استانادا ءوتىپ جاتقان ءحىىى ەۋرازيالىق
مەديا فورۋمدا
ادامزاتتى تولعاندىرعان
وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاندى
الەمدىك ەكونوميكانىڭ ەرتەڭى الاڭداتادى
كەشە استانادا ءحىىى ەۋرازيالىق مەديا فورۋم سالتاناتتى تۇردە اشىلدى. الەمنىڭ ءار شالعايىنان كەلگەن دەلەگاتتارعا جولداعان قۇتتىقتاۋىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىناۋ القالى جيىننىڭ ءمان-ماڭىزىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. «ەۋرازيالىق مەديا فورۋم قاتىسۋشىلارىن قازاقستان ءاردايىم قۇشاق جايا قارسى الادى. فورۋم الەمنىڭ جەتەكشى ۇنقاتىسۋ الاڭدارىنىڭ ءبىرىنە اينالدى. وندا قازىرگى زاماننىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلانادى. دامۋدىڭ جاڭا پاراديگمالارى قالىپتاسىپ, بولاشاقتىڭ سۇلباسى جاسالادى. بۇگىنگى تاڭدا الەم بارشا ادامزاتقا تەڭدەسسىز سىن-قاتەرلەر ءتوندىرگەن جاڭا داۋىرگە اياق باستى. جاڭا الەمنىڭ, ءبارىمىزدىڭ ورتاق بولاشاعىمىزدىڭ قانداي بولاتىنى ءبىزدىڭ ارقايسىمىزعا بايلانىستى. مەن «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەستى ۇسىندىم. ونىڭ ماقساتى – جەر بەتىندە سوعىس اتاۋلىنى ءتۇپ-تامىرىمەن جويۋ. بۇل عاسىر ورتاق ەرىك-جىگەر ارقىلى پاراسات پەن جاسامپازدىق سىندارلى ديالوگ سالتانات قۇراتىن ءداۋىر بولۋى ءتيىس. سول سەبەپتى, ەۋرازيالىق مەديا فورۋمنىڭ الاڭىندا قوردالانعان الەمدىك پروبلەمالاردى اشىق تالقىلاپ, تەڭگەرىمدى شەشىمدەر ىزدەستىرۋ بەيبىتشىلىك جولىنداعى جالپىالەمدىك قوزعالىسقا قوسىلار باعا جەتپەس ۇلەس. فورۋم جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى, سىزدەردىڭ جاڭا يدەيالارىڭىز بەن باستامالارىڭىز دۇنيەجۇزىلىك كوممۋنيكاتسيانىڭ جاھاندىق ۇنقاتىسۋدى دامىتۋعا زور سەرپىن بەرەرىنە سەنىمدىمىن. فورۋمنىڭ بارشا قاتىسۋشىلارىنا جەمىستى جۇمىس پەن بار جاقسىلىقتى تىلەيمىن», – دەلىنگەن پرەزيدەنتتىڭ قۇتتىقتاۋىندا.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىلى لەبىزىن جەتكىزگەن پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى, ەامف ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى داريعا نازارباەۆا ەرتەڭى نۇرلى ەلوردامىزعا ات سابىلتىپ الىس-جاقىننان كەلگەندەردى قوناقجاي قازاق جەرىندە امان-ساۋ كورگەنىنە قۋانىشتى ەكەندىگىن ءبىلدىردى. ودان ءارى شەشەن سالماقتى ءسوزىن بىلايشا ساباقتادى. «قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى ون ەكىنشى جانە ون ءۇشىنشى باسقوسۋىمىزدىڭ اراسىنا ەكى جىل سالىپپىز. بۇل وسى ۋاقىت ىشىندەگى ءوركەندى وزگەرىستەردى باعامداۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى. قاراڭىزدارشى, ءبىزدىڭ باس قالامىز قالاي قارىشتاپ دامىدى. استانا تاۋەلسىز قازاقستان جاڭارۋىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى. ول – بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ماڭدايعا باسار ماقتانىشى. قالا قازىر حالىقارالىق ەكسپو-2017 كورمەسىن قابىلداۋعا قىزۋ دايىندىق ءۇستىندە. الىپ قۇرىلىس كەشەنىندە قانداي اۋقىمدى جۇمىستار ءجۇرىپ جاتقانىن وزدەرىڭىز ارالاپ كورەسىزدەر. بۇيىرسا, بۇل قالاشىق ارۋ استانانىڭ جاڭا جاۋھارى بولعالى تۇر. كوگىلدىر كوكتەم كۇندەرى استاناعا كەلگەن قادامدارىڭىزعا ساتتىلىك تىلەيمىن!».
ءسوزىنىڭ سوڭىندا داريعا نۇرسۇلتانقىزى القالى جيىننىڭ ءتورىندە وتىرعان اۋعانستاننىڭ ەكس-پرەزيدەنتى حاميد كارزايعا ارنايى شاقىرتۋدى قابىل العانى ءۇشىن العىس ايتىپ, مۇنداي تۇعىرى بيىك تۇلعالار ەۋرازيا مەديا فورۋمىنىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتەتىنىن اتاپ كورسەتتى.
شىن جۇرەكتەن شىققان قۇرمەتتى قوشەمەتپەن قابىلداعان حاميد كارزاي ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بىتىمگەرلىك رولىنە جوعارى باعا بەردى.
