بەردىبەك ساپارباەۆ شىرايلى شىعىستىڭ تىزگىنىن ۇستاعانىنان بەرى ەكى جىل زىر ەتىپ وتە شىقتى. «مەن بەردىبەككە سەنەمىن. ول بۇعان دەيىن ەكى ءىرى وبلىستى, مينيسترلىكتى ىسكەرلىكپەن باسقاردى. قاي سالادا ەڭبەك ەتسە دە سوڭىنان جىلى ءسوز ەستىلگەنىنە كۋا بولىپ ءجۇرمىز. ەلىمىزدىڭ التىن ءتاجى – كەندى التايدى دا وركەندەتە بەرەدى دەگەن ويدامىن», دەگەن ەدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وڭىرگە كەلگەن كەزىندە.
2009 جىلدىڭ باسىندا جاڭا قىزمەتكە تاعايىندالعان ب.ساپارباەۆ اينالاسى بىرەر ايدا بارلىق قالالار مەن اۋدانداردا ساپارمەن بولىپ, جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ اتقارىپ جاتقان ىستەرىمەن تانىسىپ شىقتى. اتقارىلعان جۇمىستار بار بولعانىمەن, كەمشىلىكتەر دە كوپ ەكەن. ءوڭىر باسشىسى ولارعا قاداۋ-قاداۋ تاپسىرما جۇكتەپ, بىرەر ايدان سوڭ قايتا اينالىپ كەلەتىنىن, ەگەر كەمشىلىكتەر تۇزەلمەسە, قاتاڭ شارا قولداناتىنىن ەسكەرتتى. قاشانعى مەملەكەت قارجىسىنا سەنە بەرەسىڭ, بيۋدجەت كورجىنىن تولتىرۋ ءۇشىن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قاجەت. مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ, اۋداندار مەن قالالاردا جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ ماسەلەسىنە وبلىس اكىمى قاتتى نازار اۋداردى. راسىندا دا, ءبىر-ەكى ايدان كەيىن ءوڭىر باسشىسى ايماقتى تاعى ارالاپ قايتتى. كەمشىلىكتەن قورىتىندى شىعارماعان اكىمدەردىڭ كەيبىرىنە قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسادى. سونىمەن, جاڭا اكىمنىڭ ءوز سوزىندە تۇراتىنى, ەسكەرتۋلەرى شىندىققا جاقىن ەكەنى بەلگىلى بولىپ قالدى. اكىم-قارالار ەتەك-جەڭدەرىن جيناپ, ءوز ىستەرىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراي باستادى.
التايدىڭ التى ايعا سوزىلاتىن ايازدى قىسى ءوڭىردىڭ جاڭا باسشىسىن قاتتى سىناققا الدى. 40 گرادۋستان اساتىن اياز, اپتا سايىن سوعاتىن قاتتى بوران رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى جولداردى ءجيى جابا باستادى. ولاردى تازارتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. كەيدە جولدار ەكى كۇن جابىلىپ قالعان كەزدە وعان جاۋاپتى ادامدارمەن قاتاڭ سويلەستى. تەحنيكا جەتىسپەيدى, جانار ماي ماسەلەسى دە اۋىرتپالىقتار جۇكتەيدى دەگەن سوڭ, ول ماسەلەنىڭ دە شەشىمىن تاپتى جاڭا باسشى. وتكەن جىلدىڭ 17 ناۋرىزىندا كۇن قۇرت جىلىپ, تارباعاتاي اۋدانىنىڭ كوكجىرا, ءجانتەكەي, كۇرشىم جانە زايسان اۋداندارىنىڭ بىرنەشە اۋىلدارىن سۋ شايىپ, 600-گە تارتا تۇرعىن ءۇي بۇزىلدى, ءبىراز مال قىرىلدى. وسىناۋ سىن ساتتە ەلباسى قامقورلىق تانىتىپ, ۇكىمەتتەن قىرۋار قارجى بولگىزدى. اينالاسى ءۇش-ءتورت ايدا زارداپ شەككەن وتىزعا تارتا ەلدى مەكەندە 600-گە تارتا تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, قاجەتتى تۇرمىستىق زاتتار ساتىپ اپەرىلدى. ءوڭىر باسشىسى تەك تارباعاتايدىڭ كوكجىرا اۋىلىندا جيىرماشاقتى رەت بولدى. قىركۇيەكتىڭ باسىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ كوكجىرا اۋىلىندا بولعان كەزدە جاڭا اۋىلدى كورىپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى, وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆتىڭ ەڭبەگىنە العىسىن ايتتى.
