مارالتاي... ونىڭ ءار جاڭا ولەڭى شىققاندا قارا نوسەر سابالاعان تۇڭعيىق تۇندە جارق ەتە تۇسكەن نايزاعاي سەكىلدى, مەنى وقىس ەلەڭ ەتكىزەدى. مۇنداي سەزىم مەندە سيرەك... وتە سيرەك كەزدەسەدى. سەبەبى, اقىن كوپ, ولەڭ دە كوپ, سونىڭ ءبارى تىپ-تىنىش بۋلىعىپ جۇرگەن مارعاۋ كوڭىلدى قوزعاي بەرسە, قانە؟
مارالتاي جاپ-جاس عۇمىرىندا:
اياداي عانا اينالىپ بولماس جاسىمدا:
تۇلكىنى كورگەم ءماز بولىپ كۇلگەن ميىقتان,
قانشىقتى كورگەم قورقاۋلارمەنەن ۇيىققان,
قارتايعان شاقتا قيادان قۇلاپ ولەتىن
قىراندى كورىپ, كوزىنەن سۇمدىق كۇي ۇققام.
بۇلبۇلدى كورگەم كوكەكتەر ءۇشىن ۇيالعان,
ەسەكتى كورگەم تۇلپاردان وزىپ سىي العان.
مەگەجىن كورگەم اقىلدى تۋعان بىرەگەي,
قارىزعا سۇراپ تاۋىقتان تيتتەي مي العان.
بورسىقتى كورگەم قارنى مەن موينى ءبىر بىتكەن,
قاندەندى كورگەم پىلدەردى ءۇرىپ ۇركىتكەن.
كۇلەيىن دەسەم, كوزىمنەن قانىم تامادى-اۋ,
قارعالار ءالى ويناپ ءجۇر كوكتە بۇركىتپەن, – دەپ جۇرەگى تالىقسىپ, قانى قارايىپ, اقشا مەن بوق دۇنيەگە ارىن ساتقان توعىشار قوعامنان تورىعادى ۋھىلەپ.
ال, مەن بولسام, كارل ماركستىڭ: «وني (دەنگي) پرەۆراششايۋت ۆەرنوست ۆ يزمەنۋ, ليۋبوۆ ۆ نەناۆيست, نەناۆيست ۆ ليۋبوۆ, دوبرودەتەل ۆ پوروك, پوروك ۆ دوبرودەتەل, رابا ۆ گوسپودينا, گوسپودينا ۆ رابا, گلۋپوست ۆ ۋم, ۋم ۆ گلۋپوست... وني پرەدستاۆليايۋت سوبوي ۆسەوبششەە سمەششەنيە ي پودمەنۋ ۆسەح ۆەششەي, تو ەست مير ناۆىۆوروت, پەرەتاسوۆكۋ ي پودمەنۋ ۆسەح پريرودنىح ي چەلوۆەچەسكيح كاچەستۆ!» – دەيتىن ءسوزىن قانىمدى ىشكە تارتىپ, سۇرلانىپ وتىرىپ ەسكە الام.
كارل ماركس وسى ويىن «اقشا بيلەگەن قوعامدا ءبارى ساتىلادى, ءبارى ساتىلىپ الىنادى» دەپ كۇڭىرەنە تولعايدى. بۇگىندە وسى ءسوزدى تەك اقىندار عانا... كوپ اقىننان بولمىسى بولەك مارالتاي ايتىپ ءجۇر. جۇدىرىقتاي جۇرەگى قانسىراعان قولامتا, تالىقسىتقان ناز-نالا, وزەگىن ورتەگەن زار-زاپىران... تۇرلاۋسىز دۇنيەنى بىت-شىت قىلعىسى كەلەدى, دارمەنى جوق. ءسوزىن ۇعار كىمى بار؟ ار-ۇجدان تاپتالىپ جاتىر. «بال» دەپ ىشكەنى «ۋ» بولىپ شىعادى. «تاڭ» دەپ قۇشاق جايعانى «قاپ-قارا» تۇنەك ءتۇن. «گۇل» دەپ ەمىرەنگەنى بەتىن جىرتقان «تىكەنەك». «تاۋ» دەپ جۇرگەنى انشەيىن ءبىر «توبەشىك». «ەلىم» دەپ كەۋدە قاققاندار قاراقان باسى مەن مانسابىنىڭ ق ۇلى. ال بۇل مارالتاي بولسا:
ا, داريعا,
باتار كۇنگە باتاتىن,
انت ەتەيىن اتار تاڭعا اتاتىن.
