الدىمەن ەسكەرتە كەتەيىك, اباي جيناقتارىنىڭ ءبارىندە جازىلۋ مەرزىمى
«1886 جىلعى» دەلىنەتىن توپتاما ولەڭدەردىڭ (16 ولەڭ) از دەگەندە جارتىسى 1884-1885 جىلدارعا تيەسىلى. شىنى وسى. اباي ولەڭدەرىنىڭ جازىلۋ مەرزىمى ەڭ العاش 1909 جىلعى س.-پەتەربۋرگتە باسىلعان تۇڭعىش جيناقتا كورسەتىلگەن ەدى. ءدۇربەلەڭگە تولى 1905 جىلى, وپىر-توپىردا ازىرلەنگەن وسى جيناقتا اۋەلگى ولەڭدەردىڭ ءبىر-ەكى جىل ىلگەرىلەپ كەتۋى تابيعي نارسە. كەتكەن قاتەنى كەش تە بولسا تۇزەتۋ, اقيقاتقا جاقىنداۋ – بۇگىنگى جاڭا زاماننىڭ تالابى ءارى مۇمكىندىگى, اعايىن.
اقىننىڭ العاشقى الەۋمەتتىك تاقىرىپتاعى ولەڭدەرى توبىقتى ەلىندە وتكەن الدەبىر ءدۇبىرلى وقيعانىڭ ىزىمەن تۋىنداپ وتىرعانى جاڭالىق ەمەس. ياعني, ولەڭنىڭ جازىلۋ مەرزىمى, البەتتە, بولعان ءومىر فاكتىسى, وقيعا مەرزىمىن ءدال انىقتاۋعا تىرەلمەك. بىراق, ول زاماندا ارحيۆ ماتەريالدارى ۋىسقا تۇسپەدى. ايتالىق, اباي قوڭىر-كوكشەگە قاي جىلدارى بولىس بولعان؟ وسىنى بىلۋگە م.اۋەزوۆ كوپ كۇش سالدى. اباي ءومىربايانىنىڭ 1-نۇسقاسىندا 1869-1870 جج. بولعان دەپ جازسا, 2-نۇسقاسىندا ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەر سارىنىنا وراي, ونىڭ ۋاقىتىن 1872-73 جىلدارعا جىلجىتتى. ءومىرباياننىڭ تەك 4-نۇسقاسىندا عانا مۇحاڭ 1877-78 جج. دەگەن ءتۇپكىلىكتى تۇجىرىمعا كەلەدى. ويتكەنى, ابايدى ءىرى تەرگەۋگە ۇرىندىرعان ارىز-شاعىمدار مەن ارحيۆتەن تابىلعان اباي قوڭىر-كوكشە بولىسى اتىنان قول قويعان ءبىر ۇندەۋ حات اقىرى قولىنا تۇسەدى.
مۇنى بايانداپ وتىرعان جايىم, تاپ وسى قيىنعا كاكىتاي, تۇراعۇل دا تاپ بولعان. رەسمي قۇجات, ارحيۆ ماتەريالدارى دەگەنىڭىز قاسقالداقتىڭ قانىنداي قات. اباي اقىندىق قىزمەتىنە كىرىسكەن تۇستا ەكى تۋىس تا جاس. ابايدىڭ سول كەزگى ولەڭدەرىنە قانىق بايكوكشە سياقتى ۇلكەندەر 1905 جىلى ومىردە جوق. وعان ابايدىڭ اۋەلدە ولەڭدەرىن جۇرتقا جاريا ەتپەي جاسىرىن ۇستاعانىن قوسىڭىز. قىسقاسى, 1884-85 جىلعى اباي ولەڭدەرى ىلگەرىلەپ كەتۋىنىڭ سەبەپتەرى جەتكىلىكتى.