ب.ساپارباەۆتىڭ شىعىس قازاقستان حالقى الدىندا ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋىندە, مىنە, وسى جايلاردىڭ بارلىعى ەكراننان كورسەتىلدى. اكىمنىڭ ەسەبى «ون-لاين» رەجىمىندە وتكەندىكتەن, قالا, اۋدان اكىمدەرى جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋىمەن ونى مۇقيات تىڭداپ وتىردى. كوپتەگەن ساۋالدار قويىلدى.
– بيىل ەلىمىزدىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن الىپ, بودان جۇرتتان بوستان جۇرتقا اينالعانىنا 20 جىل تولادى. سونىمەن قاتار ءتورت قۇرلىقتا ورنالاسقان, الەمنىڭ 1,5 ملرد. حالقى تۇراتىن 57 مەملەكەتتىڭ باسىن بىرىكتىرگەن بەدەلدى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتەمىز. شىلدە ايىندا استانادا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتى وتەدى. بارىس جىلى ۇلتىمىز ءۇشىن قانداي تابىستى جىل بولسا, بوساعادان اتتاعان قويان جىلى دا جاقسى جاڭالىقتارىمەن باستالدى. جاقىندا عانا استانا مەن الماتى قالالارىندا مارەگە جەتكەن بۇكىل ازيا قۇرلىعىنداعى ءدۇبىرلى دودالاردىڭ ءبىرى – 7-ءشى قىسقى ازيادا قازاقستاننىڭ الەم الدىنداعى بەدەلىن تاعى ءبىر كوتەرىپ تاستادى. بايراقتى ءباسەكەدە ەلىمىزدىڭ مارتەبەسىنىڭ اسقاقتاپ, كوك تۋىمىزدىڭ جەلبىرەۋىنە شىعىس قازاقستان سپورتشىلارى ەرەكشە ۇلەس قوستى, – دەدى بەردىبەك ءماشبەك ۇلى. – مەن ءوزىم وسكەمەن, سەمەي, ريددەر قالالارى مەن 5 اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىنىڭ ەسەپتى كەزدەسۋىنە قاتىستىم. ورىنباسارلارىم, وبلىس اكىمى اپپاراتىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى جانە وبلىستىق باسقارمالاردىڭ باستىقتارى قالالار مەن اۋداندار اكىمدەرى وتكىزگەن بارلىق ەسەپتىك كەزدەسۋلەرگە قاتىستى.
2011 جىلعى ەسەپتەر تۇرعىندار اراسىنداعى بەلسەندىلىكتى كورسەتتى. كوتەرىلەتىن ءماسەلەلەردىڭ سيپاتى وزگەردى, ءوزىنە ءوزى سىن ايتۋ تۇرعىسىنداعى باياندامالار قاتارى ارتتى, تۇسكەن ۇسىنىستار سانى ەكى ەسەگە جۋىق ازايدى. وتكىزىلگەن ەسەپتىك كەزدەسۋلەرگە ازاماتتاردىڭ بەلسەنە قاتىسۋى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنا سەنىمنىڭ ارتقانىن دالەلدەيدى. قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا, ەسەپتىك كەزدەسۋلەر قارساڭىندا ازاماتتاردىڭ ەسكەرتۋلەرى مەن ۇسىنىستارىن قابىلداۋ جۇرگىزىلدى. وتكەن جىلى وبلىس باسشىسىنىڭ اتىنا 150 ءوتىنىش تۇسسە, ولاردا 175 ماسەلە كوتەرىلگەن ەكەن.
بىلتىر وڭىرلىك ءونىم كولەمى 1 تريلليون 070 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. وبلىس ونەركاسىبىندە 624 ميلليراد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما ارتىق. قازىنالى ءوڭىردە التىن ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ كولەمۋ – 22 پايىز, قورعاسىن – 17, تاس كومىر 9 پايىز ءوسىپ, جەڭىل اۆتوكولىك ءوندىرىسى 4,2 ەسە ارتتى. مىنە, كۇنى كەشە وسكەمەندەگى تۇڭعىش اۆتوكولىك ءوندىرىسىنىڭ قارلىعاشى – «ازيا-اۆتو» قۇراستىرۋ زاۋىتى ءوزىنىڭ 25 مىڭىنشى كولىگىن شىعاردى.
