ساباقتاستىق

جىر الىبى جامبىلدان باتا العان سادۋاقاس بيگەلديەۆ تۋرالى ءبىر ۇزىك سىر ارمانداي ءبىلۋ دە ادامي قۇندىلىقتى اڭعارتادى. سول ارمانعا جەتۋ ۋاقىتى بەلگىلەنسە, ماقسات بولىپ شىعاتىنى تاعى بار. ەرتە مە, كەش پە ادام ار­ما­نىنىڭ ورىندالعانى قانداي عا­نيبەت! ءحىح عاسىردا الاتاۋدىڭ باۋرايىندا قوساي دەگەن ەل اعاسى ءومىر ءسۇرىپتى. بىرسوزدىلىگىمەن ەل ىنتىماعىن ساقتاپ, ۇرپاق ساباقتاستىعىن جالعاپ, ءۇرىم-بۇتاعى قازاقتىڭ بۇتىندىگىنە, بەيقۇت ءومىر سۇرۋىنە سەبەپشى بولۋىن ارمانداپتى. البەتتە, ءسوز بەن ءىس قابىسۋ ءۇشىن ەلدىڭ ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتىپ, بەرەكەسى كىرىپ وتىرسا قۇبا-قۇپ. ول تىرلىك بەينەتپەن كەلەتىنىن سۇڭعىلا جان جەتە سەزىنىپ, ىشكى ويىنا جەتۋدىڭ ءبىر قادامى الاتاۋدىڭ سان سىلەمىنەن شىعاتىن قاراقىستاق وزەنىنىڭ ءبىر ارناسىن اتامەكەنى بولعان اياداي اۋىلعا بۇرىپ, حالىق كادەسىنە اسىرۋدى ماقسات تۇتىپتى. العاشقى قادامى وزەندى سان بۇرالا اعۋعا ماجبۇرلەيتىن بەس بەلدىڭ تۇمسىقتارىن كەسە يكەمگە كەلتىرە اعىزۋدى دا جوبالاپتى بىراق جاۋگەرشىلىك زامان ول ويدى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. امال نەشىك. جىلجىپ جىلدار وتەدى. ەل اۋزىندا ايتىلىپ جۇرگەن بابا ارمانىن اراعا ەكى عاسىر سالىپ, ۇرپاعى بيگەلدى ۇستا بەس بىردەي بەلدى اسىرا ارىق قازدىرىپ ورىنداۋعا نيەت ەتەدى. كورىگىن قىزدىرا تەمىردەن تۇيمە تۇيگەن ۇستا وزىنە دە ەلىنە دە كەتپەن سوعىپ, سۋ پاتشاسى سۇلەيمەننىڭ رۋحىنا سىيىنا قوساي بابا جوباسى بويىنشا ىسكە كىرىسەدى. سونداعى ەل اۋزىندا قالعان ءبىر اقيقات بيگەلدى ۇستا قانىندا بار بەكزاتتىعىنا باسىپ كەتپەنىن جىگىتتەرىنە كوتەرتىپ قويادى ەكەن. سونداي ساتتە ەكى جىگىتتەر­لەپ-تەپشىپ ۇستانىڭ كەتپەنىن كوتەرىپ جۇرە­تىنىن ەل جىر عىپ ايتادى. ءسويتىپ, اراعا ەكى عاسىر سالىپ قوساي بابا ارمانى ورىن­دالادى. بۇل 1890 – 1895 جىلدارى-تىن. قوساي بابا تۋمالارى اتامەكەنىنە اينالدىرعان اياداي اۋىلدىڭ ىرگەسىنەن وزەن ارنالاي اعىپ, ەل ەگىن ەگىپ, ديقان­شىلىقتى كاسىپ ەتىپ تۇراقتاعان ۋاقىتتان بەرى بۇرعان اۋىلى اتانادى. وزەندى بۇرۋدان شىققان ءسوز عوي. ءسويتىپ, اسىل ارماننىڭ ورىندالۋىنا اتادان بالاعا جەتكەن جۇرەك ءۇنى سەبەپ بولادى. سۇيەگى اسىل