پروبلەما قانداي؟ – مەن الماتى قالالىق سو­تىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە 2007 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا تا­عايىندالدىم. وزىمە جۇكتەلگەن ءمىن­دەتتەردى اتقارۋ الدىندا قا­لا­لىق جانە اۋداندىق سوتتار جۇمى­سىنىڭ جاعدايىمەن تانىسىپ, ءنا­تيجەسىندە الدىما ءۇش ماسەلە قوي­دىم. ءبىرىنشىسى, سوت ىستەرىن قاراۋ­دى جەدەلدەتۋ. ەكىنشىسى, سوت ءىس­تەرىنىڭ ءادىل ءارى زاڭدى قارالا­ۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ال ءۇشىنشىسى, سوت­­تاردى مامانداندىرۋدى اياق­تاۋ. وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ماقسا­تىندا ءتيىستى ءىس شارالار بەلگىلەنىپ, ولاردىڭ ورىندالۋى قاتاڭ با­قىلاۋعا الىندى. سونىڭ ءناتي­جەسىندە بۇگىنگى كۇنى زاڭدا بە­كىتىل­گەن مەرزىمدەرى بۇزىلىپ قا­رال­عان ىستەر جوقتىڭ قاسى. – سۋديالاردىڭ ۇستىنەن شا­عىم­دار ءتۇسىپ جاتاتىنى دا جا­سىرىن ەمەس. بۇل جونىندە قان­داي پىكىرىڭىز بار؟ – سۋديالىق قىزمەت – ابىروي­لى دا جاۋاپتى قىزمەت. ول ادام تاعدىرىن شەشىپ, ازاماتتاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىنىڭ ساقتا­لۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى. سوت ادەبى كودەكسىنىڭ تالاپتارىنا ساي سۋديا مادەنيەتتى, قاراپا­يىم, سونىمەن بىرگە ءادىل بولىپ, زاڭ تالاپتارىن قاتاڭ ساقتاۋى ءتيىس. دەگەنمەن, 2010 جىلى سۋديا­لار­دىڭ ارەكەتىنە قاتىستى 334 شاعىم تۇسكەن. اتالعان شاعىم­داردىڭ ىشىنەن 36-سى نەگىزدى بو­لىپ, بۇل شاعىمدار بويىنشا كى­نالى سۋديالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرى قاراستىرىلدى. سۋديالاردىڭ ۇستىنەن شاعىم­دار­دىڭ ءتۇسۋىنىڭ ءبىر سەبەبى ولار­دىڭ وزدەرىنىڭ جىبەرگەن كەمشىلىكتەرى بولسا, ونىڭ ەكىنشى جاعى دا بار. سوتقا جۇگىنگەن ەكى تاراپ­تىڭ داۋىنا سۋديا تورەلىك ەتەدى, شە­شىم شىعارادى. سوت شەشىمى داۋلاسىپ وتىرعان تاراپتاردىڭ ارقايسىسىنىڭ كوڭىلدەرىنەن شى­عۋى مۇمكىن بولا بەرمەيدى. ۇتىل­عان جاق كوبىنەسە شەشىم شىعار­عان سۋديانى كىنالايدى, پروتسەس­سۋال­دىق تارتىپپەن كەلىسپەگەن سوت شەشىمىنە نارازىلىق ءبىل­دى­رۋدىڭ ورنىنا, ونىڭ ۇستىنەن نەگىزسىز شاعىم تۇسىرەدى, ياعني بۇل كوپ­شىلىك حالىقتىڭ ءالى دە بولسا قول­دا­نىستاعى زاڭداردىڭ تالاپتارىن جەتە بىلە بەرمەۋلەرىنىڭ دالەلى. – پرەزيدەنت بيىلعى جول­داۋىندا: «قازاقستاندىقتاردىڭ ءوزى­مىز ءومىر ءسۇرىپ, ەلىمىزدى جاق­سىلىقتارعا باستاپ بارا جات­قان تۋعان جەرگە اتاۋىن بەرگەن مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن قۇر­مەتپەن جانە لايىقتى وقىپ ءۇي­رەنە باس­تاعاندىعىن اتاپ ءوتۋ­دىڭ ءوزى قۋا­نىشتى», دەگەن بولا­تىن. را­سىن ايتۋىمىز كەرەك, مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن كوز­قا­راس جىلدان-جىل­عا جاقسارىپ كەلەدى. ال ءسىز باسقارعان ۇجىم­دا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ احۋالى قانداي؟ – الماتى قالاسىنداعى سۋديا­لاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ءىس قاراي الاتىنى ساۋساقپەن سانارلىق. قا­لالىق سوتتا تەك 5-6 سۋديا عانا مەم­لەكەتتىك تىلدە جازا الادى. مەن وسىعان نامىستانام. 20 جىل­دان بەرى ۇيرەنەتىن ۋاقىت جەتتى ەمەس پە؟ وزدەرى بىلمەسە ولاردىڭ با­لالارى, نەمەرەلەرى قايدان بىلمەك. «قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىن­دا­عى ءتىل تۋرالى» زاڭدى جۇزەگە اسى­رۋ ماقساتىندا الماتى قالاسى­نىڭ سوتتارىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى ءىس جۇرگىزۋگە ەنگىزۋ جانە قازاق تىلىندە ءىس جۇرگىزۋدى وڭتايلاندىرۋ ءجو­نىندەگى جۇمىس جوسپارى دا­يىن­دالىپ, جۇمىس توبى قۇرىلدى. جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ 2009 جىلعى ماۋسىمداعى وكىمىنە ءساي­كەس الماتى قالاسىنىڭ سوتتارىن­دا سۋديالار جانە سوت قىزمەتكەر­لەرى اراسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ بويىنشا بايقاۋلار وتكىزىلىپ تۇرادى. بۇل بايقاۋلاردىڭ جەڭىم­پاز­دارى رەسپۋبليكالىق دەڭگەي­دەگى بايقاۋلارعا قاتىسادى. سون­داي-اق مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا دوڭگەلەك ءۇس­تەلدەر, سەمينارلار, كونفەرەن­تسيا­لار وتكىزىلىپ تۇرادى. مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنە قاتىستى قانداي دا بولسىن شارالار ءبىر كۇندىك نەمەسە از عانا ۋاقىتتىق شارالار بولىپ قالماۋى كەرەك. بۇل – ءۇز­دىكسىز جۇرگىزىلەتىن ۇدەرىس. اڭگىمەلەسكەن شارافاددين ءامىر.