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن يندۋسترييالاندىرۋ باعدارلاماسى جانە «جول كارتاسى» ومىرشەڭدىگىن قازىردىڭ ءوزىندە دالەلدەدى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا وبلىس بويىنشا جالپى سوماسى 493,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ 29 ينۆەستيتسيالىق جوباسى كىردى. ونىڭ سەگىزى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جوبا. «كازتسينك» جشس-دە بىلتىر ەكى زاۋىت پايدالانۋعا بەرىلدى. ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى مەن ءوسكەمەن تيتان-ماگني كومبيناتى ءوز قۋاتتارىن جىل سايىن ارتتىرىپ كەلەدى. بىلتىر 12 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە استى. بۇل بەلگىلەنگەننەن ءبىر جوباعا ارتىق, ولاردىڭ جالپى قۇنى 139 ميلليارد تەڭگە. مىنە, سونىڭ ارقاسىندا ءوندىرىستە ءبىر جارىم مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى.
2015 جىلعا دەيىن يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا قوسىمشا 67 جوبا ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. ولاردىڭ قۇنى 580 ميلليارد تەڭگە بولماق. دەمەك, ءناتيجەسىندە ءوندىرىس كولەمى 16,1 پايىز ارتىپ, جاڭادان 25 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلادى. قازىرگى تاڭدا وتاندىق ءونىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ءوڭىردىڭ 230 كاسىپورنى مەنەدجمەنت ءجۇيەسىن ەنگىزگەن. بۇل 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 30 پايىزعا كوپ.
ءوڭىر باسشىسى شىعىستىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنى جايلى دا ماعلۇماتتار بەردى. وتكەن جىلى اۋا-رايىنىڭ قولايسىز بولۋىنا قاراماستان, بۇل سالا بويىنشا 151,2 ميلليارد تەڭگەنىڭ تابيعي كولەم يندەكسىنە قول جەتكەن. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ءار ءتۇرلى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنەن 10,5 پايىز وسىممەن 14,5 ميلليارد تەڭگە تارتىلعان. ونىڭ ىشىندە سۋبسيديالاۋ كولەمى 5 ميلليارد تەڭگەدەن اسىپ تۇسسە, 28 اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى, 23 بورداقىلاۋ الاڭى, ءبىر تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى قۇرىلىپتى. سوندىقتان دا ەت پەن ءسۇت ءوندىرۋ كولەمى تيىسىنشە 9,1 جانە 3,1 پايىز ۇلعايعان.
وڭىردە بىرنەشە قۇس فابريكاسى بار. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا «وسكەمەن قۇس فابريكاسى» اق-تا قايتا جاڭعىرتۋ جۇزەگە اسىرىلماق. چەرەمشانكا قۇس فابريكاسى قوعامىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. بەسىنشى ت ۇلىك – مارال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى سۋبسيديالاۋ باستالىپ كەتسە, وبلىستا اسىل تۇقىمدى مارالداردىڭ ۇلەس سالماعى 48,1 پايىزعا ۇلعايعان. ەلىمىز بويىنشا وزىندىك الار ورنى بار ومارتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋ دا نازاردا. ارا ۇيالارىنىڭ جالپى سانى 29,2 پايىزعا ارتىپ, بال ءوندىرىسى 36,1 پايىز وسكەن.
وبلىس اكىمى دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت, ت.ب. ماڭىزدى سالالار بويىنشا دا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلعانىن اتاپ كورسەتىپ, ءسوزىن تسيفرلارمەن تۇزدىقتاپ وتىردى. اكىم ەسەبىندە قۇرىلىس سالاسى دا نازاردان تىس قالعان جوق.
