قوعامدا “تۇنگى كلۋب جاعالاعاننان دۇرىس جاس شىقپايدى” دەگەن ۇشقارىلاۋ پىكىر بار. بۇگىنگى كۇننىڭ جاسى رەتىندەگى مەنىڭ پىكىرىم قاي زامان مەن ۇرپاقتى, قاي ەلدى المايىق, جاستاردىڭ كوڭىل-كوتەرۋى ورىندى سانالعان. ءبىزگە دەيىنگى قازاق قوعامىندا دا اۋىل جاستارى باس بىرىكتىرىپ, باستاڭعى جاساعان. قازىرگىدەي اراق ءىشىپ الىپ ازعىنداماسا دا ويىن ويناپ, كوڭىل كوتەرگەن. ايلى تۇندە التىباقان تەۋىپ, سىرلاسقىسى كەلسە اقسۇيەك ويناعان. ال قازىرگى جاستاردىڭ تۇنگى كلۋبتى جاعالاپ, بي بيلەگەنىندە تۇرعان ابەستىك جوق.
ارينە, قازىرگى كۇنى ەركىندىك پەن بوستاندىقتى ءابسوليۋتتى اقيقات دەپ بىلەتىن جاستار جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشار جولدى دا جاقسى تاڭداپ العان. دەگەنمەن بۇگىنگى كۇنى باستاڭعى جورالعىسىن ىشىمدىك ىشپەي-اق ءداستۇر رەتىندە جالعاستىرىپ سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى دەمالاتىن جاستاردى بۇزىلعان دەۋگە دە كەلمەيدى. اپتاسىنا جەتى كۇن جۇمىستان وزگەنى بىلمەيتىن بيكەشتەر مەن ۇيلەنبەي جۇرگەن ءسۇربويداقتارىمىز قاراقان باسىن كوشباسشى ساناپ, “بەبي-بۋمعا” ۇلەس قوسپايتىنىن ايتىپ زار قاقسايمىز. جەكە ومىرىنە ۋاقىت ارناپ, ەشقايدا شىقپاسا, قاتارلاس زامانداستارىمەن پىكىر الىسپاسا نەسى جاس؟ تۇلا بويىندا جاستىق جالىنى جالىنداپ تۇرعان زامانداستارىمنىڭ تۇنگى مۋزىكاعا ەلتۋى تابيعي زاڭدىلىق سەكىلدى.
“جاستار الەم-جالەمگە اۋەيى, ءجۇرىس-تۇرىستارى جاداعاي, بەدەلدى كىسىلەرگە بەتباقتىق كورسەتەدى. ۇلكەندەردى سىيلامايدى, جۇمىسسىز سەندەلىپ, وسەك وربىتكەننەن باسقانى بىلمەيدى. اتا-انالارىمەن ايتىسادى دا جاتادى, اڭگىمەگە ءجونسىز كيلىگىپ, وزدەرىنە جۇرت نازارىن اۋدارتۋمەن بولادى, وبىرلىققا بەيىم, ۇستازدارىن مانسۇقتايدى”. بۇل سوزدەردى اتاقتى سوكرات ب.ە.د.V عاسىردا ايتىپ كەتكەن. بىردە اعىلشىن پارلامەنتىندە جاستار تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن كورىنەدى. شەشەن مىنبەردەن جاستار, كەلەشەك ۇرپاق تۋرالى 4 سويلەم كەلتىرەدى. ولار بىلايشا ءوربيدى.
قازىرگى جاستار ءسان-سالتاناتپەن, باي كيىنۋدى ۇناتادى. ولار ناشار تاربيەلەنگەن, باسشىلارىن مازاقتاپ-مىسقىلداپ, قاريالاردى قۇرمەتتەمەيدى. ءبىزدىڭ قازىرگى بالالارىمىز مەيىرىمسىز تيراندارعا اينالدى. ولار بولمەگە ۇلكەن كىسى كىرگەندە ورىندارىنان تۇرمايدى, اتا-انالارىنا قارسى ءسويلەيدى. قاراپايىم ءتۇردە ايتسام, ولار وتە ناشار.
ەگەر قازىرگى جاستار باسقارۋ بيلىگىن قولىنا الىپ, ەلدى باسقاراتىن بولسا, وندا مەن ەلىمنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى بارلىق ءۇمىتىمدى جوعالتتىم. ويتكەنى قازىرگى جاستار ادام توزگىسىز, شىدامسىز, سۇمدىق.
