پرەزيدەنت الدىمەن كەڭەسكە قاتىسقانداردى اتالعان ەكى تاقىرىپ جونىنەن حاباردار ەتتى. بيىل تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى اتاپ وتىلەدى, دەدى مەملەكەت باسشىسى. بارلىعىمىز بىرلەسە وتىرىپ, ءتيىستى ءىس-شارالاردى ازىرلەۋىمىز قاجەت. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى ەشقاشان ۇمىتىلمايتىن بولادى. وسى جىلدار ىشىندە جۇزەگە اسىرعان جۇمىستارىمىز, قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىز, ول – بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ ابىرويى. ءتاۋەلسىزدىككە بايلانىستى كەڭ اۋقىمدى ارنايى باعدارلاما ءازىرلەندى. بۇگىن سونىڭ توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعايىق.
بۇدان كەيىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن 2020 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىنا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى رەفەرەندۋم وتكىزۋ جونىندەگى باستاماشى توپتىڭ ۇسىنىسىنا ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. قازىرگى كەزدە ەلدىڭ باستاماسىمەن رەفەرەندۋم وتكىزۋ جايىندا اڭگىمە بولىپ جاتىر, دەدى مەملەكەت باسشىسى وسى تۋرالى. بۇل جونىندە سىزدەردىڭ دە پىكىرلەرىڭىزدى بىلەيىن دەپ وتىرمىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىن تەك مەرەكە رەتىندە وتكىزبەي, وسى جىلدار ىشىندە ىستەگەن جۇمىستاردى ءوز ەلىمىزگە دە, شەت ەلدەرگە دە تانىستىرىپ, جاستاردى پاتريوتتىققا تاربيەلەۋ ماسەلەسىنە دە كوپ كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدەگى ساياسي كۇشتەر مەن ازاماتتاردىڭ بارلىعى وسىعان اتسالىسىپ, دۇنيە جۇزىنە قازاقستاننىڭ بۇگىندە قانداي بولعانىن تانىستىرۋىمىز قاجەت. پرەزيدەنت سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنىن دا اتاپ ءوتتى. ەل ەكونوميكاسىن ەكى ەسەگە وسىرەتىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما ءازىرلەندى. سونىڭ اياسىندا وتكەن جىلى مەملەكەتتىك باعدارلاماعا سايكەس 150 نىسان ىسكە قوسىلدى, ال جەرگىلىكتى جەرلەردە 800 نىسان جۇمىس ىستەي باستادى. وسى جىلعى مەملەكەت الدىندا تۇرعان جوسپار اسا اۋقىمدى. قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان قورعاس – الماتى باعىتىنداعى تەمىر جول تەلىمى قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن ەسەلەپ ارتتىرادى. سونىمەن قاتار, الداعى ۋاقىتتا قازاقستان – تۇركىمەنستان اراسىنداعى تەمىر جول ىسكە قوسىلادى. وسى ارقىلى پارسى شىعاناعى مەن اراب ەلدەرىنە شىعاتىن بولامىز. بۇل قازاقستان ءۇشىن زور مۇمكىندىك. بۇلاردان بولەك ۇزىندىعى 2700 شاقىرىمدى قۇرايتىن باتىس قازاقستان – باتىس قىتاي اۆتوجولى سالىنىپ جاتىر. قازىرگى كەزدە وندا 50 مىڭ ادام جۇمىس ىستەۋدە. وسىنىڭ ارقاسىندا مىڭداعان جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى.
پرەزيدەنت اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ بارىسىندا قولعا الىنىپ جاتقان جۇمىستارعا دا توقتالىپ ءوتتى. اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە بايلانىستى اسا ۇلكەن جۇمىستاردى قولعا العالى وتىرمىز, دەدى ەلباسى. وسى جىلدار ىشىندە ءبىز استىق سەكتورىن دامىتۋدا از جۇمىس اتقارعانىمىز جوق. جاڭا تەحنولوگيانى ەنگىزۋ ناتيجەسىندە استىق شارۋاشىلىعىن ءبىرشاما تۇراقتاندىردىق. ەندى مال شارۋاشىلىعى دا دامىتىلاتىن بولادى. ەگەر ءبىز 2014 جىلعا قاراي ەكسپورتقا 60 مىڭ توننا ەت شىعارا الساق, ودان كەيىنگى كەزەڭدە ونى 150 مىڭ تونناعا دەيىن ارتتىرا الامىز. ول ءۇشىن اسىل تۇقىمدى مال باعىلاتىن كەشەندەر مەن ەت كومبيناتتارىن تۇرعىزۋ قاجەت.
