الەمدىك قاۋىپسىزدىك – ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى ءتيىس ماسەلە
جالعاسىن تاپقان جاسامپاز ءىس
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن IV يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتكە قاتىسقانىن كورىپ, وسى تاقىرىپقا وراي پرەزيدەنتىمىزدىڭ مانيفەسىن وقىپ ريزا بولدىق. سەبەبى, سەمەي يادرولىق پوليگونى ايماعىندا تۋىپ-وسكەندىكتەن وتكەن وقيعالار وسىندايدا ەسكە تۇسەدى. مەنىڭ بالالىق شاعىم وتكەن ەدىرەي اۋىلى سىناق پوليگونىنان 100-120 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا, جەراستى سىناقتارى كەزىندە ءالى مەكتەپكە بارماعان بالا ەدىك. اسكەري كيىمدى ادامدار اۋىلىمىزعا دۇركىن-دۇركىن كەلەتىن. ءۇيدىڭ قاسىندا وكوپ قازىپ, «ەرتەڭ تاڭەرتەڭ وسىندا كەلىپ تىعىلاسىڭدار», دەيتىن. سول ايتقان ۋاقىتىندا سولداتتار كەلىپ, ءبارىمىزدى وكوپقا وتىرعىزىپ: «قازىر شىعىستان كۇن سياقتى قىزىل شار شىعادى, وعان قاراماڭدار, كوزدەرىڭ كورمەي قالادى», – دەيتىن. سودان تىعىلىپ وتىرامىز. ءبىر ۋاقىتتا كۇركىرەگەن كۇننەن دە قاتتى دىبىس شىعادى. قورقىپ ودان سايىن بۇعامىز. بىراق بالامىز عوي, اراسىندا سىعالاپ قاراپ قويامىز. شىنىندا, تاپا-تال تۇستە شىعىستان «كۇن» شىعادى. سوڭىنان قارا ءتۇتىن قاپتاپ كەتەدى. ول ۋاقىتتا اسكەريلەر دە يادرولىق بومبانىڭ كۇشىن تولىق بىلمەيتىن ءتارىزدى-اۋ دەيمىن, ايتەۋىر, ءۇي قۇلايدى دەپ, ادامداردى قازىلعان ورعا تىعىپ, ساقتىق جاسايتىن. كەيىننەن 60-جىلدارىڭ باسىندا اۋەدە سىناق جاساعان كەزدە ەسكەرتۋدى مۇلدە قويدى. اۋەلى اسپاندا ءىز قالدىرىپ, ۇشاقتار ۇشادى دا, سوڭىنان «گۇرس» ەتكىزىپ بومبانى تاستاي سالادى. سول قاتتى دىبىستان يت بىتكەن قىڭسىلاپ اربانىڭ استىنا تىعىلۋشى ەدى. تاۋىققا دەيىن قوراعا قاشىپ, ءتىرى جان-جانۋاردىڭ ەسى شىعىپ كەتەتىن. اقىل-ەسى جوق مال بومبانىڭ نە ەكەنىن بىلمەسە دە, ونىڭ جويقىن دىبىسىنان قاتتى قورقاتىن. بۇل – تابيعي تۇيسىك بولسا كەرەك. سوندا بومبا جەرگە ءتۇسىپ جارىلعاندا الدىمەن كوزدى قارىقتىرىپ قىپ-قىزىل «كۇن» شىعاتىن دا, ول ارقان بويى كوتەرىلگەن سوڭ قارا-قوشقىل تۇستەس الىپ «ساڭىراۋقۇلاق» بەينەسىنە ەنەتىن. سونان كەيىن ول اسپانعا كوتەرىلىپ, قويۋ بۇلتقا اينالۋشى ەدى. وسىلايشا سىناقتار 70-80- جىلدارعا دەيىن جالعاسىپ جاتتى. اسكەريلەر ءۇن-ءتۇنسىز ءوز ىستەرىن تىندىرا بەردى. ال سىناقتىڭ زاردابىن جەرگىلىكتى حالىق كوردى. ادامدار ازىپ, تابيعات توزدى. يادرولىق سىناقتىڭ زاردابى قانداي بولعانىن ەكى قولسىز تۋعان ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ بالاسى, سۋرەتشى كارىپبەك كۇيىكوۆتى كورسەڭىز تۇسىنەسىز. ونىڭ تىسىمەن سالعان سۋرەتىن مەملەكەت باسشىسى اقش پرەزيدەنتى باراك وباماعا تابىستاعانىن تەلەديداردان كوردىك. قاتتى تولقىدىق. يادرولىق قارۋدىڭ ادام بالاسىنا قانشالىقتى زيان ەكەنىنە وسىدان ارتىق قانداي ايعاق كەرەك؟! قولدىڭ ورنىنا ءتىسىن قۇرال ەتكەن كارىپبەك سول پوليگون زاردابىنىڭ بۇگىنگى ءتىرى مىسالى. وسىندايدا ويعا تۇسەدى, قىرىق جىل اجال