«اۋعانستاننىڭ قايتا قالپىنا كەلتىرىلۋىنە كوپ كومەك كورسەتكەن قازاقستانمەن قايتا قاۋىشقانىما اسا قۋانىشتىمىن. بۇل رەتتە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگىن ەسكەرمەسە بولمايدى. مىنا بيىك ءمىنبەردى پايدالانىپ, قازاقستاننىڭ مىڭعا تارتا اۋعانستاندىق ستۋدەنتتەرگە ستيپەنديا ءبولىپ وتىرعانىن ايتا كەتكىم كەلەدى. ولاردىڭ 180-گە جۋىعى مەديتسينالىق ءبىلىم الۋدا. ۇزاق مەرزىمگە وقۋدان قول ءۇزىپ قالعان ەل ءۇشىن بۇل قايىرىمدىلىقتىڭ باعاسى وتە قىمبات», – دەدى حاميد كارزاي اعىنان جارىلىپ. ول, سونداي-اق, ن.نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە كوتەرىلگەن كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ الماعايىپ مىناۋ زاماندا وتە وزەكتى ەكەندىگىنە ايرىقشا نازار اۋداردى.
ەۋرازيالىق مەديا فورۋمنىڭ العاشقى ءماجىلىسى «الەمدىك ەكونوميكانىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى» تاقىرىبىنا ارنالدى. ءدال تۋعان كۇنىندە كونفەرەنتسيا تىزگىنىن ۇستاعان امەريكالىق پروديۋسەر ريز حان اشىق اڭگىمە الاڭىنداعى پىكىر الماسۋلاردىڭ قانشالىقتى قىزىقتى وربيتىندىگى زالداعى زيالى قاۋىمنىڭ بەلسەندىلىگىنە بايلانىستى ەكەندىگىن ەسكەرتتى. ونىڭ ءسوزىنىڭ ارينە, جانى بار. ويتكەنى, وي دوداسى قىزعان جەردە عانا اقيقاتتىڭ بەتى اشىلادى.
سونى سەزگەن وتىرىس مودەراتورى وڭتۇستىكافريكالىق, سي-ەن-ەن تەلەارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى ەلەني گيوكوس عالامدىق ەكونوميكالىق داعدارىس, مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى, دۇنيەجۇزىن دۇرلىكتىرگەن قانتوگىستى وقيعالار جانە باسقا دا «كۇيىپ» تۇرعان كۇردەلى تاقىرىپتاردى سپيكەرلەردىڭ ورتاسىنا تاستاپ كەپ جىبەردى. سول-اق ەكەن انالار اعىل-تەگىل اقتارىلىپ قويا بەردى. قاۋزالماعان پروبلەما قالماعانداي. اسىرەسە, الپاۋىت مەملەكەتتەر اراسىنداعى كوشباسشىلىققا ۇمتىلۋ بايگەسىنىڭ بارىسى تىلگە تيەك ەتىلدى. ساياساتتىڭ مايىن ءىشكەن ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, دەرجاۆالار تەكەتىرەسى ءالى دە تەرەڭدەي تۇسەدى. ءبازبىر ءبىلگىشتەر قىتاي ازۋىن ايعا بىلەگەن اقش-تى ىعىستىرا باستاعانىن بايانداۋعا بەيىل. ۇزاققا سوزىلعان سانكتسيادان ساپ تىيىلعان يران, الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ قۇبىلۋىنا تىكەلەي اسەر ەتۋشى ساۋد ارابياسىنىڭ سان قىرلى ساياساتىنىڭ اقىرى قايدا اپارىپ سوقپاق؟ ارەكەتسىز وپەك-ءتىڭ قارا التىن نارىعىندا قالىپتاسقان ءتۇيىندى شەشۋگە قاۋقارى جەتە مە؟ عالامدىق قارجى قۇرساۋىندا شىرمالماۋدىڭ جولدارى قانداي؟ قاندى قاقتىعىستارعا توسقاۋىل قويىلا ما؟
تۇيىققا تىرەر سۇراقتار جەتەرلىك. ال, سولاردىڭ جاۋابىن تابۋ قيىننىڭ قيىنى.
رەسەي فەدەراتسياسى ەكونوميكالىق ساياسات كوميتەتىنىڭ مۇشەسى دميتري مەزەنتسەۆ كەز كەلگەن ەكونوميكالىق وزگەرىستەردىڭ وزەگىندە ادام تاعدىرى تۇراتىندىعىن, وعان دالەل رەتىندە جينالعاندار نازارىنا الگىندە ۇسىنىلعان بەينەروليكتەگى ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا امالسىز وتاندارىنان بەزگەن بوسقىنداردىڭ تالايسىز تاعدىرىن, قاساقانا ۇيىمداستىرىلعان اۆياتسيالىق اپاتتاردىڭ قۇرباندارىن جوقتاۋشىلاردىڭ ەڭىرەگەندە ەتەكتەرىن تولتىرعان كوز جاستارىن كەسە-كولدەنەڭ تارتتى. ونىڭ ويىنشا, حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمدار جەر تۇرعىندارىن ىنتىماققا شاقىرعانمەن, وڭىرلەردەگى قارۋلى قاقتىعىستار مەن داۋ-جانجالدار تولاستار ەمەس. تەحنولوگيا شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەنىمەن, ادامدار ارام پيعىلدارىنان ارىلا الماي الەك. دوحاداعى كەڭەستە وپەك-كە مۇشە ەلدەردىڭ ورتاق شەشىمگە كەلە الماۋى كوپ ءجايتتى اڭعارتسا كەرەك. قازاقستان باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ۇلكەن ءۇمىت ارتىلۋدا.