وسى ماسەلەلەرگە توقتالىپ وتكەن پرەزيدەنت بۇدان كەيىن كەڭەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرلەرىن تىڭداۋدى قولاي كوردى. العاشقى ءسوزدى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ الدى. ءبىزدىڭ ۇرپاق – باقىتتى ۇرپاق. زامان وزگەردى. قوعام وزگەردى. ادام وزگەردى. سانا وزگەردى, دەپ باستادى ءسوزىن ول. ءبارى دە وڭايلىقپەن بولا قويعان جوق. ەلىم دەپ ءتۇن ۇيقىڭىزدى ءتورت بولگەن, قينالعان, كۇيزەلگەن, ازاپ شەككەن ەڭ قيىن جىلدارىڭىزدا قاسىڭىزدا بولعان كىسىلەردىڭ ءبىرى مەن مۇنى جاقسى بىلەمىن. ءسىز ۇلى يمپەريانىڭ قۇلاۋىنا دا, ونىڭ قۇرامىندا بولعان كوپتەگەن تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ بەيبىت جولمەن ءدۇنيەگە كەلۋىنە دە سەبەپكەر بولعان ەدىڭىز. بۇل اقيقاتتى ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىز ءالى جازعان جوق. جازا الماي ءجۇر.
ءسوزىنىڭ بارىسىندا مىرزاتاي جولداسبەكوۆ سوڭعى جىلدارى تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىنىڭ جازىلىپ جاتقانىنان حاباردار ەتىپ ءوتتى. قازىرگى تاڭدا ونىڭ 18 تومى جارىق كورىپتى. بيىل تاعى 11 تومى جارىق كورگەلى وتىر. وسىعان بايلانىستى ول كوپ كەشىكتىرمەي اۆتورلار توبىن قۇراپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىن جازدىرۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى. ودان كەيىن م.جولداسبەكوۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا بايلانىستى پىكىر ءبىلدىردى. وسى مەرەكەنى حالىقتىڭ تويى, ەلدىڭ تويى, ءوركەنيەتتىڭ ونەگەلى تويى ەتىپ ءوتكىزۋ كەرەكتىگىن اتادى. ول, سونداي-اق وسى كۇندەرى ءدىن ماسەلەسى قالىڭ قاۋىمدى قاتتى الاڭداتىپ وتىرعانىنا, يسلام ءدىنىنىڭ توقسان تاراۋعا بولىنە باستاعانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
سىزگە ريزا بولعان ەل بۇگىندە ءسىزدىڭ وكىلەتتىگىڭىزدى 2020 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىنا دەيىن ۇزارتۋدى قالاپ وتىر, دەدى م.جولداسبەكوۆ ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلىپ. بۇل ەلگە كەرەك, جۇرتقا تىنىشتىق, ىنتىماق, بەيبىت ءومىر, جاقسى تۇرمىس كەرەك. ونى جاساپ وتىرعان ءسىز بولاسىز. 1998 جىلعى ازيا اپاتىنان دا, 2008 جىلعى الەمدىك داعدارىستان دا حالقىڭىزدى امان الىپ شىققان ءسىز بولاسىز. كوزگە ماقتادى دەمەڭىز, ارعى-بەرگى زاماندا ۇلى دالا توسىندە تالاي ۇلىلار دا, كوسەمدەر دە, باتىرلار دا, دانالار دا بولعان. بىراق ءدال سىزدەي جەر جۇزىنە داڭقى اسقان تۇلعا بولعان جوق. مۇنى تاريح بىلەدى. ءسىزدىڭ وكىلەتتىگىڭىزدى ۇزارتساق دەپ وتىرعان حالىق وسىنى دا ەسكەرىپ وتىر. قالىڭ قاۋىمنىڭ رەفەرەندۋم ءوتكىزۋ جونىندەگى باستاماسىن قولدايدى جانە قابىلدايدى دەپ سەنەمىز.
شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋدى بارشا قازاقستاندىقتار قولداپ وتىرعانىن ورتاعا سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى ۇلتتىق يدەيامىزدىڭ ءبىر كورىنىسى بولىپ تابىلادى. ەل ءمۇددەسى مەن جارقىن كەلەشەك ءۇشىن قوعامنىڭ توپتاسۋى رەفەرەندۋم ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. سونداي-اق ول از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە 5 ميلليوننان استام ازاماتتاردىڭ قولى جينالعاندىعىن, بۇل 2020 جىلعا دەيىنگى ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن, بىرلىك پەن تاتۋلىقتى قولداۋدىڭ جارقىن كورىنىسى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. رەفەرەندۋم ەلباسىنان گورى حالىققا قاجەت, دەپ ءسوزىن اياقتادى ول.
ال قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباەۆ ءسوزىن تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنان باستادى. الداعى كۇزدە العاش تاۋەكەلگە بوي ۇرعانىمىزعا جيىرما جىل تولادى, دەدى ەڭبەك ەرى. وعان دەيىن قۇر قيالدانعانىمىز بولماسا, دەربەس مەملەكەتكە قول جەتكىزە قويامىز دەپ ويلاعان ەمەسپىز. كوپ نارسەنى سوسىن تۇسىندىك. ءوز الدىنا ەل بولۋ ايتۋعا عانا وڭاي ەكەن. جۇزەگە اسىرۋدا جۇزدەگەن كىلتيپاندارعا كيلىگەدى ەكەنسىز. ازعانا ۋاقىتتا استانا تۇرعىزدىق. جاسامپازدىعىمىز الەۋمەتتىك ءوپتيميزمدى وياتتى. ونى جۋىرداعى ەقىۇ ءسامميتى ودان ءارى ورنىقتىرا ءتۇستى.
حالىق جازۋشىسى ءارى قاراي ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ءىرى جوبالارعا توقتالدى. «جول كارتاسى», «100 اۋرۋحانا, 100 مەكتەپ», «ءمادەني مۇرا», «اقبۇلاق» باعدارلامالارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ەلىمىزدە كوپ سالالى ەكونوميكانى جان-جاقتى دامىتۋ قارقىن الا ءتۇستى. رەفەرەندۋم تۋرالى باستاما وسىلاردان ورىستەپ وتىر. مۇنداي بۇكىلحالىقتىق باستاما قولداۋعا ابدەن لايىق.
ودان كەيىن ءسوزدى حالىق قاھارمانى, گەنەرال-لەيتەنانت باقىتجان ەرتاەۆ الىپ, پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن ۇزارتۋ ءجونىندەگى باستامانى قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ بارلىق قۇرامى قولدايتىندىعىن ايتىپ, رەفەرەندۋم ءوتكىزۋگە مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەلىسىم بەرۋىن ءوتىندى. سونىمەن قاتار, ول ەلباسىنا استانا سامميتىنىڭ تابىستى وتكەنى ءۇشىن وزىمەن اۋىلداس اقساقالداردىڭ شىنايى العىسىن ءبىلدىردى.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان ازاماتتىق اليانسىنىڭ پرەزيدەنتى ايگۇل سولوۆەۆانىڭ ءسوزى دە سالماقتى شىقتى. نەگىزىنەن ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز ورتالىق ازيادا كوشباسشى اتانعانىن, بۇگىندە قازاقستاندى الەمدىك قوعامداستىق مويىنداپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, ەلىمىزدەگى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ءوتكىزۋدى قولدايتىندىقتارىن جەتكىزدى ءجانە ەلباسىنان رەفەرەندۋم ءوتكىزۋگە كەلىسىم بەرۋىن ءوتىندى.
ال پرەزيدەنت جانىنداعى كەشىرىم جاساۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميسسيانىڭ ءتورايىمى زينايدا فەدوتوۆا سوزىنە 1990 جىلدىڭ 24 ساۋىرىندە ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى سايلانعانىن, سول كەزدە ءوزىنىڭ جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى ەكەندىگىنە ارقاۋ ەتە كەلىپ, تاجىريبەلى زاڭگەر رەتىندە پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن رەفەرەندۋم ارقىلى ۇزارتۋ زاڭعا قايشى كەلمەيتىندىگىن اتادى. ءويتكەنى, رەفەرەندۋم وتكىزۋ حالىقارالىق تاجىريبەدە كەڭىنەن قولدانىلادى.