ءبىزدىڭ الەمىمىز ءوزىنىڭ سوڭعى دامۋ ساتىسىنا جەتتى. جاس ۇرپاق ءوز اتا-انالارىن تىڭدامايدى. اقىرزامان جاقىنداپ قالعان سياقتى.
بۇل جاستار ابدەن بۇزىلعان. ولار ز ۇلىم, ارام ويلى جانە ەبەدەيسىز, يكەمسىز. كەلەشەك ۇرپاق ەشقاشان الدىڭعى بۋىن وكىلدەرىنە ۇقساعىلارى كەلمەيدى. بۇگىنگى كۇننىڭ جاستارى ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدى ساقتاي المايدى.
بۇل وي-پىكىرلەر پارلامەنتتە قىزۋ قول شاپالاقپەن قارسى الىنىپ, ءۇمىتسىز بولاشاق پەن ءتاربيەنىڭ ناشارلىعى تۋرالى ماسەلە قۋاتتالادى. سول كەزدە الگى شەشەن بۇل ويلارىنىڭ شەشىمىن جاريالايدى. سويتسە بۇل وي-پىكىرلەر 4 كەزەڭ عۇلامالارىنىڭ ارتىنا قالدىرعان سوزدەرى ەكەن. العاشقى پىكىر سوكراتقا, ەكىنشىسى – گەسيودقا, ءۇشىنشىسى – ەگيپەتتىك ابىزعا تيەسىلى, ال سوڭعىسى ۆاۆيلوننىڭ قيراندى ۇيىندىسىنەن تابىلعان قىش قۇمىراداعى جازۋ. ال قىش قۇمىرا جاسى 3000 جىلدان اسىپ كەتكەن كورىنەدى. ياعني, جاستاردى يكەمسىز, ەبەدەيسىز دەپ ويلاۋ 3 مىڭ جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان ماسەلە.
ادامزات تاريحى تسيكلدى دۇنيە ەكەنى بەلگىلى. اعا ۇرپاقتىڭ قاشاندا كەيىنگىلەرگە سىن كوزقاراسپەن قاراۋى زاڭدىلىق. الايدا اعا بۋىن ۋاقىتىندا وزدەرىنىڭ دە جاس بولعاندىعىن ۇمىتىپ كەتەتىن سياقتى. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, ەڭبەكسۇيگىش, ءوز مۇددەسى مەن تالابى, ماقساتى بار جاستار ءاردايىم بولعان جانە بولا بەرەدى دە. ولاي ەمەس دەيتىن بولساق, ادامزات دامۋىنا, وركەنيەت پەن مادەنيەت ۇدەرىسىنە كەلتىرەر ءۋاجىڭىز قايسى؟ وعان قالاي قول جەتكىزدىك؟ سوندىقتان قاي كەزدە بولماسىن ادامعا زامانعا تاۋەلسىز بولاشاق ۇرپاعى ءۇشىن سەنىمسىزدىك, بولماسا الاڭداۋشىلىق باسىم. مۇمكىن وسى الاڭداۋشىلىق وسىنداي پىكىرلەر ايتۋعا ءماجبۇرلەيتىن بولار. جاستار قاساڭ قاعيداعا جاڭا دەم, قوعامعا جاڭا نارسە, جاڭا قۇندىلىقتار اكەلەتىنى ءۇشىن جاستار بولماق. جاستار ەنگىزگەن جاڭالىقتىڭ بارلىعى بىردەن قابىلدانبايدى. ادامزات جاڭاشىلدىقتان قورقادى. الدا-جالدا دۇنيە وزگەرە قالسا مەن قايتپەكپىن دەگەن تاپتاۋرىن وي ارقىلى جاۋاپكەرشىلىك كوبىنە جاستارعا ارتىلادى. ءتومەندە زامانداستارىمنىڭ ەكى جاعىن دا اشىپ كورسەتۋگە تىرىستىم.