وسىمەن, 1884 جىلعى بولىس سايلاۋىنا كەلەيىك. ول نەلىكتەن ەل ەسىندە قالدى؟ سەبەبى, بۇل جولعى بولىستىق كەزەگى قۇنانباي ۇرپاعى اراسىنان وسپانعا تيەسىلى بولاتىن. بىراق, سايلاۋ سوڭىندا مۇقىم جۇرتتى تاڭعالدىرعان ء(تىپتى, ويازدىڭ ايەلى «كوتەك» دەگەن) وقيعا – وسپان قۇنانباي ۇلى وتپەي قالىپ, ونىڭ ورنىنا ويدا جوقتا رۋى بوكەنشى كۇنتۋ شوڭقا ۇلى سايلانىپ كەتەدى. «بۇل ىسكە, – دەيدى مۇحتار اۋەزوۆ, – اباي مەن اباي تىلەۋىندەگى ەلدىڭ تاڭ قالۋى بىلاي تۇرسىن, وسى كۇنگە شەيىن – «كۇنتۋ بولىس بولعان سايلاۋدى» ەرتەگىدەي, جىرداي قىلىپ ايتادى...» (اباي. تولىق جيناق. 1933 ج., 367-بەت). جالپى ەل جىرداي قىلىپ ايتسا دا, وقيعانىڭ ءدال جىلى جابىق قالا بەرگەن.
اباي جيناقتارىندا وسى كۇنگە شەيىن «1886 جىلعى» دەلىنگەن, شىندىعىندا, 1884 جىلعى سايلاۋدان سوڭ دۇنيەگە كەلگەن اباي ولەڭدەرىن تەكسەرۋىمىزدى «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان» جانە «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇيقى سەرگەك» دەگەن بىرىنە ءبىرى جالعاس ەگىز ولەڭنەن باستاماقپىز. ەگىز بولاتىنى, تاقىرىپ قانا ەمەس, مازمۇن دا ورتاق. م.اۋەزوۆ: «ەل ورتاسىنا ب ۇلىك سالىپ جۇرگەن تىنىمسىز اتقامىنەرلەردى ەڭ العاش رەت سىنعا الىپ, ءبولىپ شىعارا باستايدى», دەۋىمەن ولاردىڭ وزەگى مەن سىر-سيپاتى بىرلىگىن تايعا تاڭبا باسقانداي انىقتاپ بەرەدى. عۇلامانىڭ «ەڭ العاش رەت سىنعا الىپ» دەگەنىنەن-اق قوس ولەڭنىڭ جازىلۋ مەرزىمىن انىقتاۋ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن پايىمداي بەرىڭىز. بۇل ابايدىڭ اقىندىق قىزمەتىنىڭ باسى وسى ارادا دەگەن ءسوز.
سونىمەن, ەگىز ولەڭدەر قاي جىلى جانە قانداي جاعدايدا جازىلعان؟
جوعارىدا ايتتىق, ەكى ولەڭگە دە سەبەپكەر – 1884 جىلدىڭ مامىر ايىندا وتكەن, كۇتپەگەن جەردەن كۇنتۋ بولىس سايلانىپ كەتكەن اتىشۋلى سايلاۋ (مۇنى ەستەلىكتەر دە, ابايدى زەرتتەۋشىلەر دە ءبىراۋىزدان راستايدى).
قىرسىقتى سايلاۋعا پاۋەسكە (كۇيمەلى) اربانى قوڭىراۋلاتىپ سەمەيدەن تيحونوۆ دەگەن وياز ايەلىن ەرتە كەلىپ, باسشىلىق جاساعانى بەلگىلى. سول وياز سايلاۋدى قايتا بۇزعىزايىن دەگەندە, اباي كونبەي «بەكىتىڭىز» دەپتى.
نەگە؟ ابايعا وسپاننىڭ سايلانباي قالۋىنان بۇرىن ەربول, جيرەنشە, ورازباي, كۇنتۋ سياقتى بۇرىنعى دوس-جاراندار تاراپىنان جاسالعان وپاسىزدىق پەن ەكىجۇزدىلىك قاتتى باتقان. قايعى ويلاتقان. اسىرەسە, اقىن جانىن جارالاعان ءجايت – ەڭ جاقىن دوسى ەربولدان تىرىدەي ايىرىلۋى بولعان. قىسقاسى, مۇحاڭنىڭ: «اقىن كوڭىلى ەلدەن العاشقى رەت قاتتى تورىقتى» دەۋى شىنايى ءومىر شىندىعى. مىنەكي, ءوزىڭىز دە ويلاڭىز, سايلاۋدان كەيىنگى قاتتى تورىعۋدى ولەڭ عىپ سىرتقا شىعارماسا اباي اباي بولا ما (ىشتەگى اقىندىق قۋات جايشىلىقتا دا بۋىرقانىپ جۇرگەنى ءمالىم). سەنسەڭىز, قات-قابات سەزىمگە بوي ۇرعاندا, ونى ءبىر جىل تۇرماق, ءبىر ايعا دا سوزۋ ماشىعى اباي ادەتىندە جوق. بىزگە ءمالىم, ابايعا «كوڭىلىم قايتتى دوستان دا, دۇشپاننان دا» دەگىزىپ قاتتى تورىقتىرعان ەكى عانا جىل بار: ءبىرى – ءسوز بولىپ وتىرعان 1884, ەكىنشىسى – وسپان ولىمىنەن كەيىنگى 1892 جىل.
كەلتىرىلگەن ۋاجدەر از دەسەڭىز, 1886 جىلى ابايعا قايعى ويلاتىپ, ونى قاتتى تورىقتىردى دەيتىندەي ەشبىر وقيعا بولعان ەمەس, كەرىسىنشە, ەل ءىشى تىنىشتىق تاپتى. ال, قايتالاپ ەسكەرتەيىك, سەزىمى سۋىعان ءومىر فاكتىسىنە قالام تەربەۋ – اباي مىنەزىنە جات.
ءسويتىپ, «قارتايدىق» دەپ باستالاتىن قوس ولەڭدى كەيىنگە, 1884 جىلعا شەگەرۋ قاجەتتىگى ءسوزسىز. وعان جاڭاعى سان الۋان جاعداياتتار مەن مۇحاڭ ايتقان پىكىرلەر («اتقامىنەرلەر ەڭ العاش رەت سىنعا الىنعان» جانە «اقىن كوڭىلى ەلدەن العاشقى رەت قاتتى تورىقتى» دەگەن) عىلىمي نەگىز بولادى.
ەندى اباي نەگە «قارتايدىق» دەگەنگە ويىسالىق. 1884 جىلى اباي جىگىت اعاسى دەلىنەتىن وتىز توعىز جاستا. سوندىقتان, وقىرماندار «بۇل جاستا ادام قارتايۋشى ما ەدى؟» دەپ سۇراق قويۋى ابدەن مۇمكىن. وسى كۇدىك-كۇماننەن ەلەس تە قالمايتىن جاۋاپتى تاعى دا ۇلى م.اۋەزوۆتەن تابامىز.
«انىعىندا, بۇل جىلدارى اباي قارتايعان جوق, – دەيدى مۇحاڭ. – ونى جاسىنان عانا ايىرۋ كەرەك ەمەس, حالىق قامقورى بوپ, ازامات اقىن بوپ, وسى جىلدان باستاپ جازعان سوزدەرىنە قاراساق, اقىن انىق ۇلكەن تارتىسقا بارىنشا بەلسەنىپ كىرىسەدى. ىزالى اشۋمەن, قايسار قايرات, ءونىمدى قاجىرمەن ارالاسادى. سوندىقتان, قاجىعان ادامنىڭ السىرەپ, قارتايىپ, وي قۋاتى, جۇرەك وتى باسەڭدەگەن كۇيىن كورمەيمىز. ولاي بولسا, جاڭاعى «قارتايدىق, قايعى ويلادىق» دەگەن سوزدەردى اباي باسقاشا ءبىر ءمان-ماعىنامەن قولدانادى. وسيەتشى, سىنشى ۇستاز بولۋعا بەكىنىپ كىرىسكەن اقىن حالىقتىڭ انىق اعاسى بوپ, اقىلشىنىڭ تۇرعىسىنان سويلەمەك بولادى. ...ۇلكەن سانادان تۋعان قاتتى اشۋ مەن قىزۋلى جالىن ەكەۋى دە كارىلىك نىشانى ەمەس».
مىنەكي, مۇحاڭ كەرەمەت پىكىرىمەن قايراتى قايتقان كارىنى ەمەس, قاسا ناداندىققا قارسى ىزالى اشۋمەن جاس جولبارىستاي ۇمتىلعان «ازامات اقىن» – قايراتكەر ابايدى كوز الدىمىزعا اكەلىپ وتىر. «قارتايدىق» دەگەن استارلى ءسوزدى مۇنان اسىپ ايقىنداۋ مۇمكىن بە؟!
ءسويتىپ, اباي ءسوزىنىڭ سىرى ەندى ءمالىم: «قارتايدىق, قايعى ويلادىق» دەگەنى – حالىقتىڭ قامقورى, ونىڭ وسيەتشى, سىنشى ۇستازى بولۋعا بەكىنگەن ءحالىن ايتقانى بولادى.