– قانداي مايەكتى ماسەلەلەر ءسىزدىڭ ءتۇن ۇيقىڭىزدى ءتورت بولەدى؟
مودەراتوردىڭ وزىنە تۋرالاپ قويعان ساۋالىنان حاميد كارزاي توسىلمادى. «ەكسترەميزم, تەرروريزم, راديكاليزم قاسىرەتى ادەتتەگىدەي ازيانى قامتىپ قانا قويماي, ەۋروپاعا دا جەتتى. الاپات جارىلىستاردان اۋعاندىق تالاي بوزداقتاردىڭ قىرشىنىنان قيىلعانىنان دا حاباردار بولارسىزدار. مەنىڭشە, ءبىز الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ ءبىر-ءبىرىنە سەنىمسىزدىكپەن قاراۋىنىڭ زاردابىن تارتۋدامىز. ەكسترەميزم مەن تەرروريزم – سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارى. ونىڭ استارىنان ءبىرىڭعاي الەۋمەتتىك نەمەسە ءدىني سەبەپتەر ىزدەۋدىڭ اياعى جاقسىلىققا اپارمايدى. دۇبىرگە تولى ءدۇنيەدە جەكەلەگەن ەلدەر عانا باقىتتى نەمەسە باقىتسىز بولا المايدى. يمپەريالاردىڭ استام ساياساتى ارناسىنان اۋىتقىمايدى. ماسەلەن, اقش پرەزيدەنتى سايلاۋى الدىندا اق ءۇي قوجايىنى بولۋدان ءۇمىتكەرلەر تاراپىنان ءارتۇرلى ۋادەلەر بەرىلۋدە. بۇل تەك ساياسي ويىندار عانا. ايتپەسە, باياعىدان قالىپتاسقان قاسقا جولدان ولاردىڭ باسقا جاققا بۇرىلۋى ەكىتالاي».
ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دجەك سترو اڭگىمەسىنىڭ القيسساسىن: «ءبىز ءوزىمىزدىڭ دەموكراتيامىزدىڭ دارەگەيىن ماقتان تۇتامىز», دەپ باستادى. ودان سوڭ اعىلشىندىق ساقا ساياساتكەر دوللار باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعىن تۇسىندىرگەن سىڭاي تانىتتى. ءۇزىلدى-كەسىلدى ءپىكىرى مىناداي: «بۇعان بىردە-ءبىر قايراتكەر, بىردە-ءبىر مەملەكەت ءتىكەلەي اسەر ەتە المايدى. ەگەر وپەك تاراپىنان ءساتتى ستراتەگيالىق قادام جاسالسا, مۇناي باعاسىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك تۋار ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە الەمدىك ەكونوميكاعا ءال كىرىپ, تاۋەكەل دەڭگەيى تومەندەۋى كادىك. شىنتۋايتىندا, مۇنايدىڭ توڭىرەگىندە تولعان قيىندىقتار بوي كورسەتتى. وسىعان سىرتتاي ساراپتاما جاساپ كورەيىكشى. ۇلىبريتانيا – ەۋرووداقتاعى مۇنايدى ەڭ كوپ وندىرەتىن ەل. قارا التىن بۇرىن قازىناعا قىرۋار قارجى قۇياتىن. ال, قازىر شە؟ وكىنىشكە قاراي, بريتان تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان احۋال قالىپتاستى. شارۋالارى شاتقاياقتاعان مۇناي كومپانيالارىنا ۇكىمەتتەن سۋبسيديا بولىنۋدە. بۇرىن ءبارى كەرىسىنشە بولعانى بەلگىلى.
دجەك سترونىڭ پايىمداۋىنشا, يراننىڭ وپەك كۆوتاسىمەن كەلىسۋى نەعايبىل. ولار مۇنايدىڭ باررەلىن 40 دوللاردان ساۋدالاعاننىڭ وزىندە ءبىرشاما پايدا تابادى. سوندىقتان, يراندىقتار ءونىمدى شەكتەيتىندەي سەبەپتى كورىپ تۇرعانىم جوق».
الۋان پىكىرلەر الاڭى بولعاندىقتان با, اتالمىش سپيكەردىڭ اۋزىنان ارتىق-اۋىس پىكىر دە شىعىپ كەتتى. ناقتىلاي تۇسسەك, قاسيەتتى يسلام ءدىنىن لاڭكەستىك, ەكسترەميستىك سەكىلدى سويقاندى ارەكەتتەرمەن بايلانىستىرا ءسويلەگەنىنە ليۆاننىڭ جانە ساۋد ارابياسىنىڭ ەلشىلەرى ورىندى ۋاجدەرىن ايتتى. ال, حاميد كارزاي بولسا, ەكسترەميزمنىڭ دە, تەرروريزمنىڭ دە كيەلى يسلامعا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى, دەپ قىسقا قايىردى.
