ەكونوميكا • 17 ناۋرىز, 2021

بىرلەسكەن كاسىپورىندار اشۋدىڭ بەرەرى كوپ

بىشكەكتە ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆتىڭ توراعالىعىمەن قازاقستاندىق ۇكىمەتتىك دەلەگاتسيا ەكى ەلدىڭ تاۋارلاردى وتكىزۋ جۇيەلەرىن سينحرونداۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى.

رۋحانيات • 17 ناۋرىز, 2021

مەرعالىم قاجى

پاۆلودار وبلىسىنداعى اقسۋ قالاسىنا تاياۋ №6 اۋىلدا شاعىن مۇسىلمان زيراتى بار. ونىڭ اۋماعىندا قۇلپىتاستار ورناتىلعان ەسكى مولالار جاتىر. سولاردىڭ ىشىندە ەرەكشە ماڭىزى بار ءبىر قابىر – پاۆلودار-ەرتىس وڭىرىنەن شىققان العاشقى قاجىلاردىڭ ءبىرى مەرعالىمدىكى.

ايماقتار • 17 ناۋرىز, 2021

«جامبىل مەنىڭ ءجاي اتىم...»

جاڭادان سالىنعان ناۋرىزباي اۋدانى اكىمدىگىنىڭ عيماراتىنا ورنالاسقان وتباسىلىق وقۋ-كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى باقىت ساۋرامباەۆا مۇندا ەلدەگى پاندە­مياعا قاتىستى كارانتيندىك تالاپتاردىڭ ءار كەز ساقتالىپ وتىرعانىن, سول ار­قىلى اۋداندا وتەتىن كەزەكتەگى ۇلاعاتتى شارالاردىڭ دا ەش ۇزىلمەگەنىن العا تارتتى.

ساياسات • 17 ناۋرىز, 2021

جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارۋ جولى تىم كوپ-اق

مەملەكەت باسشىسى 2019 جىلدىڭ سوڭىندا قول استىنداعى قىزمەتكەرلەرى سىبايلاس جەمقورلىق جاساعانى ءۇشىن باسشىلاردىڭ دەربەس جاۋاپكەرشىلىگى ەنگىزىلگەن زاڭعا قول قويعان بولاتىن. بۇگىندە بۇل زاڭ تالابى قانشالىقتى ورىندالىپ ءجۇر؟ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى اليك شپەكباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن اپپارات جيىنىندا وسى ماسەلە كەڭىنەن تالقىلاندى.