«اق جول» پارتياسىنىڭ ءتوراعاسى ءاليحان بايمەنوۆ ءوز ءسوزىندە بىرقاتار ۇسىنىستاردى العا تارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, «امانات» دەگەن توپ قۇرسا دۇرىس بولماق. وسى ارقىلى كوپشىلىكتىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن بىلۋگە, سول بويىنشا ءتيىستى جۇمىستار ءجۇرگىزۋگە بولار ەدى. ءاليحان بايمەنوۆ وسىعان بايلانىستى ءوز تاراپىنان امانات رەتىندە دىنگە, ءتىلگە جانە جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. سونداي-اق ول پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ تۋرالى باستامانى قولدايتىندىعىن ءمالىم ەتتى.
كەڭەستە, سونداي-اق ءماجىلىس دەپۋتاتى روزاقۇل حالمۇرادوۆ, سەنات دەپۋتاتى عاني قاسىموۆ, «اۋىل» پارتياسىنىڭ توراعاسى عاني قاليەۆ, «ادىلەت» پارتياسىنىڭ ءتوراعاسى ماقسۇت نارىكباەۆ, قازاقستان كاسىپكەرلەرى فورۋمى كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى رايىمبەك باتالوۆ, تاعى باسقالار اتالعان تاقىرىپتارعا قاتىستى ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. ءسوز العان شەشەندەردىڭ بارلىعى دا پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن ۇزارتۋ تۋرالى باستامانى قولدايتىندىقتارىن ءبىلدىردى. وعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەلىسىم بەرۋىن ءوتىندى.
كەڭەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىن اسىقپاي تىڭداعان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الدىمەن ءسويلەگەن شەشەندەر تاراپىنان ايتىلعان ۇسىنىستارعا پىكىر ءبىلدىردى. مەملەكەت باسشىسى وسىعان بايلانىستى ءاليحان بايمەنوۆتىڭ «امانات» توبىن قۇرۋ ۇسىنىسىنا قولداۋ ءبىلدىردى. ال عاني قاسىموۆتىڭ ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىنە قارجىلاي كومەك بەرۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا پرەزيدەنت بۇل ماسەلەنى بىرتىندەپ شەشۋ جايىن قاراستىرۋعا بولاتىنىن, ال اۋىل-سەلونىڭ الداعى ۋاقىتتاردا ءوركەندەۋىنە قازىردىڭ ءوزىندە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىرعاندىعىن اتادى.
وسىدان كەيىن مەملەكەت باسشىسى پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن ۇزارتۋ تۋرالى رەفەرەندۋم وتكىزۋ باستاماسىنا قاتىستى ويىن ورتاعا سالدى. ەلباسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ بيلىگى قازاقستان ءۇشىن ءالى دە قاجەت. ءويتكەنى, ءبۇگىندە جاستاردى پاتريوتتىق تۇرعىدان ءتاربيەلەۋ كەرەك. قازاقستان ءونىمىنىڭ جارتىسىنان استامىن بيزنەس سالاسى وندىرۋىنە قول جەتكىزىلۋى ءتيىس. ءبىز پارلامەنتتىڭ ءرولىن ءارى قاراي كوتەرۋىمىز كەرەك, دەدى مەملەكەت باسشىسى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىن وتكىزۋ تۋرالى ارنايى باعدارلاما ازىرلەندى, كوميسسيا قۇرىلدى. كوميسسيانىڭ العاشقى وتىرىسى اقپان ايىنىڭ باسىندا وتەدى. سوندا نە ىستەۋ كەرەك ەكەندىگى ناقتىلانادى. پرەزيدەنت, سونداي-اق اۋىلداعى ايەلدەرگە ءبىر جىلعا ءوسىمسىز 300-400 دوللار مولشەرىندە شاعىن نەسيە بەرۋ ماسەلەسىن دە قوزعادى. سوندا ولار وتباسىن ازىق-ت ۇلىك ءونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ, پايدالى ەڭبەكپەن اينالىسادى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا ەلباسى رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى ءوز ويىن ءبىلدىردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «حالىققا قىزمەت ەتەتىن قاجەتتى شەشىم قابىلدايمىن» دەدى. سوعان قاراعاندا, مەملەكەت باسشىسى بۇل ماسەلە جونىندە ويلانىپ كورەتىن سەكىلدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي.
-----------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