كۇللى الەمدى تىزەرلەتەر الدىڭا –
مىنا مەنمىن, اينالايىن, وتانىم!
قاتەر تونسە قازاق دەيتىن ۇلىسقا,
قالامىمدى ايىرباستاپ قىلىشقا,
سەنىڭ قانىڭ مەنىڭ قانىم بولعان سوڭ,
ەڭ ءبىرىنشى مەن كىرەرمىن ۇرىسقا.
مەن تۋعانمىن –
ەر مۇحاممەد ولگەن كۇن.
مەن بولماسام,
جۇرەگىڭدى ەمدەر كىم؟!
حاق مۇحاممەد ايتىپ كەتكەن كەشەگى:
كەلەدى دەپ…
كەلگەن اقىن,
سول – مەنمىن! – دەپ ءدۇن-دۇنيەنىڭ يەسى ءوزى سەكىلدى, ءبار-ءبارىن ەلەڭ ەتكىزىپ, دانانى دا, شالانى دا ويلاندىرا تابىندىرىپ, جان-جاعىن قاعىپ-سىلكىپ, ءدۇر سىلكىندىرەدى. تەك... تەك قانا جالىن شارپىعان ءوز اۋزىنا قاراتادى. قۇر اشەيىن قوساقتا جۇرگەن كوپ اقىننىڭ ءبىرى بولسا, وعان ەشكىم دە قاراماس ەدى, نە دەسەڭىز دە, بۇل مارالتاي جارىق دۇنيە, ادامدار نازارىن وزىنە بۇلتارتپاي بۇرىپ وتىر, ەرىكسىز. وسى ايبىنى, وسى قايراتىمەن:
ءبىر عاجاپ رۋح عارىشتان كەلىپ,
دۇشپانمەن بابام الىسقان دەدىك.
سۇيەمدەي جەرگە سۇيەگىن بەرگەن
ارىستار تۋىپ, نامىستان ءولىپ.
...تارپاڭ تۇلعالى, كىسى بەينەلى
بابالار بۇگىن تۇسىمە ەنبەيدى.
سولاردان قالعان جۇرەك قوي مىناۋ –
جۇرەگىم نەگە كىسىنەمەيدى؟
– دەپ رۋحتى دەمەپ, وسى رۋحپەن «قوي ۇستىندە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» التىن زاماندى جايناتقىسى كەلەدى. وسىلايشا بۋلىعىپ, ءوز دىلىمەن ءوزى ارپالىسىپ, بەيوپا جالعاننان ءوز ورنىن تاپقىسى كەلىپ, عازيز باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا سوعىپ:
مەندەي-اق ءسۇيسىن, قوعامىن سۇيسە كىم ەگەر,
قوعامىڭ ازسا, ايتپاي-اق ءبارىن بىلە بەر.
قۇدايدىڭ, اتتەڭ, قۋاتى جوق قوي قولىمدا,
پەندەنىڭ ءبارىن پايعامبار ەتىپ جىبەرەر, – دەپ داۋىلدى كۇنى اسپاندى تەۋىپ, كۇركىرەگەن كۇنگە دۇلەي اككوردتارىن جالعاپ جىبەرگەن بەتحوۆەن سەكىلدى بۇلقان-تالقان بوپ ب ۇلىنەدى.
وسى ءبىر سوزدەرىنە قاراپ, مارالتايدى وزىنەن بۇرىنعى ەشبىر اقىنعا شاكىرت ەتكىم كەلمەيدى. «مەنمىن» دەيتىن اقىننىڭ كولەڭكەسىنە ءزارۋ دە ەمەس. ءوز بولمىسىمەن تۋا سالعان ءبىر ءبىتىم.
سۇلەيمەندەي اڭ مەن قۇسقا زار ايتىپ,
ءوز باسىمدى ءوز جىرىممەن قارايتىپ,
وپات بولىپ وتى سونگەن عالامداي,
جانعا ءدارۋ ءبىر ساۋلەنى تابا الماي.
ويلارىمدى جيناي الماي شاشىلعان,
مەن ۋاقىتتىڭ ءوتىپ بارام قاسىنان, – دەپ, ءوز مەزگىلىنەن وزىپ بارا جاتقان سيرەك قۇبىلىس ول.
