سالىق ساياساتىن وڭتايلاندىرۋ تيىمدىلىگى

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن جىلعى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا جانە جاقىندا جارىق كورگەن «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىندا سالىقتىق اكىمشىلىك جۇرگىزۋدى وڭتايلاندىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە باسىمدىق بەردى. ەلباسى اتالمىش ماقالاسىندا الداعى ۋاقىتتا «سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلىك جۇرگىزۋدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان شارالار زور ماڭىزعا يە بولادى», دەپ اتاپ كورسەتەدى. وسىعان بايلانىس­تى ءبىز تومەندە ەلىمىزدىڭ سالىق جۇيەسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن دامۋ باعىتتارىنا توقتالىپ وتپەكپىز. قازاقستان ەگەمەندىك الىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت بولعانىنا دا, مىنە, شيرەك عاسىرعا اياق باستى. وسى كەزەڭ ارالىعىندا سالىق جۇيەسىنە كوپتەگەن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. سالىقتار مەملە­كەت­تىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق قىز­مەت­تەرىن قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى كوزى بولىپ تابىلادى. ول مەملەكەتتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ نەگىزى بولىپ سانالادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى سالىق جۇيە­سىنىڭ وزىندىك ءبىر ەرەكشەلىگى بار. ماسە­لەن, گەرمانيادا سالىقتىڭ 50 ءتۇرى, ءبىزدىڭ ەلدە 13 ءتۇرى بار. نەگە؟ ويتكەنى, سالىق­تىڭ باسقا تولەمدەردەن ەرەكشە ەكە­نىنە بايلانىستى وعان ارنايى مارتە­بە بەرىپ وتىرمىز. سالىقتار جانە باس­قا دا بيۋدجەتكە تولەنەتىن مىندەتتى تولەم­دەر­دى قوسساق, ياعني سالىقتىڭ 13 ءتۇرى, الىم­دار­دىڭ العاشقىدا 13, قازىرگى كەزدە 6 ءتۇرى, 9 تولەماقى, مەملەكەتتىك باج, كەدەن تولەمدەرى, كونسۋلدىق الىمداردىڭ بارلىعى 50-گە جاقىنداپ قالادى. نارىقتى ەكونوميكا مەن مەم­لەكەت­تiڭ سالىق ساياساتىنىڭ نەگiزگi ماقساتى بيۋدجەتتiڭ كىرىس بولiگiن قارجى رەسۋرس­تارىمەن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. ال سالىق ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى – سالىق جۇيەسiن قۇرۋ جانە ونىڭ ءتيiم­دى قىزمەت ەتۋiنە مۇمكiندiك بەرەتiن سا­لىق تەتىگىن iسكە اسىرۋ. سالىق جۇيەسى ءوز الدىنا سالا بو­لىپ قالىپتاسۋى ءۇشىن, ءبىرشاما قيىن­دىقتاردى باستان كەشىرە وتىرىپ, كوپ­تەگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار جاسالىنىپ, قازىرگى كەزدە تۇراقتى جۇيەگە ءتۇستى. مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەلەرىنە كوپتەگەن وزگەرىستەر جاسالىپ, بىرنەشە زاڭ جوبالارى قابىلداندى. ولارعا قانشاما وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. دامىعان مەملەكەتتەر مەن كورشى مەملەكەتتەردىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتتارىن ساراپتاي وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مەنتاليتەتكە ساي, قاجەتتى جاقتارىن الىپ وتىردى. مىنە, وسىنداي جان-جاقتى دامۋ مەن تولىقتىرۋدىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ سالىق جۇيەسى جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. 