ارينە, جاستار بىرىڭعاي دەمالىپ كەتسە ماسەلە سوندا تۋماق. ولاردى كۇندىز ماشينادان, تۇندە تەك كلۋبتان كورسەڭىز دابىل قاعۋعا بولار. ويتكەنى, جاقسى مەن جاماننىڭ, بۇرىس پەن دۇرىستىڭ ارا جىگىن اجىراتا بىلمەيتىن جاستىڭ تۇنگى كلۋبتان دۇرىس نارسە ۇيرەنەتىنىنە كىم كەپىل؟ ال كۇندىز كىتاپحانادان كورسەڭىز نەمەسە ىزدەنىس ۇستىندە جۇرسە ول باسقا اڭگىمە. قالا بەردى, ەكى اپتادا ءبىر رەت تۇنگى كلۋبقا باراتىن جاستار ايىنا ءبىر رەت وپەراعا نەمەسە بالەتكە بارا ما ەكەن؟ وسى جونىندە ويلانىپ كورەيىكشى. قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, مۋزەيگە جولاي ما؟ ادامزات بالاسى اقپاراتتى 30-35-تە جاقسى قابىلدايدى ەكەن. عىلىمي تۇرعىدا دەپ الىپ, ويعا كەلمەيتىن ورالىمسىز نەشە ءتۇرلى نارسەنى ايتا بەرەمىز. جۇرتتىڭ ءبارى دانىشپان ەمەس. بۇل جاستان اسقان سوڭ كوپشىلىگىنىڭ العان ءبىلىمى مەن ىزدەنىسى تەسىك قاپشىققا سالىنعان نارسەگە تەڭ. سوندىقتان جاس كەزدە رەتى كەلسە بوس ۋاقىتتى ءتيىمدى وتكىزگەن ءجون. باسسەين, سۋعا ءجۇزۋ, كونكي تەبۋ, ءتىل ۇيرەنۋ – تەك كوڭىل شىركىن قالاسا دەڭىز.
سىن ساداعىنا ىلىنەر بويكۇيەز, ەنجار جاستار تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟ قازىرگى كەزدە قاي باسىلىمدى الساڭىز, قايسىسىندا دا قاپتاعان “جۇلدىزدار”. قول جەتكەنىنىڭ بارىنە ءوزىن جارنامالاپ, قولىنان كەلسە جالپاق الەمدى جالپاعىنان باسىپ جۇرگەندەردى كورگەن توعىشارلىق سانادا سوعان ەلىكتەۋ باستالادى. “جۇلدىز” اتانىپ, جارىق دۇنيەنى قونىشىنان باسۋ ءۇشىن قارجىسى جەتپەيتىندىگىن كورگەن كەزدە اتا-اناعا قارسى شىعۋشىلىق, ولاردى تىڭداماۋ, قادىرلەمەۋ سەكىلدى قىلىقتار بوي كوتەرەدى. مىنە, وسىنداي ساناسى تومەن, ءبىلىمسىز جاستار ءوز مۇددەلەرىنە قول جەتكىزۋ بارىسىندا قارجىمەن قامتاماسىز ەتپەگەندىگى ءۇشىن اكە-شەشەسىن كىنالاي باستايدى. وسىندايدان ادال ەڭبەكپەن بارلىعىن بىردەن الا المايسىڭ دەگەن وي قالىپتاسادى دا, زاڭدى اينالىپ وتسەڭ بارىنە بىردەن قول جەتكىزۋگە بولادى دەگەن داقپىرتقا ەرگەن جاس ويلاماعان جەردەن وت باسقانىن ادەتتە كەش تۇسىنەدى. ءوزىمىز ءجيى ءجۇگىنەتىن ەۋروپاڭىزدان ۇيرەنەتىن ءبىر نارسە بار. جاستارى “ساقال شىققانشا” اكە-شەشەنىڭ موينىندا وتىرمايدى. كامەلەتكە تولىسىمەن بولەك شىعىپ, قارجىلىق تۇرعىدا اتا-اناعا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋعا ۇمتىلادى. شەشىمدى ءوزى قابىلدايدى. ايتپاعىم, بىزدەگى سەكىلدى ءوز اۋزىنا ءوزى قولى جەتەر جاسقا كەلسە دە اتا-انا ناپاقاسىنا ورتاقتاسىپ وتىرا بەرمەيدى. ءبىلىم ءىزدەيدى, بولماسا جۇمىس جاساۋعا تالپىنادى.