مارالتايدىڭ ءدىلى مەن ءدىتى مىنا ءبىر جايدى ەسكە تۇسىرەدى: ون بەس-ون التىعا ەندى عانا ىلىككەن بەتحوۆەن سول كەزدەردە اتاعى جەر جارعان موتسارتقا كەلىپ: – سىزدەن ءدارىس الام! – دەيدى, ەش بۇگەجەكتەپ, قىمسىنباي.
موتسارت تاكاپپار مىنەزبەن: – يمپروۆيزاتسيا جاساپ كورشى, – دەيدى, ونشا مەنسىنىڭكىرەمەي.
بەتحوۆەن اي-شايعا قاراماي رويال كلاۆيشاسىن سۋداي ساپىرىپ, اعىل-تەگىل اۋەز توككەندە, ءوزىن-ءوزى توقتاتا الماي, الاسۇرا شالقيدى. يمپروۆيزاتسيادا ەشكىمگە دەس بەرمەيتىن موتسارت ەسى شىعىپ, ونىڭ اساۋ ارىنىن زورعا... زورعا تەجەيدى.
كەيىن موتسارت سيمفونيانىڭ ۇلى اتاسى گايدنعا: – مىنا بەتحوۆەن دۇنيەنى تاڭ-تاماشا قالدىرۋعا كەلىپتى! – دەپ جاعاسىن ۇستاپ, تابىنا سويلەپتى.
بۇگىندە سول بەتحوۆەن گايدن, موتسارت ءسيمفونيزمىن كلاسسيكانىڭ ەكستازىنا كوتەرگەن جالعىز قۇدىرەت!
مارالتاي دا مىنا دۇنيەنى تاڭعالدىرۋعا كەلىپتى. ونىڭ:
قۇداي – كوكتە,
مەن – جەردەمىن, جەردەگى –
قالامىمدا تاعدىرىمنىڭ كەرمەگى.
ماڭدايىما تۇرىپ قالعان اعىپ كەپ
عاسىرلاردىڭ ايعىز-ايعىز ورنەگى.
كەرمەگىندە كەشەگىمنىڭ ءزارى بار,
ورنەگىمدە ءومىرىمنىڭ زارى بار.
بوزدار بولسا, مەن بوزدايىن بوتاداي,
جۇرەگىمدە ارۋانا ەلدىڭ قانى بار, – دەيتىن ءسوزىن قاي اقىن ايتىپ كوردى ەكەن؟ ءوزى جازا الماعان وسى ءسوزدى مارالتايدىڭ وزىنە قيماي, نەبىر اقىن ىشقۇسا بوپ جىلاعان دا شىعار ىشىنەن.
بۇل – سول مارالتاي!
پوەزيا كەڭىستىگىندە جانىپ تۇرعان ءبىر جۇلدىز – وسى مارالتاي!
سوناۋ گەتە مەن ماقتىم ۇلى, لەرمونتوۆ پەن اباي, قاسىم مەن مۇقاعاليلار «ايتسام» دەگەن كەي ءسوزدى مارالتاي ايتا الاتىن سەكىلدى. بۇل وعان ءتاڭىر مەن تاعدىر اماناتى! مارالتايدىڭ جۇگى جەڭىل جۇك ەمەس, وتە... وتە اۋىر جۇك. كورەتىن مەحناتى مەن ازابى دا الدا ءالى. بەتحوۆەن: «قاسىرەت كەپ ەسىگىڭدى قاقسا, ەسىگىڭدى اش تا, جاعالاسا ءتۇس! قالايدا جەڭىپ شىق!» – دەيدى. وسى مىنەز مارالتايدا دا بار. شەگىنبەيدى. جەڭىلە قويمايدى. بەرىلمەيدى دە. ءتانى السىرەسە, رۋحى زور. بەتحوۆەن ەكەۋى جارىق دۇنيەنى تاڭعالدىرا, تابىندىرا كەلگەن ءبىر بولمىس!
ولاي بولسا, قالىڭ قازاعىنا, قابىرعالى وقىرمانىنا جاستايىنان سۇيىكتى اقىن بولىپ, مارالتاي اتىمەن تانىلعان قازىرگى قۋاتى كەمەل, شىراقتى شايىرىمىز مارالتاي ىبىراەۆتىڭ «قاراتاۋ عازالدارى» جىر جيناعى ادەبيەت سالاسىنداعى ەلىمىزدىڭ ەڭ جوعارى ماراپات-سىيلىعىنا ابدەن لايىقتى دەپ سانايتىن ابزال پىكىرىمدى قوسامىن. اق جول, اينالايىن!..
ءىليا جاقانوۆ,
جازۋشى, سازگەر