وبلىس اكىمىنىڭ بايانداماسى اياقتالعان سوڭ زالعا ورناتىلعان ءۇش ميكروفوننىڭ جانىنا قىرىققا تارتا ادام كەزەككە تۇرىپ, ساۋالداردى قارشا بوراتتى. گلۋبوكوە اۋدانىنداعى چەرەمشانكا قۇس فابريكاسى وتكەن جىلى بانكروتقا ۇشىراپ, وندا ەڭبەك ەتەتىن 450 ادام جالاقىلارىن الا الماي, سان سوعىپ قالعان. قيىن كەزدە ءوڭىر باسشىسى ب.ساپارباەۆ جاڭا ينۆەستور تاۋىپ, ونىڭ «ەكىنشى» تىنىسىن اشقان. فابريكا جۇمىسشىسى پ.ەرماكوۆ وبلىس اكىمىنە:
– ءسىز ءبىزدىڭ فابريكانىڭ بولاشاعى جايلى قانداي ويداسىز؟ – دەگەن ساۋال قويدى.
– قۇس فابريكاسى جايىنان حاباردارمىز. ينۆەستورلار جالاقى قارىزىنان قۇتىلدى. سالىققا ءبىراز قارىزدارى بار. ونىڭ ۇستىنە ولار بالاباقشانى جوندەپ بەرەمىز دەپ وتىر. جالپى قۇنى 700 ميلليون تەڭگەنىڭ قارجىسىن سالماق, – دەپ جاۋاپ قاتتى ءوڭىر باسشىسى.
قالانىڭ جىبەك ماتا كومبيناتى قالاشىعىنداعى اقساقالدار القاسىنىڭ ءتوراعاسى س.ورازباەۆ اكىمنىڭ ءبىر جىلعى جۇمىسىنا جاقسى باعا بەرىپ, ءوزىن تولعاندىرعان ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, سول جاعالاۋدا بالالار اۋرۋحاناسى بولعانىمەن, ەمحانا جوق. كەزەكتە 8600 بالا تۇرادى. سوندىقتان جاڭا ەمحانا سالىپ, ءتىس ەمدەيتىن ەمحانا قۇرىلىسىنا دا كوڭىل بولىنگەنى ءجون.
– كەلەر جىلى جاڭا اۋرۋحانا سالۋ ويدا بار. «كازتسينك» جشس وزدەرىنىڭ پروفيلاكتوريىن قالالىقتارعا بەرگەن. ال ءتىس ەمدەيتىن ەمحانا ماسەلەسىن ويلاستىرامىز, – دەدى وبلىس اكىمى.
زىريان قالاسىنىڭ تۇرعىنى ن.يۆەنكو قۇرىلىسى 2008 جىلى باستالىپ, ءالى كۇنگە اياقتالماي وتىرعان 60 پاتەرلى تۇرعىن ۇيگە قارجى ءبولۋدى ءوتىندى. قۇرىلىستى اياقتاۋ ءۇشىن 410 ميلليون تەڭگە قاجەت ەكەنى كولدەنەڭ تارتىلدى. از اقشا ەمەس. سوندىقتان قۇرىلىستى ەكى جىلعا تەڭ ءبولىپ اياقتاۋ ويدا بار ەكەنى مالىمدەلدى.
شەمونايحا اۋدانىنداعى «ۆوسحود» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى ۆ.لونسكي جانار مايعا, تەحنيكا ساتىپ الۋعا سۋبسيديا ءبولۋ, كۇرشىم اۋدانىنداعى تەرەكتى اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى س.اقانوۆ جول, كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ق.ءوسكەنباەۆ ارشاتى اۋىلىنداعى مەكتەپتىڭ اپاتتى جاعدايدا ەكەنى جايلى ساۋالدار قويدى. ءوڭىر باسشىسى ساۋالدارعا تياناقتى جاۋاپ قايتاردى. ا.ەركەبۇلان, س.ىسقاقوۆ, وسكەمەندەگى «العا» پارتياسىنىڭ ءمۇشەسى ي.كاكىموۆا, جەكە كاسىپكەر ك.كەمپىرباەۆ, تاعى باسقالار جول, مەكتەپ, باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەرگە قاتىستى قويعان ساۋالدارىنا تياناقتى جاۋاپ الدى.
ون-لاين رەجىمىندە تەلەديداردان دا ساۋالدار قويىلىپ, ولارعا دا جاۋاپ بەرىلدى. وبلىس اكىمىنىڭ ءبىر جىلعى جۇمىسىنا جينالعاندار جاقسى دەگەن باعا بەردى. وبلىس اكىمىنىڭ ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋىنە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورى ج.احمەتوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ت.ءابايدىلدين قاتىستى.
وڭداسىن ەلۋباي.
وسكەمەن.