شەتەلدىك شەشەندەردىڭ شەتىن الا وتىرعان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ باسقارۋشىسى قايرات كەلىمبەتوۆ قازاقستاننىڭ شيكىزاتقا نەگىزدەلگەن مودەلدەن ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋعا كوشۋگە مۇمكىندىك تۋاتىنىنا ءۇمىت ارتاتىنىن جاريالادى. قازاقستاندىق قارجى مامانىنىڭ سوزىنە سەنسەك, عالامدىق ەكونوميكالىق ورلەۋگە جەتەلەيتىن فاكتورلار ونشا كوپ ەمەس. ەسەسىنە ەكىنشى تەندەنتسيا قىلاڭ بەردى. جاھاندىق ەكونوميكا تەحنولوگيالىق تۇرعىدان جەتىلۋگە بەت بۇردى.
اعىلشىن تىلىندە كەڭىنەن كوسىلگەن قايرات نەمات ۇلى, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەڭسەسىن تىكتەۋگە قاتىستى ۇتىمدى ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى.
اشىق ويلار الاڭىنا اينالعان ەۋرازيا مەديا فورۋمىنىڭ العاشقى ءماجىلىسى وسىلايشا ءوز مارەسىنە جەتتى.
تىلگە تيەك – تاياۋ شىعىس تاعدىرى
ساۋىردەگى ساۋلەلى ساتتەردىڭ بىرىنە كەشەگى ەۋرازيالىق مەديا فورۋمدى جاتقىزۋعا بولادى. قانشاما قوناقتى قاناتىنىڭ استىنا جيناپ, پايىمدى دا پايدالى پىكىر الاڭىن ۇيىمداستىرعان ەلىمىزدىڭ ەڭسەسى تاعى ءبىر مارتە كوتەرىلدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس, ءسىرا. شاقىرىلعان قوناقتاردىڭ ارقايسىنا شەبەرلىك ساعاتتارى مەن كەزدەسۋلەر وتكىزۋ جۇكتەلگەنى دە ءمالىم. ساياسي ساحنانىڭ سىرىنا قانىق ساراپشىلار سىن ساعاتتا سۇرىنبەدى. ءمۇدىرمەدى. ونى كەشەگى كەلەلى كەزدەسۋدەگى تۇجىرىمدارىنا قاراپ تۇسپالداي بەرسەڭىز بولادى. ورتاعا ۇسىنىلعان تاقىرىپتى كوكپارعا تاستالعان سەركەدەي قىلىپ جان-جاعىنان جابىلا قوزعاعاندا قايسىسىنىڭ پىكىرى باسىم تۇسەدى ەكەن دەپ كۇتۋمەن بولدىق. ءدال وسىنداي الەمدى اجەپتاۋىر ابىگەرگە سالىپ وتىرعان ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا تاياۋ شىعىستاعى ەلدەردىڭ تاعدىرى تۇرعانى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق. ءيا, تاياۋ شىعىستاعى احۋال تۇراقتانعان جوق, اسكەري قاقتىعىس, لاڭكەستىك ارەكەت پەن نارازىلىق تولقۋى كۇن سايىن اۋعانستاننان يەمەنگە دەيىنگى ءوڭىردى تەلەگەيدەي شايقاپ تەڭسەلتۋدە. يران مەن ساۋد ارابياسى اراسىنداعى جانجال ءورشي ءتۇستى. بۇل يزرايل مەن اراب الەمى اراسىنداعى ەجەلگى تەكەتىرەسپەن بىرگە كۇللى تاياۋ شىعىستاعى ونسىز دا ءالسىز ساياسي تەپە-تەڭدىكتى بۇزىپ, بەيبىتشىلىكتىڭ كەلەشەگىن كۇڭگىرتتەندىرە تۇسۋدە. حالىقارالىق ديپلوماتيا يرانعا قارسى سانكتسيانىڭ كۇشىن جويۋعا كومەكتەستى. بىراق, سيريادا بەس جىلعا سوزىلعان ازامات سوعىسىن ەشقانداي مامىلەگەرلىك توقتاتا المادى. بۇل ەلدە سودىرلار ءوز كۇشىن ساقتاپ قانا قويماي, وزگە ەلدەرگە دە, سونىڭ ىشىندە, تۇركيا مەن تۋنيستە تامىر جايا باستاعانى جاسىرىن جاعداي ەمەس. سيرياداعى قانتوگىس ۇرىستى توقتاتۋ جونىندەگى كەلىسىم باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى سىندارلى ۇنقاتىسۋدىڭ باستاماسى بولا الا ما؟ وسى جانە وزگە دە حالىقارالىق ۋشىققان جاعدايلارعا بايلانىستى ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىلانعان القاداعى جيىن تىزگىنىن «Russia Today» تاياۋ شىعىس بيۋروسىنىڭ باسشىسى پولا سليەر ءوز قولىنا الدى. تاياۋ شىعىستا تامىر جايعان مەملەكەتتەردىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى تاقىرىپتى تارقاتا تالداعان سپيكەرلەر قاتارىندا حاميد كارزاي, مىسىردان كەلگەن «ءال-اھرام» مەدياحولدينگى باسقارماسىنىڭ توراعاسى احمەد ءاس سايد ءال ناگار, ۇلىبريتانيا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ بۇرىنعى كەڭەسشىسى ارتۋر دەنارو, ليۆاننان كەلگەن تاياۋ شىعىس زەرتتەۋ جانە قوعاممەن بايلانىس ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى حيشام جابەر, ساياساتتانۋشى, رەسەي حالىقارالىق ماسەلەلەر كەڭەسىنىڭ ساراپشىسى ماكسيم سۋچكوۆ بەلسەندىلىك تانىتتى. وسىلارمەن قاتار, ساراپشىلار ساناتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەرلان قارين قاتىسىپ, ۇلتارالىق قاقتىعىستاردىڭ تۋ سەبەپتەرى مەن ونى توقتاتۋ جولدارىنا باسا نازار اۋدارىپ, جان-جاقتى تالقىلادى. «بۇگىنگى تاڭدا اراب ەلدەرىنىڭ ىشكى ساياسي احۋالى الەمنىڭ الپاۋىت دەرجاۆالارى اراسىنداعى قىرعي-قاباق قاقتىعىستىڭ وزەگىنە اينالىپ وتىر. كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى اراب ەلدەرىنىڭ ىشكى جاعدايى تۋرالى حابارلاردى ءۇستى-ۇستىنە تۇيدەكتەتە تاراتىپ جاتىر. الەم ساياساتتانۋشىلارىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە اراب ەلدەرىندەگى ساياسي داعدارىستىڭ سەبەبى – ىشكى ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ىقپالى دەگەن باعا بەرۋدە. سونىمەن قاتار, مۇندا سىرتقى كۇشتەردىڭ اسەرى دە انىق بايقالادى. وسى اراب ەلدەرىندەگى ىشكى توڭكەرىستەرگە راديكالدى ەكسترەميستىك توپتارمەن قاتار, شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ دا قاتىسى بار ەكەنى بەلگىلى جانە ول ەل ءىشىندەگى داۋ-جانجالدىڭ ورىن الۋىنا ءوز اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى», – دەدى تاياۋ شىعىس زەرتتەۋ جانە قوعاممەن بايلانىس ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى حيشام جابەر. وتىرىستىڭ العاشقى بولىمىندە ساراپشىلار سيرياداعى بۇگىنگى جاعدايدىڭ الدىن الۋعا بولار ما ەدى دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە دە پىكىر الماستى. ۇلىبريتانيا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ بۇرىنعى كەڭەسشىسى ارتۋر دەنارونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا سيرياداعى جاعداي باقىلاۋدان شىعىپ كەتكەن. تاريحي ەسكەرتكىشتەر, ارحيتەكتۋرالىق نىساندار جەرمەن جەكسەن بولۋدا. سپيكەرلەردى الاڭداتقان كەلەسى ساۋال – بۇل جاعدايعا كىمدەر كىنəلى؟ ساراپشىلار ءبəرىمىزدىڭ دە كىنəمىز بار, دەگەنمەن دە بۇل جاعدايدى ۋشىقتىرۋعا ۇلەس قوسقاندار دا جوق ەمەس دەپ وتىر. ناقتى كىمدەر ەكەنىن ءدوپ باسىپ ەشكىم ايتا قويمادى. ماماندار سيرياداعى سوعىستى توقتاتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى جانە ساۋد ارابياسى مەن يران اراسىنداعى جانجالدى جويۋدىڭ كىلتى كىمنىڭ قولىندا دەگەن ساۋالدار ءتوڭىرەگىندە دە پىكىر تالاستىردى. «بۇگىندە بارشامىزدى ەكسترەميزم مەن لاڭكەستىك الاڭداتادى. لاڭكەستىك تەك تاياۋ شىعىس ەلدەرى مەن وڭتۇستىك ازياعا ەمەس, پاريج