ۇيالى بايلانىس تەلەفوندارىنان سوڭعى كەزدە ءجيى كورىنەتىن بەينەروليكتەردىڭ ءبىرى – جاستار اراسىنداعى توبەلەس. تەك ۇلدار ەمەس, قىزداردىڭ دا شاشتاسىپ توبەلەسەتىنىن بايقايتىن بولدىق. جان تۇرشىكتىرەر سول كورىنىستەردىڭ ارعى جاعىندا جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قاتىگەزدىك, كۇشپەن قورقىتىپ اقشا تالاپ ەتۋ, ءجابىر كورسەتۋ بەلەڭ الىپ بارا جاتقاندىعىن جاسىرۋعا بولمايدى. جاۋاپسىز ماحاببات, ءۇي ىشىندەگى جاعىمسىز جاعداي – بوس سىلتاۋ. سوڭعى كەزدە وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋ فاكتىسى كوبەيۋدە. ستاتيستيكاعا ءسوز بەرەيىك. رەسپۋبليكامىزداعى ءار 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 26,9 ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋ جاعدايلارى تىركەلگەن. بۇنىڭ قورقىنىشتىسى سانى 16 210 144 حالقىمىز ءۇشىن تىم كوپتىگى. بۇكىلالەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرىنە جۇگىنسەك ءسۋيتسيدتىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى – ءار 100 مىڭ ادامعا 20-دان ەكەن. جاس كورسەتكىشى بويىنشا ەسەپكە الساق, ەلىمىزدەگى وسىنداي وكىنىشتى ولىمدەردىڭ نەگىزگى بولىگى جاستارعا تيەسىلى. بۇل سان ءار 100 مىڭعا شاققاندا 34,5-ءتى كورسەتەدى. الەم بويىنشا 3-ورىن. ەلىمىز ءۇشىن ماقتانارلىق ەمەس, دابىل قاعارلىق ءجايت. ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ بەرگەن مالىمەتى بويىنشا, 13 مىڭ جايسىز وتباسى جانە 16 مىڭ ءجاسوسپىرىم ارنايى تىركەۋدە تۇر. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ەلىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكىتەتىن 13 مىڭ ۋىق پەن كەرەگە سولقىلداق دەگەن ءسوز. 16 مىڭ ءجاسوسپىرىم ەرتەڭ ەلدى ورگە سۇيرەيتىن بولاشاق جاستار. ولاردىڭ تىركەۋدە تۇرۋى دا بولاشاعىمىزعا الاڭداۋىمىزعا سەبەپ بولىپ وتىر. ساراپشىلار بولسا ۇيدەگى تاربيەنىڭ ناشارلىعى مەن مەكتەپ پسيحولوگتارىنىڭ ءالسىز جۇمىس اتقاراتىندىعىن العا تارتادى. ونىڭ ۇستىنە قازاقى ءدىل پسيحولوگقا بارۋدى اسا جاقتىرا بەرمەيتىنى دە راس.
ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى بار. زامانداستارىمنىڭ اراسىندا وزدەرىنە سەنىمدى, قاي ىستە بولماسىن باستاماشى بولا الاتىن ازاماتتار بارلىعى قۋانتادى. ولار – ءوز ماقسات-مۇددەسى جولىندا تالماي تەر توگىپ, ساپالى ءبىلىم مەن ونى دۇرىس قورىتا ءبىلۋ ارقىلى ەرىنبەي ەڭبەك ەتەتىندەر. “اقشا, بولماسا قىزمەت باسپالداعىمەن” دەگەن ارزان تۇسىنىك ولار ءۇشىن ماڭىزدى ەمەس. ءبىلىمدى مىڭدى جىعاتىنىنا سەنەتىن, دۇنيە دامۋىنىڭ تەتىگى ءبىلىمدى جاستاردىڭ قولىندا ەكەندىگىنە كوز جەتكىزگەن ولار ءىلىم-ءبىلىمنىڭ سوڭىنا تۇسكەن. ءبىلىمدىنىڭ المايتىن اسۋى, جەتپەيتىن بيىگى جوق. دارىنسىزداردىڭ ساتىپ الىپ جاتقان قۇجاتى دۇرىس ۇيقىعا كەپىلدىك بەرمەيدى. قازىر قىتايدا, رەسەيدە, اقش-تا, ۇلىبريتانيادا, جاپونيادا, سينگاپۋردە الەمنىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىندە وقىپ جۇرگەن قازاق جاستارىنىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. “بولاشاق” باعدارلاماسىمەن عانا ەمەس, ءبىلىم كۇشتەرى ارقىلى وقۋعا ءتۇسىپ جاتقاندارى قانشاما. ەرىك-جىگەرى مىقتى ولارمەن پىكىر الىسۋدىڭ ءوزى عانيبەت.
جوعارىدا كەلتىرىلگەن عۇلامالار پىكىرى قازىرگى جاستاردىڭ كەيبىر سيپاتىن ناقتىلايتىن سەكىلدى. اقتاي وتىرىپ, داتتايمىز. بىراق ءبىر نارسە ايقىن, ول – جاستار تاربيەسى. جاستارىمىز سانالى بولىپ ءوسۋى ءۇشىن ولاردى ءتاربيەلەۋ ىسىندە ۇلكەندەر ۇلگى كورسەتىپ جاتسا قۇبا-قۇپ.
ءسىز قالاي دەيسىز؟
ۆەنەرا تۇگەلباي.