كۇدىكتى سەيىلتە ءتۇسۋ ءۇشىن اقىننىڭ ءوز سوزىنە دە جۇگىنەلىك. 1898 جىلى اباي:
اۋرۋ جۇرەك اقىرىن سوعادى جاي,
شارشاپ قالعان كەۋدەمدە تۋلاي الماي, –
دەسە, ءبىر جىلدان سوڭ:
جۇرەگىم مەنىڭ – قىرىق جاماۋ,
قياناتشىل دۇنيەدەن.
قايتىپ امان قالسىن ساۋ,
قايتقاننان سوڭ ارنەدەن, –
دەي كەلە:
كارىلىك تە تۇر تاقاۋ,
الدىمىزدا ايلا جوق, –
دەپ ەسكەرتەدى.
كوردىڭىز بە, كەلتىرىلگەن ولەڭ جولدارى اباي كارىلىكتى مويىنداعان تۇس – 1898-99 جىلدار ەكەنىن راستاپ وتىر. ال 1884-85 جىلدارى قايداعى كارىلىك؟ ابايدى قارتايتقان ەكى كەزەڭ اراسىنداعى ون بەس جىل ۋاقىت دەسەك, اڭگىمە باسقا. اقىننىڭ ءوزى كەيىنگى ۇرپاققا: «...الىستىق, ج ۇلىستىق, ايتىستىق, تارتىستىق – اۋرەشىلىكتى كورە-كورە كەلدىك» (1-ءسوز) جانە «مىڭمەن جالعىز الىستىم, كىنا قويما!» دەپ سىر اشادى ەمەس پە.
قاي جاعىنان كەلگەندە دە, 1884 جىلعى قوس ولەڭى ازامات اقىننىڭ زور الەۋمەتتىك تارتىسقا كىرىسكەنىنىڭ تۇڭعىش بەلگىسى دەگەن قورىتىندىعا كەلەمىز. «قارتايدىق, قايعى ويلادىق...» دەپ بىردەي باستالۋى سودان. ونى, بەينەلەپ ايتقاندا, كۇرەسكە دايار الىپ جۇرەكتىڭ تۋلاعانى دەپ ۇققانىمىز ءجون.
وكىنىشكە قاراي, كەڭەستىك ءداۋىر يدەولوگياسى ابايدىڭ «قارتايدىق, قايعى ويلادىق» دەگەن ءسوزىنىڭ استارىنا ءۇڭىلۋدى قاجەتسىنبەدى. تۋرا ماعىناسىندا شولاق ۇقتىق. سودان دا بولار, ابايدىڭ 1995 جىلى جارىق كورگەن ەكى تومدىق شىعارمالار جيناعىندا «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان» دەگەن ولەڭ جولىنا «قارتايدىق, قايرات قايتتى, ۇلعايدى ارمان» دەگەن «تۇزەتۋ» جاسالىپتى. تۇزەتۋگە بەرىلگەن تۇسىنىك مىناۋ: «سادۋاقاس شورمانوۆتىڭ جازباسىندا ەكىنشى ولەڭ «قارتايدىق, قايرات قايتتى, ۇلعايدى ارمان» دەپ بەرىلگەن. وسىلاي ايتىلۋى دۇرىس بولار دەيمىز. «قايعى ويلادىق» دەگەن ءسوزدى ەكى رەت قايتالاۋ جاراسىپ تۇرماعاندىقتان ولەڭ اتىن وسىلاي وزگەرتۋدى ماقۇل كوردىك».
بىراق ءبىز «قايرات قايتتىنى» ماقۇل كورە المادىق. نەگە دەسەڭىز, بۇل جوعارىدا كەلتىرىلگەن «انىعىندا, بۇل جىلدارى اباي قارتايعان جوق» دەگەن پايىمعا سايكەسپەيتىن ءساتسىز تۇزەتۋ. تاعى ءبىر ايتايىق, اقىننىڭ «قارتايدىق» دەگەنى – كارىلىكتىڭ ەمەس, كەرىسىنشە «ۇلكەن سانادان تۋعان قاتتى اشۋ مەن قىزۋلى جالىننىڭ» (اۋەزوۆ) نىشانى بولىپ تابىلادى.
ەل بۇزىلسا, تابادى شايتان ورنەك,
پەرىشتە تومەنشىكتەپ, قايعى جەمەك.
ءوزىمنىڭ يتتىگىمنەن بولدى دەمەي,
جەڭدى عوي دەپ شايتانعا بولار كومەك.