بەن بريۋسسەلگە, الەمنىڭ باسقا دا اۋماقتارىنا تاراعان جاھاندىق قاۋىپكە اينالىپ ۇلگەردى. ويلانباي جاسالعان ولقىلىقتاردىڭ سالدارىنان قانشاما وتباسى قايعى-قاسىرەتكە دۋشار بولدى. ولاردىڭ سوڭىندا تەنتىرەپ بالا-شاعاسى مەن تۋعاندارى قالدى. قاۋىپسىزدىكپەن قامتۋدىڭ قاراپايىم جولى – ءار مەملەكەتتىڭ ءوز ۇستانىمىن اشىق ايتۋى. مەن اۋعانستاندى باسقارىپ تۇرعاندا الەم كوشباسشىلارىن وسىعان ءجيى ۇندەدىم. تەرروريزم, ەكسترەميزم مەن راديكاليزم تەك الەۋمەتتىك جاعداي مەن دىنگە بايلانىستى تۋىندامايدى. مەنىڭشە, بۇل قاتەرلەردىڭ ءوسۋى – ناشار ساياساتكەر مەن ناشار ساياساتتىڭ سالدارىنان بولادى», – دەدى حاميد كارزاي ءوز كەزەگىندە. جىلدار جىلجىپ, ايلار اۋىسقان سايىن زامانا كوشى دە زىرلاپ بارادى. دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇسىپ, قارقىندى قادام جاساپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەر قاتارى دا قالىڭدادى. ىشكى نارىعى تۇراقتالىپ, ەكونوميكالىق ەڭسەسى تىكتەلگەن ەلدەردىڭ دە سانى ارتتى. ماسەلە ساندا ەمەس, ساپادا بولعانى دۇرىس شىعار. ساراپشى مامانداردىڭ ايتپاعى دا وسى. ماتەريالدىق شارۋانىڭ ماسەلەسىن شەشكەنمەن, رۋحاني قۇلدىراۋدىڭ الدىندا تۇرعان الپاۋىت ەلدەر دە جوق ەمەس. اتاعىن شاتاقپەن شىعارىپ جاتقاندار دا جەتەرلىك. زاڭعار بيىك زاۋىتتارى بولسا دا, ۇكىمەتى ۇرەيلى, جۇرتى جۇپىنى ەلدەر دە بارشىلىق. ءبىر ءسوزبەن ايتقاندا, وسىنداي وزىق مەملەكەتتەردىڭ وزبىرلىققا جول بەرمەي, باۋىرمالدىق باعىت ۇستانۋىن ۇسىنۋ كەشەگى فورۋمنىڭ باستى فورمۋلاسى دەسەك بولادى. – «مانيفەستە ايتىلعان ماڭىزدى مىندەت – كيبەرقىلمىستى جويۋمەن اينالىسۋ. ويتكەنى, ول تەررورشىلاردىڭ اسا قاۋىپتى قارۋىنا اينالۋى مۇمكىن. ولار عالامتور ارقىلى الەمدى قورقىتقىسى كەلەدى. ءبىز وندايعا جول بەرمەۋىمىز كەرەك», – دەگەن «Chime for Change» باسىلىمىنىڭ باس رەداكتورى ماريان پەرلدىڭ پىكىرى ءوز الدىنا وزەكتى. شىنىندا دا, ءجانتۇرشىگەرلىك وقيعالار جاھاندا تولىپ جاتىر. ينتەرنەتتەن كورگەنىن ىستەۋگە يتەرمەلەيتىن سۇعاناق وي وسىندايدان پايدا بولسا كەرەك. دالاڭدى اۆتوماتپەن شۋلاتپاي-اق, ساناڭدى اقپاراتپەن ۋلاپ جاتقان قازىرگى ۋاقىتتا عالامتوردىڭ ءوزى عالامشار ءۇشىن قاۋىپتى قارۋعا اينالىپ بارا جاتىر. ءبىر ساعاتقا سوزىلعان جيىننىڭ تۇيىنىنە كەلەتىن بولساق, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى IV سامميتتە سويلەگەن ءسوزى ادامزات الدىنا كەلەشەگى زور ماڭىزدى مىندەتتەردى قويىپ وتىرعانى بەلگىلى. اسكەري قاقتىعىس, لاڭكەستىك ارەكەت پەن نارازىلىق تولقۋى كۇن سايىن تاياۋ شىعىستاعى حالىقتاردى عانا ەمەس, بۇكىل الەمدى تولعاندىرىپ وتىرعان ءتۇيتكىل ەكەنى ايدان انىق. شەتەلدىك ساياساتكەرلەردىڭ ساراپتاۋىنا سۇيەنسەك, ارقايسىنىڭ ءسوز ءتۇيىنى ن.نازارباەۆتىڭ الەم جۇرتشىلىعىنا جاساعان ۇندەۋىمەن ۇندەستىك تاپتى. سونىمەن قاتار, فورۋم اياسىندا اۋعانستاننىڭ ەكس-پرەزيدەنتى حاميد كارزاي مەن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ باسقارۋشىسى قايرات كەلىمبەتوۆ نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسىپ, ءارتۇرلى تاقىرىپتا اڭگىمە ءوربىتتى.