تانىم • 17 ناۋرىز, 2021

قازاق دالاسىنداعى اشتىق جانە ونىمەن كۇرەس تۋرالى

قازاق حالقى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا بىرنەشە الاپات اشتىقتى باستان كەشىردى. سونىڭ ءبىرى – 1921-1922 جىلدارداعى اشتىق ەدى. بۇل اشتىق – تەك قازاقستاننىڭ 5 گۋبەرنياسىن عانا ەمەس, رەسەيدىڭ 30-دان استام گۋبەرنياسىن قامتىدى. اسىرەسە, رەسەيدىڭ سامارا, ساراتوۆ, پوۆولجە, وڭتۇستىك ۋكراينا, قىرىم, باشقۇرتستان, پريۋرالە جانە باتىس ءسىبىر ايماقتارى اشتىقتان قاتتى زارداپ شەكتى. اشتىق جايلاعان وسى 35 گۋبەرنيانى مەكەندەگەن 90 ميلليون حالىقتىڭ 40 ميلليونى (رەسمي مالىمەتتەردە 28 ملن) اشتىقتىڭ اۋىر زاردابىن تارتسا, ونىڭ 5 ميلليوننان استامى الاپات اشتىقتىڭ قۇربانى بولدى. 1920 جىلعى 28 تامىزعا دەيىن جۇرگى­زىلگەن دەموگرافيالىق ساناق پەن وسى جىلدىڭ كۇز ايلارىندا اياقتالعان قاكسر اۋىل شارۋاشىلىعى ساناعىنىڭ ناتي­جەلەرىنە سايكەس جاسالعان قاكسر ستا­تيستيكا باسقارماسىنىڭ قورى­تىن­دىسى بويىنشا 1920 جىلى قاكسر-دە بارلىعى 4.938.383 ادام تىركەۋگە الىن­سا (سول كەزدەگى تۇركىستان اكسر-ىنە قاراستى سىرداريا جانە جەتىسۋ وب­لىستارىنىڭ حالقىن قوسپاعاندا), 1923 جىلى قاكسر-دەگى حالىق سانى – 3.786.910 ادام بولعان. بۇدان 1920-1923 جىلدار ارالىعىندا قاكسر-دە حالىق سانىنىڭ 1.151.473 ادامعا كەمىگەنىن بايقايمىز (وسى مالىمەتكە قاراي وتىرىپ, شامامەن العاندا ازايعان 1,151 مىڭ حالىقتىڭ قانشاسىنىڭ اشتىقتان, قانشاسىنىڭ جۇقپالى اۋرۋ­لار مەن ىندەتتەردەن قايتىس بولعانىن جانە قان­شاسىنىڭ كورشىلەس رەسپۋبليكالارعا بوسىپ كەتكەنىن تەرەڭ زەرتتەپ, ناقتىلاۋ قا­جەت دەگەن قورىتىندى جاسايمىز). اشتىق باستالعان سوڭ-اق, ۆ.ي.لەنين باستاعان بولشەۆيكتەر پارتياسى شۇعىل دابىل قاعىپ, اشتىققا قارسى كۇرەس جۇمىس­تارىن باستادى. وسى جۇمىس ايا­سىندا, 1921 جىلى 18 ماۋسىمدا بۇكىل­رەسەيلىك واك دەكرەتى بويىنشا اشىق­قاندارعا كومەكتەسەتىن ورتالىق كوميسسيا (تسك پومگول) قۇرىلىپ, ونى بواك توراعاسى م.ي.كالينين باسقاردى. مۇن­داي كوميسسيالار ركفسر-عا قاراستى بار­لىق اۆتونوميالى ۇلتتىق رەسپۋبليكالار مەن وبلىستاردا, گۋبەرنيالار مەن ۋەزدەردە تۇگەل قۇرىلدى. سونىڭ ءبىرى – 1921 جىلى 8 شىلدەدە قۇرىلعان قاكسر واك جانىنداعى اشىققاندارعا كومەك­تەسەتىن توتەنشە كوميسسيا (اكتك) ەدى. كوميسسيانى قازاتكوم توراعاسى س.مەڭدەشەۆ باسقارسا, ونىڭ العاشقى قۇرامىنا مۇشە بولىپ ازىق-ت ۇلىك (ي.و.شلەيفەر), جەر-سۋ (ۆ.ن.حارلوۆ), الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ء(ا.ت.جانگەلدين) حالىق كوميسسارلارى جانە جشي حالكوماتىنىڭ وكىلى كىردى. بارلىق گۋباتكومدار مەن ۋاتكومداردىڭ جانە اۋاتكومداردىڭ جانىنان اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن جەرگىلىكتى كوميسسيالار قۇرىلدى. بولاتكومداردىڭ, اۋىلدىق جانە سەلولىق كەڭەستەردىڭ جانىنان اشىق­قاندارعا كومەكتەسەتىن ءوزارا كو­مەك كوميتەتتەرى مەن ۇياشىقتار ۇيىم­داستىرىلدى. 1921 جىلى 6 قازاندا وتكەن قاكسر كەڭەستەرى ءىى سەزىنىڭ 4-ءشى ماجىلىسىندە ازىق-ت ۇلىك حالكومىنىڭ مىندەتىن ات­قا­رۋشى ي.و.شلەيفەر «اشتىقپەن كۇرەس تۋرالى» بايانداما جاسادى. سەزد شلەيفەردىڭ بايانداماسىن تالقىلاپ, «اشتىقپەن كۇرەس تۋرالى ماسەلە جونىندەگى قارار» قابىلدادى. 1921 جىلى 25 قازاندا قاكسر واك پرەزيديۋمى اكتك قۇرامىن كەڭەيتىپ, ونى اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن ور­تالىق كوميسسياعا (اكوك) اينالدىردى (كوميسسيا 1922 جىلدىڭ 26 قىر­كۇيەگىندە تاراتىلىپ, ونىڭ ورنىنا اشتىق سالدارىمەن كۇرەسەتىن ورتالىق كوميسسيا قۇرىلدى). اكوك قۇرامىنا اشىققاندارعا كومەكتەسۋگە ىقپال جاساي الاتىن بارلىق مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى ەنگىزىلدى. 1922 جىلى 12-17 اقپان ارالىعىندا اشتىققا ۇشىراعان گۋبەرنيالار وكىل­دەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ورىنبوردا وت­كەن اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن كوميس­سيالاردىڭ ءى بۇكىلقىرعىزدىق (بۇكىل­قازاقتىق) سەزىندە اكوك توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى س.د.سەرگەەۆ اشتىقپەن كۇ­رەس تۋرالى بايانداما جاسادى. ال ارادا 2 كۇن وتكەن سوڭ ورىنبوردا باستالىپ 27 اقپانعا دەيىن سوزىلعان ەكىنشى وبلىستىق پارتكونفەرەنتسيا دەلەگاتتارىنىڭ الدىندا س.مەڭدەشەۆ «قكسر-دەگى اشتىق جانە ونىمەن كۇرەس تۋرالى» بايان­داما جاسادى. ءبىز بۇگىن قازاتكومنىڭ تۇڭ­عىش توراعاسى بولعان س.مەڭدەشەۆتىڭ ستە­نو­گرا­فيالىق ەسەپكە تۇسكەن وسى بايانداماسىن (قرپا, 139-قور) ورىس تىلىنەن اۋدا­­رىپ, رەداكتسياعا ۇسىنعان ءسابيت شىلدەبايدىڭ ماتەريا­لىن جاريالاپ وتىرمىز.