سەپكەن سەمەي يادرولىق پوليگونى ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن جابىلعانىن ەستىگەن حالىقتىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى. سونىڭ ىشىندە سول تاجالدىڭ ماڭىڭدا بولعان ەلدىڭ ارمانى ورىندالىپ, تالاي جىلدان بەرى اجال سەۋىپ كەلگەن ايداھاردىڭ باسى شابىلدى. وسىلايشا قازاقستان ءوز ەركىمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتقان ەل رەتىندە تاريحتا ماڭگى قالدى. مەملەكەتىمىز بەيبىت ەل بولىپ, ونىڭ پرەزيدەنتى ەرىك-جىگەرى ەرەسەن تۇلعا رەتىندە بۇكىل الەمگە ۇلگى كورسەتتى. وسىنداي سەبەپپەن امەريكادا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ساميتكە قاتىسقان قازاقستاننىڭ, ونىڭ ليدەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستى نازاردا بولعانى زاڭدى ەدى. پرەزيدەنتتىڭ «مەنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىم ءححى عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ, جۇمىس ىستەۋ كەرەك بولاتىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا شىنايى الاڭداۋشىلىقتان تۋىنداپ وتىر. بىزدەر, مەملەكەت باسشىلارى مەن ساياساتكەرلەر, ادامزاتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن زور جاۋاپكەرشىلىكتەمىز. كوپتەگەن تار جول, تايعاق كەشۋلەردەن وتكەن ادام جانە ساياساتكەر, سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى كۇردەلى شەشىم قابىلداعان مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە, مەن الەمدىك ليدەرلەر مەن بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىققا اقىل-پاراساتقا جۇگىنىڭدەر دەگەن تاباندى ءوتىنىشپەن قايىرىلىپ وتىرمىن», دەگەن سوزدەرىمەن تولىق كەلىسەمىن جانە قۇپتايمىن. ياعني, وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن باستالعان جاسامپاز ءىس ءوزىنىڭ جالعاسىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن تاۋىپ كەلەدى! ءبىزدىڭ ەلىمىز ءسوز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە يادرولىق قارۋدى جويعان تۇڭعىش مەملەكەت. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءسوزى ۇتىمدى, قالاي ايتسا دا ادامي تولىق قۇقى بار. بەيبىتشىلىك جولىندا وسىنداي ناقتى قادام جاساپ وتىرعان ەلباسىنىڭ ءىسىن قازاقستاندىقتار دا ءبىراۋىزدان قولدايدى. الەم جۇرتشىلىعىنا ارناپ وتىرعان مانيفەسىن ءبىر ادامداي ماقۇلدايدى. قازىرگى تاڭدا يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى بۇكىل الەم ءۇشىن ەڭ تولعاقتى, كوكەيكەستى پروبلەما. سونىڭ ىشىندە لاڭكەستىك بەلەڭ الىپ تۇرعان ۋاقىتتا, ءتىپتى, ماڭىزدى ەكەنى بەلگىلى. ولاي بولسا, بەيبىت كۇنىمىز مول بولسىن, وسى جولداعى ەلباسىنىڭ ءىسى وڭ بولسىن! سەرىك سەكسەن ۇلى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى قاراعاندىقولداۋ قاجەت ەتىلەتىن قۇجات
عالامدىق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاعداي الەم ەلدەرىنە دە اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى قورىتىندى ءسامميتتىڭ دە الەم ءۇشىن ماڭىزى زور. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى قازىر قىزۋ تالقىلانۋ ۇستىندە. ويتكەنى, سامميتتە تالقىلانعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى بۇكىل دۇنيە ءجۇزىن الاڭداتۋدا. وركەنيەتتى ءومىردىڭ, جاھاندانۋدىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى, بولاشاعى بۇل كۇندەرى بۇكىل ادامزاتتى ەرەكشە تولعاندىرىپ وتىر. بۇل – ءبىزدىڭ بارلىق جوبا-جوسپارلارىمىز, العا دەگەن ۇمتىلىستارىمىز, ءومىر ءسۇرۋگە دەگەن قۇشتارلىعىمىز, ۇرپاقتارىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى, ەرتەڭگى كۇنگە باعىتتالعان دايەكتى دە تۇراقتى دامۋ جولدارىمىز. بىراق, سوڭعى جىلدار وقيعاسى بۇكىل الەمگە قاۋىپ-قاتەر ءتوندىرۋدە, كەيبىر ەلارالىق جانجالدار جاھاندىق سوعىسقا جالعاسىپ كەتۋى دە ىقتيمال دەلىنىپ وتىر. سوندىقتان, دەدى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ سامميتتە سويلەگەن سوزىندە ادامزاتقا «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما قاجەت. بۇل جاھاندىق ستراتەگيا ۇلتتىڭ سوعىستار مەن جانجالداردىڭ ۆيرۋسىن جويۋ جونىندەگى ۇيلەسىمدى جانە جاۋاپتى ءىس-ارەكەتتەرىن ايقىنداۋعا ءتيىس. بۇل قۇجاتتا ءۇش باستى قاعيداتتى ناقتى مازمۇنداۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, قازىرگى كەزدەگى بىردە-ءبىر سوعىستا جەڭىمپاز بولمايدى جانە بولا دا المايدى, وندا ءبارى دە جەڭىلەدى. ەكىنشىدەن, جاڭا سوعىستا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلار – يادرولىق, حيميالىق, بيولوگيالىق جانە عىلىم جەتىستىگى نەگىزىندە ويلاپ تابىلاتىن باسقا دا كەز كەلگەن قارۋ تۇرلەرىن قولدانۋدان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن بولمايدى. بۇل بۇكىل ادامزاتتىڭ قىرىلۋىنا الىپ كەلەدى. جانە وسىعان كىمنىڭ جاۋاپ بەرەتىنىن انىقتاۋدىڭ ءوزى دە كەش بولادى جانە جاۋاپ بەرەتىن ادام دا تابىلمايدى. وسى ىقتيمال قاۋىپ-قاتەردى قازىرگى ۇلتتىق ليدەرلەر مەن ساياساتكەرلەر جانە ولاردىڭ كەيىنگى بۋىن وكىلدەرىنىڭ بارلىعى اكسيوما رەتىندە تۇسىنۋگە ءتيىس. ءار ادام جەر شارىنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىندە بەيبىت, باقىتتى ءومىر سۇرگىسى كەلەدى. سوندىقتان دا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مانيفەسى بۇكىل الەمدە رەزونانس تۋعىزدى. الەمگە تىنىشتىق كەرەك! مەملەكەت باسشىسى بىلاي دەيدى: «الەم بۇعان دەيىنگى 100 جىلدىقتا ادامدار بەيبىتشىلىك ءۇشىن قالاي كۇرەسسە, ءححى عاسىردا ءدال سولاي سانالى جانە تاباندىلىقپەن كۇرەسۋگە ابدەن لايىقتى. ءبىز بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ بولاشاعى تۋرالى ويلاۋعا ءتيىسپىز». ال ءبىز پرەزيدەنتىمىز جاھاندىق بەيبىتشىلىك ءۇشىن قوزعالىستا جانە ادامزات وركەنيەتىن ساقتاۋ ۇدەرىستەرىندە كوشباسشى ەكەنىن ماقتان تۇتامىز. ەلىمىز اتوم قارۋىنان باس تارتتى. ءسويتىپ, الەمگە ۇلگى كورسەتتى. «قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى» – ەلباسى باستاماسىمەن سالىنعان بەيبىت وندىرىستىك