جاڭا يميدج – جارقىن بولاشاقتىڭ كەپىلى
ايەلدەر قۇقىعى بۇزىلماۋى ءتيىس
ەۋرازيالىق مەديا فورۋم بارىسىندا بىرقاتار شەبەرلىك ساباقتارى ۇيىمداستىرىلدى. سولاردىڭ اراسىندا «جۋرناليستيكاداعى ايەل تاقىرىبى» اتتى سەمينار ءوزىنىڭ تارتىمدى وتۋىمەن ەستە قالدى. Chaim for Change ۆەب-پلاتفورماسىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى ماريەنن پەرل (فرانتسيا) جۇرگىزگەن بۇل شەبەرلىك ساباعىندا قازىرگى تاڭدا الەمدە گەندەرلىك ساياساتقا قاتىستى ماسەلەلەر كەڭىنەن تالقىلانىپ جاتقانى, ايەلدەرگە بايلانىستى تاقىرىپتاردى قىزعىلىقتى ەتىپ ۇسىنۋ جولدارى اتاپ ءوتىلدى. سونىمەن قاتار, شارا كەزىندە قازىرگى زامانداعى ايەلدەردىڭ ءتۇرلى ماسەلەلەرى دە جان-جاقتى ءسوز بولدى. ءوزىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىن ورتاعا سالعان فرانتسۋز ءجۋرناليسى ماريەنن پەرل بىرقاتار پروبلەمانى اتاي وتىرىپ, ونىمەن كۇرەسۋگە شاقىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە نازىك جاندىلار ءوز ەركىنەن تىس جىنىستىق قاتىناسقا تۇسەدى ءارى ولاردى ايەل بولعاندىعى ءۇشىن كەمسىتەدى. بۇعان قوسا, ايەلدەرگە ءبىلىم مەن مەديتسينالىق كومەك الۋعا مۇمكىندىك بەرىلمەيدى. وسى رەتتە پەرل حانىم ايەلدەر قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋى جايىندا باق ارقىلى ايتۋدىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە, ماريەنن پەرل قازىر الەمدە ايەلدەرگە تونگەن ءتۇرلى قاۋىپ-قاتەردىڭ بار ەكەنىن اشىق ايتاتىن ۋاقىت كەلگەنىن, وسى ورايدا باق-تىڭ ۇلكەن قوزعاۋشى كۇش ەكەنىن ءسوز ەتتى. ودان ءارى شەشەن الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ايەلدەر تۋرالى ءسوز قوزعاپ, ءوز قۇقىعى ءۇشىن كۇن سايىن كۇرەسىپ جۇرگەن جاس قىزدار مەن ەگدە تارتقان ايەلدەردىڭ ءومىرى جايلى اڭگىمەلەپ بەردى. «مەن الەمدەگى ايەلدەردىڭ ءماسەلەلەرى ورتاق دەپ سانايمىن, ءويتكەنى, ول ءبىر عانا ايماققا نەمەسە قۇرلىققا تيەسىلى ەمەس. مۇنداي جايتتار فرانتسيادا دا, امەريكادا دا, باسقا دا وزگە ەلدەردە بولىپ جاتادى», – دەيدى ماريەنن پەرل. ونىڭ ايتۋىنشا, جۋرناليست ادامداردىڭ ءومىرى جايلى ايتقان كەزدە, كەيىپكەردىڭ ومىرىنە ءوز ىقپالىن تيگىزەدى. سونداي-اق, ول قازاقستاننىڭ ايەلدەر قۇقىعىن قورعاۋداعى جانە لاڭكەستىكپەن كۇرەستەگى ماقساتتى جۇمىستارىنا قاتىستى جىلى لەبىزىن ءبىلدىردى. «قازاقستان تەررورشىلاردان تونگەن قاۋىپ-قاتەرمەن كۇرەسۋدى ءارى قاقتىعىستاردى بەيبىت جولمەن شەشۋدى ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ كەلە جاتقان ەل رەتىندە تانىمال. ءسىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدىڭ بۇل باعىتتاعى ناتيجەلى جۇمىستارى باسقالارعا ۇلگى بولىپ وتىر», – دەدى فرانتسۋز ءجۋرناليسى. ايتا كەتەيىك, ماريەنن پەرل قىزمەت ەتەتىن Chaim for Change ۆەب-پلاتفورماسى بۇگىندە نازىك جاندىلاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن عالامدىق الاڭعا اينالعان قۇرىلىم.قۋاتتى قارۋ
مەديا فورۋمنىڭ بۇل كۇنگى سوڭعى ءماجىلىسى «اقىل-وي مەن جان-دۇنيە ءۇشىن كۇرەس. ءححى عاسىرداعى اقپاراتتىق قاقتىعىستىڭ ەرەكشەلىگى. باق-تىڭ بەيبىتشىلىك ورناتۋ مەن جانجال تۋعىزۋداعى ءرولى» تاقىرىبىنا ارنالدى. ءماجىلىستىڭ مودەراتورى رەتىندە ءبىرىنشى كەزەكتە ءسوز العان تاسس باس ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ميحايل گۋسمان (رەسەي) قازىرگى تاڭدا اقپارات قۇرالدارىنىڭ ۇلكەن كۇشكە اينالىپ وتىرعانى, ونىڭ ادامزات الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى جونىندە كەڭىنەن توقتالا كەلىپ, جيىنعا قاتىسۋشى سپيكەرلەردى ورتاق اڭگىمەگە شاقىردى. جيىندا Bloomberg مەدياكومپانياسىنىڭ اتقارۋشى پروديۋسەرى تودد باەر (اقش), Chaim for Change ۆەب-پلاتفورماسىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى ماريەنن پەرل (فرانتسيا), «سكولكوۆو» قورىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى الەكساندرا بارششەۆسكايا (رەسەي), تۇركيا پرەمەر-ءمينيسترى كەڭسەسى باسپا جانە اقپارات باس باسقارماسىنىڭ جەتەكشىسى سينان كۇرۇن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى نۇرلان ەرمەكباەۆ ءسوز سويلەپ, اقپاراتتىق كەڭىستىكتە بولىپ جاتقان ءتۇرلى