... قولدان كەلە بەرە مە جۇرت مەڭگەرمەك؟
ادالدىق, ادامدىقتى كىم تەڭگەرمەك؟!
ماقتان ءۇشىن قايراتسىز بولىس بولماق,
يتتەي قور بوپ, وزىنە ءسوز كەلتىرمەك.
بۇل جولدار «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇيقى سەرگەك» ولەڭىنەن. ولار, جوعارىدا ايتىلعانداي, ابايدىڭ سايلاۋدان كەيىنگى كۇيزەلىسى, سونىمەن قاتار, «قايراتسىز بولىس بولماق» دەپ اقىن كۇنتۋدى تۇيرەپ وتكەنىن اڭداۋ قيىنعا سوقپايدى.
بىردە شاكىرتتەرى «اباي تەكستولوگى بولۋعا نە قاجەت؟» دەپ سۇراعاندا عالىم ق.مۇحامەتحانوۆ: «اقىندىعىڭ ءسال-ءپال بولسا جەتكىلىكتى, كۇشتى اقىن بولساڭ – بۇلدىرەسىڭ» دەپ ازىلدەگەن ەكەن. وسى رەتتە ايتپاي وتۋگە لاجىم جوق, جاڭاعى 1995 جىلعى تولىق جيناقتا ولەڭنىڭ «ەل بۇزىلسا, تابادى شايتان ورنەك» جولى «ەل بۇزىلسا, قۇرادى شايتان ورنەك» دەپ وزگەرتىلىپتى. وزگەرىس اباي «ورنەك» دەپ ورمەكشى قۇراتىن تور-ورنەكتى مەڭزەگەن دەپ جاسالسا كەرەك. شىندىعىندا, اباي بۇل ءسوزدى عيبرات, وڭ (تەرىس) پيعىل, اق (قارا) نيەت دەگەن ماندە قولدانادى. مىسالعا «بىرەۋدىڭ كىسىسى ولسە, قارالى – ول» ولەڭىندە:
بۇرىنعى جاقسىلاردان ورنەك قالعان,
بيدە تاقپاق, ماقال بار, بايقاپ قارا, –
دەيدى. بۇل جەردە «ورنەك» عيبراتتى (كەستەلى) ءسوز ورنەگى دەگەن ماندە ايتىلعانى داۋ تۋدىرماس. قىسقاسى, ابايدىڭ «تابادى» دەگەن ءوز ءسوزىن «قۇرادى» سوزىمەن الماستىرۋ كۇماندى.
تاعى ءبىر ءسوز. تاقىرىبى, يدەيالىق مازمۇنى جانە ءتۇرى جاعىنان جاڭاعى ەكى ولەڭگە تولىق سايكەس ابايدىڭ ءۇشىنشى شىعارماسى – «قىران بۇركىت نە المايدى سالسا باپتاپ». وندا اقىن سيرەك كەزدەسەتىن قىران بۇركىت پەن كوپ كۇيكەنتاي, قارعالاردى سالىستىرىپ, تۇسپالداعان. ولەڭدە قىران بۇركىت – حالىق قامقورى قايراتكەر, ال كوپ كۇيكەنتايلار, قارعالار – وتارشىل جۇيەنىڭ قولشوقپارىنا اينالعان كوپ پىسىق اتقامىنەرلەر دەگەن استار بار.
قورىتا كەلگەندە, تەكسەرىلگەن ءۇش ولەڭ دە («قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان», «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇيقى سەرگەك» جانە «قىران بۇركىت نە المايدى سالسا باپتاپ») 1884 جىلعى كۇيدىرگى سايلاۋدىڭ جەمىسى, سول قاقتىعىستىڭ ءىزى دەگەن بايلاۋ جاسايمىز.
بىراق, 1884-85 جىلدارعا سۇرانىپ تۇرعان تەك وسى ءۇش ولەڭ عانا ەمەس, وزگە دە تۋىندىلار («كوڭىلىم قايتتى دوستان دا, دۇشپاننان دا», «بايلار ءجۇر جيعان مالىن قورعالاتىپ», «قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم», «اداسقاننىڭ الدى ءجون, ارتى سوقپاق» جانە ت.ب.) بارشىلىق. سوندىقتان, تەكسەرىسىمىز الداعى ۋاقىتتا جالعاساتىن بولادى.
اسان وماروۆ,
زەرتتەۋشى
سەمەي