جاڭىلىسۋدان جاق اشپايتىن بولدىق

اقان سەرى قورامسا ۇلى – قازاق ءان ونەرىندە وشپەس ءىز قالدىرعان ۇلى تۇلعا. ەلىمىزدەگى, ەلىمىزدەن تىسقارى جەرلەردەگى مادەني شارا­لار اقان سەرى اندەرىنسىز وتپەيدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولمايدى. اقاننىڭ ءومىرى مەن ولەڭدەرى قازاقتىڭ اتاقتى اقىن, جازۋشى­لارىنىڭ شىعارمالارىنا ارقاۋ بولعان. اتاپ ايتقاندا, ءىلياس جان­سۇگىروۆ «قۇلاگەر» داستانىن, ءسابيت مۇقانوۆ «اقان ءومىرى» اتتى ماقالا, عابيت مۇسىرەپوۆ «اقان سەرى-اقتوقتى» پەساسىن, ساكەن ءجۇنىسوۆ «اقان سەرى» رومان-ديلو­گياسىن جازدى. اقان سەرىنىڭ ءومىرى مەن شىعار­ماشىلىق قىزمەتىنە قاتىستى كولەمدى دە مازمۇندى ەڭبەك جازعان قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ماعجان جۇماباەۆ بولاتىن. كەيىنگى عالىم­دار اقان الەمىن اشۋدا ماعجان زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنەدى. 1972 جىلى شىققان قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىندا بىلاي دە­لىن­گەن: «اقان سەرى, اقجىگىت قورامسا ۇلى (1843 ج. سەنت. – 1913 ج.وكت.) – اقىن, قازاق حالقىنىڭ دارىن­دى ءانشى-كومپوزيتورى». ارينە, مۇن­دا اقان سەرىگە بەرىلگەن سيپات­تا­ما كۇمان تۋعىزبايدى, ال تۋعان جىلى 1843 جىل دەگەن, ءبىزدىڭ پايىم­داۋى­مىزشا قاتە. ونىڭ ناقتى تۋعان ۋاقىتى 1845 جىل. ولاي دەي­تى­نى­مىزدىڭ ءمانى مىنانداي. اقاننىڭ ەڭ جاقىن سىيلاس تا سىرلاس دوسى جانە تۋعان باجاسى ناۋان حازىرەتتىڭ قابىرىنىڭ باسىن­داعى قۇلپىتاسقا قاشاپ جازىل­عان جازبادا ونىڭ تۋعان جىلى 1843, ال قايتىس بولعان جىلى 1916 دەلىنگەن. ناۋان حازىرەتكە كەلەر بولساق, ول دا قازاق حالقى­نىڭ رۋحاني ومىرىندە ءىزى قالعان عۇلاما, مۇسىلماندىقتىڭ شا­پا­عاتىن ەلىنە جايۋعا ءومىرىن ار­ناعان, پاتشالىق رەسەيدىڭ وتار­شىلدىق ورىستاندىرۋ, شوقىن­دىرۋ ساياساتىنا قاسقايىپ قارسى تۇرعان دارا تۇلعا. ءبىزدىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنداعى (سقو) جۇمىسشى دە­گەن اۋىلىمىزدا اقان سەرىنىڭ سەرىك­تەس جولداستارى بولعان ەكى اق­­سا­­قال تۇراتىن. ءبىرى جانعوجا دەگەن اتاقتى ەتىكشى, ەكىنشىسى ءسار­سەن­باي اقساقال تاماشا ءانشى, دوم­بى­را­شى بولعان. سول اقسا­قال­دار­دان بالا كەزىمدە ەستىگەنىم, اقان ناۋان حازىرەتتەن ەكى جاس كىشى ەدى دەگەندەرى. ونى راستايتىن مىنانداي دەرەك بار. اقان سەرى اۋىر ناۋقاس ۇستىندە جاتقاندا ناۋان حازىرەت وعان ارنايى كەلگەن ەكەن. سوندا و دۇنيەگە بەت تۇزەپ جاتقان اقاننىڭ بويى سەرگىپ, 29 شۋماقتان تۇراتىڭ تولعاۋ شىعارادى, ول بىلاي دەپ باستالادى: اسسالاۋماعالەيكۋم, ناۋان اعا, ءۇي-ءىشى, امان بولار بالا-شاعا. كورگەن سوڭ ديدارىندى بويىم سەرگىپ, قالدىم عوي شىققانداي ءبىر ساحاراعا. مىنەكي, اقان سەرى ناۋان حازىرەتتى اعا دەيدى, ەندەشە, اقسا­قال­داردىڭ ايتقان ەكى جاس كىشى ەدى دەگەنى شىندىققا سايادى. ولاي بولسا, اقاننىڭ ناقتى تۋعان جىلى 1845 جىل, ياعني بيىل ونىڭ تۋعانىنا 170 جىل بولادى. اقان سەرىنىڭ شىعارماشى­لىعىنا كەلەتىن بولساق, وعان باي­­­­لا­نىستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – «بالقاديشا» ءانى. بۇل – قازاق حالقى ءىشىن­دە ەڭ كوپ تاراعان اندەردىڭ ءبىرى. «بالقاديشانى» ەستىگەندە ءبىر جاعىنان قۋانىپ, ەكىنشى جاعىنان ءبىز, جەرلەستەرى, كۇيىنەمىز. جاقىن­دا تەلەديداردان «جىگىتتەر» كۆار­تەتىنىڭ شىعارماشىلىق كەشى اقان اعانىڭ «بالقاديشا» انىمەن باس­تالدى. ورىنداۋشىلىق مانە­رى, اران­­جيروۆكاسى ءبارى تاما­شا, ءسۇي­سى­نىپ تىڭداپ وتىرسام, اياعىن­­دا: «دەگەندە بالقاديشا, بالقاديشا, كۇيەۋىڭ سەكسەن بەستە شال, قاديشا» دەگەندە قاتتى قاپا بولدىم. بۇل, شىركىندەر, ولەڭنىڭ مازمۇنىن ءتۇ­سىن­بەگەن بە, الدە قالاي؟ 1925 جىلى پاريجدە وتكەن بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك ەتنوگرافيالىق كورمەدە باسقا دا اندەرمەن قاتار «بالقاديشانى» ورىنداعان امىرە قاشاۋباەۆ ەۋروپا جۇرتىن ءتانتى ەتكەن. كەيىن بۇل ءاندى ماينداعى فرانكفۋرت, ماسكەۋ ساحنالارىندا دا شىرقاعان. بۇل ءان ەلىمىزدى الەمگە تانىتاتىن ەكسپو-2017 حالىق­ارالىق كورمەسىنىڭ گيمنى رەتىندە قابىلدانىپ جاتقاندا, شاتاس­قانىمىز ۇيات بولماي ما؟ ال شىن مانىندەگى بالقاديشا­عا كەلەتىن بولساق, ول قازىرگى اقمولا وبلىسى زەرەندى اۋدانى جىلان­دى تاۋىنىڭ ماڭىنداعى ساركە اۋى­لىندا 1883 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. 1904 جىلى جيىرمادان اسا بەرگەن شاعىندا سۇلەيمەن دەگەن جىگىتپەن تۇرمىس قۇرىپ, ەكى ۇل, ءۇش قىز وسىرگەن. 1950 جىلى 27 ناۋرىزدا الپىس جەتى جاسىندا قايتىس بولادى. ۇرپاقتارى وسى كۇنگە دەيىن زەرەن­دى اۋدانىنىڭ كەڭوتكەل اۋى­لىن­دا تۇرادى. قادىرجان ءابۋوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى كوكشەتاۋ