كاسىپورىن, بۇل كۇندەرى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن وركەندەتۋ جولىندا تابىستى ەڭبەك ەتۋدە. مەتاللۋرگتەر ەلباسىنىڭ بەيبىت, تۇراقتى ءومىردى كورسەتكەن جولىن, ساياساتىن تولىق قولدايدى. بەيبىت ەڭبەك, تىنىشتىقتى قالايدى. زاۋىتتا قانداي وزگەرىستەر, جاڭاشىلدىقتار بولماسىن زاۋىت ۇجىمىنا, جۇمىسشىلارعا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. وسى ەلدە, وسى جەردە ءومىر سۇرگەن سوڭ ەشكىم دە قوعامنان تىس قالا المايدى. ەلباسى مانيفەسىنىڭ ءمان-ماقساتىن بارلىعى دا جاقسى بىلەدى, قولدايدى. ەرتەڭگى بولاشاقتى ساقتاپ قالۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز. رومان رومانوۆ, «قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى» اق پرەزيدەنتى پاۆلودارادامزات باتۋاعا كەلۋى ءتيىس
«الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى حالىقارالىق قوعامداستىقتى ۇلتتار اراسىنداعى اسكەري قاقتىعىستار تاۋەكەلدەرىن جويۋ بويىنشا ءوزارا باتۋاعا كەلۋ جانە ۇيلەستىرىلگەن شەشىمدەر قالىپتاستىرۋ جولدارىن ءىزدەستىرۋگە يتەرمەلەيدى. ءوز مانيفەسىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ادامزاتتىڭ ەڭ ءبىر جانعا تيەر دەرتىن اشىپ كورسەتتى, ال ول بولجامدى بولاشاقتا جەر شارىنداعى ءومىردى جويىپ جىبەرۋى ابدەن مۇمكىن. اڭگىمە حالىقارالىق قوعامداستىق بەيبىتشىلىك ورناتۋ جولىنداعى ىنتىماقتاستىق ءۇشىن ءوز بويىنان كۇش-جىگەر تابا الماسا, شىنىمەن دە ەم قونبايتىن دەرتكە اينالۋى مۇمكىن سوعىس ۆيرۋستارى مەن داۋ-جانجالدار تۋرالى بولىپ وتىر. بۇلاي جالعاسا بەرسە يادرولىق وقتۇمسىقتاردى پايدالانۋعا اپارىپ سوقتىراتىن جاھاندىق قارسى تۇرۋشىلىقتار مەن اپاتتارعا قاراي ودان ءارى قۇلدىراۋدى كۇتۋگە تۋرا كەلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, سوعىستى جويۋ – ادامزاتتىڭ ەڭ كۇردەلى وركەنيەتتى مىندەتى. ەلباسىنىڭ وعان ەشقانداي وزگە بالاما جوق جانە وسىناۋ جاھاندىق پروبلەمانى شەشۋ الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ابسوليۋتتىك باسىمدىعى بولۋى ءتيىس دەگەن ءسوزى ناعىز شىندىق. ستراتەگيالىق سوعىسقا قارسى باعدارلامانىڭ تۇجىرىمداماسىن دا, ۇلتتار اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتاتىن ونىڭ بازالىق قاعيداتتارىن دا تولىق قولدايمىن. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بەيبىتشىلىك مانيفەسى ادامزاتتىڭ ۇيلەسىمدى دامۋىندا جاڭا ساتىنى اشۋعا قابىلەتتى ەكەنىنە سەنىمىم مول. قۇجاتتا ۇسىنىلعان ءىس-قيمىلدار الگوريتمى پايدا بولعان قاراما-قايشىلىقتار مەن جاھاندىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قۇرۋدىڭ شەشۋشى ماسەلەلەرىن رەتتەۋ ءۇشىن كەشەندى جاعدايلار تۋعىزادى, ال ول بۇكىل مەملەكەتتەردىڭ بولاشاقتاعى بەيبىت ومىرىنە كەپىلدىك بەرەدى. مەن قازاقستاننىڭ بىتىمگەرشىلىك باستامالارىنىڭ بىزدەردى يادرولىق قارۋلار دا, سوعىستار مەن داۋ-جانجالدار دا بولمايتىن بولاشاققا قاراي ايتارلىقتاي جاقىنداتا تۇسكەنىنە سەنىمدىمىن. الەنا سكليار, كاسىپكەر قىزىلوردا