جاعداياتتار توڭىرەگىندە ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. ناقتىلاي ايتقاندا, ولار جاھاندانۋ زامانىندا زياندى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزگى باعىتتارى, باق-تىڭ لاڭكەستىككە قارسى كۇرەستەگى ءرولى, اقپاراتتىق كاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تاسىلدەرى, الەمدىك جەتەكشى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءوزارا تايتالاسى جونىندە اڭگىمە ءوربىتتى. ءوز كەزەگىندە الەكساندرا بارششەۆسكايا اقپاراتتىق سوعىستا الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ىقپالى ارتىپ وتىرعاندىعىنا نازار اۋداردى. «مەنىڭ ويىمشا, اقپاراتتىق سوعىس قازىرگى ۋاقىتتا وزگەشە كەيىپكە ەنۋدە. بۇل قاقتىعىستىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە قاداعالانىپ وتىرعانىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. الايدا, ءبىز مۇنداي اقپاراتتىق قاقتىعىستاردى قاداعالاۋدى ۇيرەنىپ كەلەمىز. قازىر ادام ساناسىنا قاتتى اسەر ەتەتىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى كەزەڭىندە تۇرمىز. بۇگىندە ءبىز الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تەرەڭىرەك دەندەپ بارامىز, ولاردىڭ ىقپالى قازىر باق-تىڭ ىقپالىنان دا ءبىرنەشە ەسە جوعارى», – دەدى رەسەي وكىلى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا ينتەرنەتتى 2 ملرد. ادام پايدالانادى. ولاردىڭ 90 پايىزى الەۋمەتتىك جەلىلەردى قولدانۋشىلار. ال نۇرلان ەرمەكباەۆ ناقتى تالداۋ جاساۋدىڭ ازدىعىنان باق لاڭكەستەرگە ەرىكسىز قولداۋ جاساپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. «قازىرگى كەزدە باق ونشالىقتى رەتتەلمەگەن قۇقىقتىق الاڭدا قىزمەت كورسەتۋدە. حالىقارالىق قوعامداستىق لاڭكەستىك پەن ءدىني ەكسترەميزمگە ءالى كۇنگە دەيىن ورتاق انىقتاما بەرە الماي وتىر. وسىدان بارىپ بۇل ماسەلەگە بايلانىستى كوپتەگەن ساۋالدار تۋىندايدى. ماسەلەن, ءبىز كوپ جىلداردان بەرى لاڭكەستىك ۇيىمداردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىمىن جاساي الماي كەلەمىز. جۋرناليستەر لاڭكەستىك ۇيىمدار مەن ولاردىڭ ارەكەتتەرى تۋرالى جازاردا كوپتەگەن كەدەرگىلەرگە كەزدەسەدى. ماسەلەن, باق وكىلدەرى زاڭسىز قۇرىلىمداردىڭ قايسىسى لاڭكەستىك ۇيىم, قايسىسى ءدىني ەكسترەميستىك توپ ەكەنىن انىقتاۋدا قيىندىقتارعا تاپ بولىپ جاتادى. ءبىز بۇدان پسيحولوگيالىق اسپەكتىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن, باق تاراپىنان تالداۋدىڭ ازدىعىن اڭعارامىز», – دەدى ول. سونىمەن قاتار, ن.ەرمەكباەۆ لاڭكەستەردىڭ باق ارقىلى مەملەكەتتىك بيلىك پەن حالىق اراسىندا ۇرەي تۋعىزۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىرعانىنا ەكپىن بەردى. «تەلەارنالاردا تەراكت جاساعان ادام تۋرالى, ونىڭ ءومىرى مەن وسى ارەكەتكە قالاي بارعاندىعى جارىسا كورسەتىلىپ جاتادى. بۇل لاڭكەستەر ءۇشىن وتە پايدالى. ويتكەنى, مۇنداي كورسەتىلىمدەر نيەتى بۇزىقتار ءۇشىن تەگىن جارناما. وسى جاعدايلار جاستاردى لاڭكەستەر قاتارىنا قوسىلۋعا يتەرمەلەيدى. كەيبىر رەپورتاجداردا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىس ادىستەمەلەرى مەن تاسىلدەرى ەگجەي-تەگجەيلى كورسەتىلەدى. وسىلايشا ءبىز ءوز تاكتيكامىزدى لاڭكەستەر الدىندا جاريا ەتەمىز. وسىنىڭ بارلىعى لاڭكەستىكپەن كۇرەس ىسىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى», – دەدى ن.ەرمەكباەۆ. اقش وكىلى تودد باەر ءوز كەزەگىندە باق-تىڭ ادام ساناسىن اربايتىن əككى تەحنولوگيالارىن ورىندى پايدالانۋعا شاقىرا وتىرىپ, اقپاراتتىق سوعىستىڭ الەمگە قاۋىپتىلىگىن قاپەردەن شىعارماۋ ابزال ەكەنىن جەتكىزدى. قورىتا ايتقاندا, بۇل باسقوسۋدا قوعامدىق سانانى بيلەۋ ىسىندە اقپارات قۋاتتى قارۋ ەكەنى, ونىڭ ءبىرەۋلەرگە ءتيىمدى تابىس كوزى بولىپ وتىرعانى, باق-تىڭ تەرروريزمگە ءتوتەپ بەرۋدەگى ءرولى جان-جاقتى ءسوز بولدى. ءيا, ەۋرازيالىق مەديا فورۋمنىڭ ەكىنشى كۇنى وزەكتى ماسەلەلەر قوزعالعان وسىنداي جيىندارمەن ۇلكەن ماڭىزعا يە بولدى. فورۋم جۇمىسى بۇگىن دە جالعاسۋدا. تالعات باتىرحان, جولدىباي بازار, ەلامان قوڭىر, راۋان قايدار, «ەگەمەن قازاقستان» سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ
