تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا استانادا ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەن قازاقستاننىڭ ۇلىبريتانيا جانە سولتۇستىك يرلانديا كورولدىگىندەگى ەلشىلىگىنىڭ, سونداي-اق, قازاق گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ قولداۋىمەن اعىلشىن جازۋشىسى, جۋرناليست نيك فيلدينگتىڭ «South to the Great Steppe: The Travels of Thomas and Lucy Atkinson in Eastern Kazakhstan, 1847-1852» («وڭتۇستىككە ۇلى دالاعا: 1847-1852 جىلعى توماس پەن ليۋسي اتكينسوننىڭ شىعىس قازاقستانعا ساياحاتى») اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى.
القالى جيىنعا قاتىسقان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ: «ول زاماندا ۇشاق جوق, تەك ات-شانامەن, جاياۋ ءجۇرىپ, نەبىر قيىندىقتار كورىپ, قاقاعان قاھارلى قىستا ۇلىن شەتىنەتىپ الماي, ونى امان-ەسەن ەلىنە الىپ قايتۋىنىڭ ءوزى تاڭعالارلىق نارسە! توماس اتكينسون ساياحاتتاعان تامشىبۇلاق وتە قاسيەتتى جەر! سونىڭ قاسيەتىن بىلگەننەن سوڭ ۇلىنىڭ اتىن سولاي قويعان» دەپ اتاپ ءوتتى.
ساعىم ويناعان سايىن دالامىزعا ساپارلاپ, ساياحاتتاپ كىمدەر كەلىپ, كىمدەر كەتپەگەن... ءبىرى بارلاۋشى, ءبىرى ميسسيونەر, ءبىرى باس ەركىنەن ايىرىلعان بايعۇس, تاعىسىن تاعىلار.
ولاردىڭ ويىندا نە بولعانىن قايدان بىلەيىك. ايتەۋىر ەشقايسىسىنىڭ قىزىق قۋىپ قىدىرىپ, قۇدالىق قۇرىپ, قۇيرىق-باۋىر جەسىسكەلى كەلمەگەنى انىق. ارينە «ءار كاللادا – ءبىر قيال» بولعان. بىراق ءبىزدىڭ بابالارىمىز باياعى قوناقجايلىق سالتىمەن قويىن سويىپ, قولىن قۋسىرىپ سولاردىڭ ءبارىن جانى قالماي جالباقتاپ كۇتكەن.
ءيا, جاتجەرلىك جيھانگەرلەر ۇشقان قۇستىڭ قاناتىن تالدىراتىن ۇلان-عايىر قيىرلارىمىزدى ءارى-بەرى وتكەندە تەك تامسانا تاماشالاپ قانا قويماي, كورگەن-بىلگەندەرىن تاسقا باستىرىپ, تاعىلىمدى جازبالار قالدىرعان. ماسەلەن, سوناۋ ءحىىى عاسىردا فرانتسيا كورولى توعىزىنشى ليۋدوۆيكتىڭ تاپسىرماسىمەن موڭعول حانى موڭكەنىڭ قاراقورىمداعى ورداسىنا جاياۋ-جالپىلاپ بارعان ۆيللەم رۋبرۋك جول-جونەكەي ارال, بالقاش, وتىراردى باسىپ, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە ەرۋلەپ, تالاس جاعاسىنداعى تارازدى كورىپتى. تامعالى پەتروگليفتەرىنە تاڭدانىپ, التىن ادام تابىلعان ەسىك قورعانىن الىستان شولعان. ۇزىن-ىرعاسى 38 تاراۋدان تۇراتىن كۇندەلىگىندە ول قازىرگى قازاقستان اۋماعىنداعى ءبىراز جەر-سۋ اتتارىن حاتقا تۇسىرگەن. سونداي-اق, ارعى اتالارىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە تىكەلەي قاتىستى دەتالداردى وقۋعا بولادى. كەيبىرىن كەلتىرە كەتەيىك. «...ولاردىڭ ۇيلەرىنىڭ كەرەگەسى توركوزدەنە توقىلعان اعاشتاردان قۇراستىرىلعان. توبەسىندە دوڭگەلەك تەسىگى بار. جان-جاعى كيىزبەن جابىلعان. ءىشى-سىرتى ادەمى ورنەكتەرمەن اشەكەيلەنگەن» نەمەسە «...ونىڭ قىشقىل ءدامى جاڭادان اشىتىلعان شاراپتاي ءتىلىڭدى تىز ەتكىزەدى. ىشكەندە اۋزىڭا ءسۇتتىڭ ءدامى كەلىپ, قانىڭدى قىزدىرادى». ايتىپ وتىرعانى «ءبىر اياق قىمىزدىڭ – ەكى اياق جەلىگى» عوي.
ودان بەرىدە ماركو پولو, ادولف يانۋشكەەۆيچ, گۋستاۆ زەلينسكي, تاعى باسقا تارلاندار قازاقستان جايىندا كىتاپتار جازعانى كوكىرەگى وياۋ وقىرمانعا بەلگىلى. بۇلاردى تەگىس تۇگەندەۋ مىندەت ەمەس.
***
ال, ەندى ماقالامىزدىڭ تاقىرىبىنا شىعارىپ ارداقتاعان اتكينسونعا كەلەيىك. اتاق-داڭقى الىستارعا تاراعان توماس اتكينسون ەرجۇرەك اعىلشىن ساياحاتشىسى. جەتى جىل, جەتى اي رەسەيدىڭ ازيالىق بولىگىن اتپەن, اربامەن, قايىقپەن شارلاپ, الپىس مىڭ شاقىرىمنان استام جول جۇرگەن. ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگتە بولىپ, ورىس پاتشاسى نيكولاي بىرىنشىمەن كەزدەسكەن. يمپەراتور ءوز ەلىنىڭ انگليامەن قارىم-قاتىناسى ونشا ەمەستىگىنە قاراماستان, ونى جىلى قابىلداپ, قالاعان جاعىنا كەدەرگىسىز ساپارلاۋعا رۇقسات بەرگەن. سوعان قاراعاندا البيوندىق اق بەرەن كىسىدەگىنىڭ كىلتىن الا بىلەتىندەي الىمدى-شالىمدى بولعان-اۋ شاماسى.
سويى بولەك سايىپقىران سودان ورالدى, التايدى, قيىر شىعىستى, باتىس ءسىبىردى, شىعىس قازاقستان, جەتىسۋدى كەزىپ كەتە بارعان. ادام جاتىرقامايتىن اتكينسونىڭىز الا-قۇلا قوعامنىڭ ءارتۇرلى وكىلدەرىمەن العاۋسىز ارالاسىپتى. بارلىعىن باۋىرىنا تارتىپتى. دىنىنە, تىلىنە, دىلىنە قاراي بولمەپتى. قازاقتىڭ باي-باعلاندارىمەن دە, جالبىر تىماقتى جارلى-جاقىبايىمەن دە, ورىستىڭ ويازدارىمەن دە, شەكپەندى شەنەۋنىكتەرىمەن دە, سوقاسىن سۇيرەتكەن شارۋاسىمەن دە, مونارحيانى مويىنداماي يتجەككەنگە ايدالعان دەكابريستەرمەن دە تەڭ اتانىڭ بالاسىنداي سىرلاسىپتى. ەڭ باستىسى, ءجاي جۇرمەي اينالاسىنان العان اسەرلەرىن قويىن داپتەرىنە قوتارىپ, اق قاعازدى ايعىزداپ, قارىنداشپەن قاپتاتىپ سۋرەت سالعان. ولاردىڭ ىشىندە اسىل تەكتى ابىلايدىڭ ۇلدارى سوك, بەكسۇلتان تورەلەردىڭ, قاراپايىم قازاقتاردىڭ تۇرمىس-ءتىرشىلىگىن بەينەلەيتىن ەتنوگرافيالىق ەتيۋدتەر, كوركىنە كوز تويماس ءولكەمىزدىڭ تاڭعاجايىپ تابيعاتىن ورنەكتەگەن پەيزاجدىق كورىنىستەر وتە كوپ. وتانىنا ورالعان سوڭ وسىنىڭ ءبارىن كىتاپقا كىرگىزىپ, كەڭ-بايتاق ەلىمىزدىڭ كيەلى ءبىر پۇشپاعى تۋرالى ايشىقتى اكۆارەلدەرمەن بەزەندىرىلگەن تانىمدىق سيپاتى مول, دەرەكتىك قۇندىلىعى زور تاريحي-جاعراپيالىق البوم شىعارعانى امبەگە ايان.
***
تاۋ اسىپ, تاس باسىپ تالاي جەردىڭ ءدامىن تاتقان توماستاي ات جالىنداعى ازاماتتىڭ جان جارى ليۋسي دە كۇيەۋىمەن بىرگە نەبىر تار جول, تايعاق كەشۋلەردەن تايسالماي وتكەن. قۇلاي سۇيگەن قوساعىنىڭ قوسىن تارتىپ, قيىن-قىستاۋ ءساتتەردە قاسىنان تابىلعان. ءبىراز ۋاقىت سانكت-پەتەربۋرگتەگى سارسۇيەك زيالىلاردىڭ ۇيىندە قىزمەت ءىستەگەندىكتەن ورىسشاعا دا جەتىكتەۋ بولعان ءتارىزدى.
ەل اقتاعان ەكەۋ 1848 جىلى سەمەيدە سەرۋەندەپ, اياگوزدە ايالداپ, جولشىباي الاكول, بالقاشتا بايىرقالاپ, اققۋ ۇشىپ, قاز قونعان اقسۋ, تەنتەك, سارقان, باسقان بويىنداعى كونە قورعانداردىڭ كوپ سىرىن كوكەيگە توقىپ, باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى پ.گورچاكوۆتىڭ اقىلىمەن الاشقا اتتارى ءمالىم بي-سۇلتاندارمەن سۇحباتتاسىپ, اقىرىندا اياڭداپ قاپالعا جەتەدى. بۇل جونىندە بەلگىلى جازۋشى سەرگەي ماركوۆ «اسقارعا اتتانعاندار» رومانىندا ءبىرشاما باياندايدى. جانكەشتى جۇبايلاردى جەتىسۋ اكىمى بارون الەكساندر ۆرانگەل مەن كازاك اسكەرلەرىنىڭ كومانديرى ستەپان اباكۋموۆ قۇشاق جايا قارسى العان. جاقىندا عانا قالا مارتەبەسىن العان قاپالىڭىز ول كەزدە ءالى قالىپتاسا قويماپتى. قاراعايدان قيىپ سالعان اۋقاتتىلاردىڭ قوس قاباتتى اعاش ۇيلەرى كەيىنىرەك بوي كوتەرگەن. سوندىقتان ەرلى-زايىپتى اتكينسوندار العاشىندا جەرتولەدە تۇرىپتى. جەرگىلىكتى بيشىگەشتەر ءارى-بەرى شاپقىلاپ, ارەڭ تەمىر توسەك اكەپ بەرىپتى. سونىمەن قويشى, سول جىلى قاراشانىڭ 4-دە ليۋسي ايى جەتپەي بوسانىپ, التىن اسىقتاي ۇل تۋىپتى. اقىلدى اعىلشىندار ارىپ-اشىپ جۇرگەندەرىندە ازدى كۇن نانىن جەپ, سۋىن ىشكەن قازاقتاردىڭ قۇرمەتىنە بالاسىنا الاتاۋ-تامشىبۇلاق دەپ ات قويىپتى. ەلدىڭ يەسىن, جەردىڭ كيەسىن سىيلاۋدىڭ جارقىن ءبىر ۇلگىسى وسىنداي-اق بولار, ءسىرا!
***
و, ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا قاپالىڭىزعا اتاقتى ۆەرنىي استار كەلمەگەن. ءاۋ باستا اسكەري بەكىنىس رەتىندە سالىنىپ, ارتىنان الاتاۋ وكرۋگىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعىنا اينالعان. وقالى كيىمدى ورىستىڭ وزبىر ۇلىقتارى وسىندا وتىرىپ, ۇلى ءجۇز قازاقتارىن بيلەگەن. ونىڭ ۇستىنە قىتاي شەكاراسىنا جاقىن ورنالاسقان. بازارعا باي ورتالىق ازياعا دا ىرگەسى ءتيىپ تۇر.
توعىز جولدىڭ تورابىنداعى وسىناۋ مەكەن رەسەيدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىندا قانداي ماڭىزدى ورىن العاندىعىن شوقان ءۋاليحانوۆ ءوزىنىڭ «رۋسسكي ينۆاليد» جۋرنالىنىڭ 1865 جىلعى №51 سانىندا جاريالانعان «قىتاي يمپەرياسىنىڭ باتىس ولكەسىندەگى دۇنگەندەر كوتەرىلىسى تۋرالى» ماقالاسىندا ايرىقشا اشىپ كورسەتكەن. «نە دۋمايۋ, چتو ناشلوس وچەن منوگو يز چيتاتەلەي رۋسسكيح گازەت, كوتورىە بى زنالي تو مەستو, يز كوتوروگو يا پيشۋ ۆام موە پيسمو, ي حوتيا بى پريبليزيتەلنو موگلي ۋكازات نە كارتە كاپال. ا مەجدۋ تەم زنانيە ەتوگو پۋنكتا نە پوكازىۆاەت ودنوگو تولكو يسكليۋچيتەلنوگو زناكومستۆا س گەوگرافيەيۋ, ونو ۋكازىۆاەت ي نا ستەپەن توگو ينتەرەسا, كوتورىم پرونيكنۋتو ناشە وبششەستۆو ك سۆويم پوليتيچەسكيم دەلام وتدالەننىح پرەدەلاح روسسي» دەلىنگەن وندا.
سول كەزدىڭ ولشەمىمەن العاندا ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن شاعىن شاھارعا الەمگە ايگىلى ساياحاتشى-عالىمدار ءجيى سوققان. اتكينسوندار مىنە, سولاردىڭ سويىنان.
***
اتالارىمىز ءبىلىپ ايتقان: «ءوتكەن كۇننەن بەلگى بار». اتكينسوندار امان-ەسەن ەلىنە بارىپ, ەستەرىن جيعان سوڭ «ۆوستوك ي زاپادنايا سيبير», «پۋتەشەستۆيە پو نيجنەمۋ ي ۆەرحنەمۋ امۋرۋ», «ۆوسپومينانيا و تاتارسكيح ستەپياح ي وبيتاتەلياح» دەيتىن كىتاپتار شىعاردى.
كىندىك قانى قاسيەتتى قاپال توپىراعىنا تامعان الاتاۋ اتكينسون بريتانيادا ءبىلىم الىپ, گاۆاي ارالىندا قىزمەت ەتىپتى. جەتى بالا تاربيەلەپ, ءوسىرىپتى. گازەتكە رەداكتورلىق ەتىپتى.
بۇرناعى كۇنى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا جان تەبىرەنتەرلىك جاقسى جاڭالىق بولدى. ساڭلاق ساياحاتشىلاردىڭ سانالى ۇرپاقتارى الىستان ۇشاق ءمىنىپ استاناعا ارنايى شاقىرۋمەن كەلىپتى. ءتىپتى, ءبىر-ەكەۋى كەزىندەگى اتاسى مەن اجەسىنىڭ كيىم ۇلگىسىمەن كيىنىپ الىپتى. جۋرناليستەرمەن جۇزدەسىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەنادا ايتارلىقتاي ورىن الاتىندىعىنان حاباردار ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى. وزدەرىن پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قابىلداعانىن ماقتانىشپەن جەتكىزدى.
كىتاپحانا باسشىسى ءۇمىتحان مۇڭالباەۆا كىرىسپە ءسوز سويلەپ اشقان كەزدەسۋدە ۇلىبريتانيالىق قالامگەر نيك فيلدينگتىڭ اعىلشىن تىلىندە جارىق كورگەن «وڭتۇستىككە, ۇلى دالاعا: توماس جانە ليۋسي اتكينسونداردىڭ شىعىس قازاقستانعا 1847-1853 جىلدارداعى ساياحاتى» دەيتىن كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. وتانداستارى وسىدان نەشە ءجۇز جىل بۇرىنعى ىزىمەن ءجۇرىپ وتكەن اۆتور شىعارماسىنىڭ جازىلۋ تاريحىنا توقتالىپ, بولاشاقتا ونىڭ قازاق وقىرماندارىنىڭ رۋحاني ولجاسىنا اينالعانىن قالايتىنىن جاسىرمادى. جالپى, اتكينسونداردىڭ كىتاپتارى دا انا تىلىمىزگە اۋدارىلسا بىتكەن ءىستىڭ ءبىرى بولار ەدى.
ن.فيلدينگ سلايد ارقىلى زالعا جينالعان زيالى قاۋىم وكىلدەرىن ت.اتكينسوننىڭ تۋىپ-وسكەن ورتاسىمەن, قازاق ساحاراسىنان ەسكيزدەرىن سالىپ اكەلگەن سۋرەتتەرىمەن كەڭىنەن تانىستىردى. سويتسەك, بۇل اتكينسونىڭىز امبەبەپ, ادام بولىپتى. اكەدەن ەرتە ايىرىلىپ, اۋەلى كاسىپتىڭ باسىن شالىپتى. ارحيتەكتور ماماندىعىن مەڭگەرىپ ءوزىنىڭ تۋعان قالاسىنداعى بىرقاتار عيماراتتاردى جوبالاۋعا قاتىسىپتى. ادەبي تۋىندىلاردى قۇمارتا وقىپ, قىلقالامعا ءجيى قول ارتقان. باز-بازىندا فلەيتادا ويناپ, كوڭىل كوتەرەتىن ادەتى دە جوق ەمەس كورىنەدى. گەرمانياعا بارعانىندا اتاقتى الەكساندر گۋمبولدپەن پىكىرلەسكەن سوڭ اڭسارى ساياحات الەمىنە ءبىرجولا اۋعان سياقتى.
القالاعان الەۋمەت الدىندا اتكينسوننىڭ بۇگىنگى ءۇرىم-بۇتاقتارى سانالاتىن پول دالكۆيست, بەليندا براۋن, فيليپپا سميت, راۋز ۋايتحەد ارقالانا ءسويلەپ, ۇلى بابالارىن ۇلىقتاعان قازاق حالقىنا اعىنان جارىلا العىستارىن جاۋدىردى.
بايىپتى باسقوسۋعا قاتىسقان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بۇركىت اياعان, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زيابەك قابىلدينوۆ, بەلگىلى جازۋشى ءشاربانۋ بەيسەنوۆا ءتول تاريحىمىزدىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەۋگە قوماقتى ۇلەس قوسقان اتكينسونداردىڭ ەرەن ەڭبەكتەرى ەلەپ-ەسكەرۋگە تۇرارلىق ەكەنىنە ەرەكشە ەكپىن تۇسىرە اڭگىمەلەدى.
وسىلايشا اقوردالى استانادا اتكينسون ۇرپاقتارىنا لايىقتى سىي-سياپات جاسالدى. ەندى ولار الماتى وبلىسىنا بارىپ, تامشىبۇلاقتىڭ تاڭدايدان كەتپەس تازا سۋىنان ءدام تاتپاق.
تالعات باتىرحان,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