بابانىڭ مەيىرىمدىلىگى, ارقانداي وقيعانى ادامگەرشىلىكپەن زەردەلەي, ەكشەي الۋداعا سۇڭعىلالىعى ادامي قۇندىلىعىن تانىتىپ, قانى ارقىلى ۇرپاعىنىڭ بويىنا دارىعاندىعىن ۋاقىت اتتى تورەشى كورسەتتى. قاشاندا قالت ايتپايتىن حالىق ناقتى ومىردە بولعان جايتقا سۇيەنەتىنى اقيقات. باباسىنىڭ ارمانىن ورىنداعان بيگەلدى ۇستاعا اللانىڭ راقىمى ءتۇسىپ, جاسى تۋرا الپىسقا تولعاندا زايىبى ومىرگە بالپاناقتاي ۇل اكەلەدى. بۇل 1936 جىلى ەدى. قۇدايدىڭ بەرگەنى. ۇلعا ازان شاقىرىپ سادۋاقاس دەپ ات قويادى. سول سابيگە كەيىن جامبىل بابانىڭ مەيىرىمى تۇسەدى. اۋدان ورتالىعىنان كەلە جاتقان قارت اقىن بىردە بيگەلدىنىڭ اۋىلىنا توقتاپتى. سوندا ۇستا جاكەڭە جانى قالماي قىزمەت كورسەتەدى. قويعان سۇراقتارىنا بار پەيىلىمەن جاۋاپ بەرىپ, الما باعى مەن قىرماندى ارالاتادى. اتقا قوناردا جامبىل بابا: «باتامەنەن ەر كوگەرەر, جاۋىنمەنەن جەر كوگەرەر», دەپ مىناداي جىر جولدارىن ايتقان ەكەن: «كەلگەنىمدە باعانا-اق, الدىمنان شىقتىڭ اعالاپ. وسكەلەڭ مەن ەكەۋىڭ, اتىمدى بەردىڭ تاعالاپ. باتامدى بەردىم بالاڭا, ەڭبەگىڭدى باعالاپ. ءومىر جاسى ۇزاق بوپ, جاقسىنى ءجۇرسىن جاعالاپ». اقىن اتاسى باتا بەرگەن سول بالا ۇستانىڭ ات ۇستارى سادۋاقاس ەدى. باس­تاۋىش سىنىپتى بۇرعان اۋىلىنان وقىپ, ورتا مەكتەپتى قاراقىستاقتا بىتىرگەن ول جاس كەزىنەن وزەننىڭ قوس جاعاسىنا ورنالاسقان ەكى اۋىلدى جالعاستىراتىن كوپىر سالۋدى ارمانداپتى. ءيا, نەگە ەكەنىن ەشكىم اشىپ ايتا المايتىن ءبىر ەرەنسىزدىك ەدى بۇل. ءسويتىپ, اياداي اۋىل ءاۋ باستان-اق تاسادا قالعان. ەكى ەلدى مەكەننىڭ اراسى 3-4 شاقىرىم عانا جەر. بۇرعان اۋىلىنىڭ بالالارى باستاۋىش سىنىپتان سوڭ قاراقىستاققا قاتىناپ وقۋعا ءماجبۇر. ەل بولىپ سالاتىن شاعىن كوپىردى كوكتەمدە تاسىعان سۋ بۇيىم قۇرلى كورمەي بۇزىپ كەتە بەرەدى. قالىپتاسقان ادەت قوي, جۇرت باياعىداي ەرەنسىز. ەرەسەكتەرى كىشىلەرىن جولعا تاس­تاماي وزەننەن ارقالاپ وتكىزىپ, ءومىر كوشى العا جىلجي بەرەدى. سادۋاقاس اعا بيگەلديەۆ مەكتەپ قابىرعاسىنان شىققان سوڭ, تۇرمىس تاۋقىمەتىن تارتىپ, باقتاشى بولدى. زەردەلى جان كۇندەلىكتى تىرلىكپەن قالىپ قويماي, ادەبي كىتاپتاردى جاس­تانا جاتىپ وقيتىن ادەت تاپتى. كۇنى بويى مال سوڭىندا ءجۇرىپ وقىعانىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, ساراپتاپ, سارالاۋدان ەش جالىقپايتىن. قايتا ويى ۇشتالىپ, ورىستە اۋىل قارتتارىمەن جولىعا قالسا توسىن ساۋالدار قويىپ ويلاندىرىپ تاس­تايتىنى دا بار-تىن. قازاقى بولمىستى كۇندە كورىپ ءجۇر. كورگەنىنەن تۇيگەنى كوپ قاريالاردان سۋىرتپاقتاي سىر تارتىپ, ەل اۋزىنداعى وقيعالاردى سۇراي بەرەتىن. سوسىن وڭاشادا سول اڭگىمەلەردى ەكشەگەندى ۇناتاتىندىعى بار. باقتاشى بولىپ ءجۇرىپ جۇرەك قا­لاۋىمەن جان جارى ايسۇلۋعا قوسىلدى. وتاۋ قۇرىپ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ ارقىلى قولىنا قالام الدى. كەشقۇرىم ايتەۋىر ءبىر سەبەپپەن وي تۇنىعىنا بويلاي وتىرىپ, اق قاعازعا كۇرىشتەي ەتىپ ءسوز مارجاندارىن تىزە بەرەتىن, تىزە بەرەتىن. قۇدايعا شۇكىر, سول تۋىندىلار بىرنەشە جيناق بولىپ, وقىرماندارىنا جەتكەن. شىعارماشىلىعى تۋرالى ءسوز قوزعاردا ەستەلىك ايتۋشىلار ويلارىن سارالاعانىمىزدا تاپقىر ءسوز يەسى بولعانىن, ەلدى ادەمى ازىلدەرىمەن-اق مويىنداتىپ تاستايتىنىن اڭعاردىق. كوسىلە جازعان تۋىندىلارىنىڭ وقيعالارى وقىس, ويى تۇنىق, البەتتە تاقىرىبى تىڭ بولعانىن دا سول ەل ايتۋدا. ءوستىپ ءجۇرىپ سادۋاقاس اعا بيگەلديەۆ قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە سىرتتاي وقۋعا تۇسەدى. زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى, عۇلاما عالىم مۇحتار اۋەزوۆتەن ءدارىس الادى. مۇنىڭ ءوزى ماقتانىش ءارى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان باق ەمەس پە؟! ءسويتىپ, ءىس­تەپ جۇرگەن جۇمىسىنان قول ۇزبەي جۋرناليستيكاداعى دەڭگەيىن كوتەرە, دامىتا ءتۇسۋ ماقساتىمەن سۇلتانعالي سادىرباەۆ سەكىلدى زەردەلى عالىممەن تىعىز بايلانىس ورناتادى. سودان ۋنيۆەرسيتەت ديپلومىن العان سوڭ جامبىل اۋداندىق «اتامەكەن», كەيىن كۇرتى اۋداندىق «شۇعىلا» گازەت­تەرىندە قىزمەت ىستەيدى. دەنە ءبىتىمى تاۋ تۇلعالى بولسا دا جۇرەگى نازىك تە سەزىمتال جان بىردە-ءبىر ادامنىڭ كوڭىلىنە قاياۋ تۇسىرمەگەنىن ونى بىلەتىندەر جارىسا ايتادى. جوعارىداعى ەكى گازەتتە 45 جىل قىزمەت ىستەپ, 25 شا­قىرىم جەردەگى بۇرعان اۋىلىنا قىستىڭ سۋىعىنا قاراماي قارا تونىن قىمتانىپ الىپ موتوتسيكلىمەن قاتىناپ جۇرەدى. سوندا ورتا جولداعى اۋىلداردا تۇراتىن ارىپتەس ىنىلەرىن دە كەزەگىمەن مىنگەستىرىپ الا كەتەتىنىن جۇرت ءالى ۇمىتپايدى. ۋاقىت وتە كەلە سادۋاقاس اعانىڭ با­لالارى ەرجەتتى. ولار ءوزى تۋىپ-ءوس­كەن جەرگە, موماقان ەلگە قالايدا شاپاعاتىن تيگىزۋدى ويلادى. سوندا بۇر­عان مەن قاراقىستاق اۋىلدارىنىڭ ارا­سىن جال­عاپ, ۇلكەننىڭ دە كىشىنىڭ دە ال­عى­سىنا بولەيتىن كوپىر سالۋ جونىندەگى اكە ارمانى جاقىنداپ, ءتىپتى قول سوزىم جەردە تۇرعانداي سەزىلەتىن. سادۋاقاس اعا سەكىلدى تومەنگى سىنىپ وقۋشىلارىن ەرتەلى-كەش تاۋ وزەنىن كەشىپ ارقالاپ وتكىزۋدىڭ سان ماشاقاتىن كورگەن ۇلى ماحابات قىزمەتكە ىلىككەندە اكە ارمانىن ءىس-جۇزىنە اسىردى. ءسويتىپ, جامبىل اۋدانىندا باسشى بولعاندا كوپىر سالعىزۋعا مۇرىندىق بولىپ, يگى ءداستۇردى جالعادى. وسىدان كەيىن اكە وسيەتىنە ادال ماحابات اۋىلداعى سارى توپىراعى ەزىلىپ جاتاتىن كوشەلەردىڭ بارلىعىن دا تەگىستەپ, تاس توسەپ, اسفالت جول سالۋعا قولۇشىن بەردى. كورگەندىكتىڭ تاعى ءبىر دالەلى رەتىندە بۇرعان اتتى اياداي اۋىل بالالارىن كورشى قاراقىستاقتاعى ورتا مەكتەپكە سابىلتپاي, سادۋاقاس بيگەلديەۆتىڭ ءوزىمىز جوعارىدا اتىن اتاعان ۇلى, بۇگىندە الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ماحابات سادۋاقاس ۇلى باستاعان 6 پەرزەنتى بىرلەسە تىزە قوسىپ, وسى جەرگە زامان تالابىنا ساي مەكتەپ پەن بالاباقشا كەشەنىن سالىپ بەردى. ونى ەستىگەن جان قۋانىپ, العىستارىن اعىتقانىن سول ەل ماقتانا ايتادى. اكەلەرىنىڭ ەڭبەگىن ەلى باعالاپ, زاڭناما تالابىنا ساي قۇجاتتارىن رەتتەستىرىپ, بۇرعانداعى ءبىلىم ورداسىن سادۋاقاس بيگەلديەۆ اتىنداعى مەكتەپ-بالاباقشا دەپ اتادى. ءاسىلى, تەكتىلىك جايدان جاي كەز-كەل­گەن ۇرپاقتىڭ بويىنا قونا بەرمەيدى. ەرتەگىلەر الەمىنەن وي تامىزىق الا وتىرىپ, ناقتى ومىردەن مىسال كەلتىرسەك ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدى ونىڭ ۇستا اكەسى الپىس جاسىندا كورگەن عوي. سودان سوڭ جىر الىبى جامبىل وعان باتا بەرگەن. بۇگىن ونىڭ ۇرپاقتارىنا ەل العىس ايتىپ وتىر. وسىنىڭ بارىندە ءبىر ساباقتاستىق بار. سادۋاقاس اعا بيگەلديەۆتىڭ فوتوسۋرەتىنە كوزىمىز تۇسكەندە ويىمىزعا وسى جولدار ءتۇزىلىپ تۇسە بەردى. نۇربول الدىباەۆ,  «ەگەمەن قازاقستان». الماتى وبلىسى. سۋرەتتە: جىر الىبى جامبىل بابا باتا بەرگەن سادۋاقاس بيگەلديەۆ (جوعارىدا).