2008 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا جاڭا سالىق كودەكسى قابىلدانىپ, 2009 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلدى. وسىعان بايلانىس­تى ەلباسى قازاقستان حالقىنا ارناعان 2009 جىلعى «داعدارىستان جاڭارۋ مەن دامۋعا» اتتى جولداۋىندا «نە­گىزگى سالىقتار بويىنشا مولشەرلەمەلەردى الدەقايدا تومەندەتكەن جاڭا سالىق كودەكسى ىسكە قوسىلدى. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى بيىلعى جىل­دىڭ وزىندە ۇشتەن بىرگە تومەندەتىلىپ, 20 پايىزدى قۇرايدى, ال 2011 جىلى 15 پايىز بولادى. ققس مول­شەرلەمەسى 12 پايىز­عا دەيىن تومەن­دەتىلدى. الەۋمەتتىك سا­لىق مول­شەر­لەمەسىنىڭ رەگ­رەستى شكالا­سىنىڭ ور­نى­نا 11 پا­يىز كولە­مىن­دەگى بىرىڭ­عاي مول­شەر­لەمە ەنگىزىلدى. ينۆەس­تي­تسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن كاسىپورىندار ءۇشىن سالىق پرەفەرەنتسيا­لارى كوزدەلگەن. وسىنىڭ ءبارى ەكونوميكانىڭ شيكى­زات­تىق ەمەس سەكتورىن, شا­عىن جانە ورتا كاسىپ­كەر­­لىكتى دامىتۋدىڭ اسا ماڭىزدى ىنتا­­لان­دىرعىشىنىڭ بىرى­­نە اينالدى», دەپ اتاپ كورسەتتى. بارلىق ەلدە دە سالىق مەملەكەت بيۋدجەتىن تول­تىرۋدىڭ نەگىزگى كوزى بولىپ سانالاتىنى بەلگىلى. سالىق كىرىسى ارقىلى ۇكىمەت ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى مەن وزگە دە سالالاردى باقىلاپ, بولاشاقتى بولجاي الادى. دامىعان مەملەكەتتەردە سالىق تۇرلەرى وتە ۇلكەن. ماسەلەن, اقش-تا ءىجو-گە تۇسەتىن سا­لىق 28 پايىزدى قۇراسا, انگليادا – 36 پايىز, دانيا مەن شۆەتسيادا 48 پايىزدى قۇرايدى. سول سەبەپتى بۇل ەلدەردە جەمقورلىق دەڭگەيى تومەن. كەرىسىنشە, ءبىلىم بەرۋ مەن مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ ساپاسى جوعارى. دامىعان مەملەكەتتەردىڭ تۇرعىندارى دا ۇلكەن سالىقتان ۇلكەن تابىس كەلەرىنە كوزدەرى انىق جەتەدى جانە سەنەدى. ەلىمىزدە جالپى دەرەكتەرگە سۇيەنەتىن بولساق, ءىجو-دەن تۇسەتىن سالىق كىرىسىنىڭ كولەمى 11 پايىز. بۇل ارينە, شيكىزات قورى مول, ەكونوميكالىق ءوسىمى جىل ساناپ ارتىپ كەلە جاتقان ەل ءۇشىن وتە از كورسەتكىش. حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس جانە الەمدىك تاجىريبەلەرگە سۇيەنىپ, ەلىمىزدىڭ جالپى الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, 2008 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا قابىلدانعان جاڭا سالىق كودەكسىنە سالىقتى ەسەپتەۋ تارتىبىندە جانە سالىق مولشەرلەمەلەرى بويىنشا بىرنەشە وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى, اتاپ ايتقاندا, كولىك سالىعى, م ۇلىك سالىعى, اكتسيز سالىعى. «مولشىلىق سالىعى» دەر كەزىندە قابىلدانعان ءىس-شارا بولدى. اتالعان سالىق تۇرلەرى بويىنشا بيۋدجەتكە بىرنەشە ەسە سالىقتىق تۇسىمدەر ءتۇستى. 2014 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا بۇۇ-نىڭ ساراپشىلارى «2013 سالىق جيىنتىعى – جاھاندىق كورىنىس» اتتى بايانداماسىن جاريالادى. وندا كورسەتىلگەندەي, دامۋشى مەملەكەتتەر ىشىندە قازاقستانداعى كاسىپورىندار تولەيتىن سالىق دەڭگەيى ەڭ تومەنگى كورسەتكىش (28,6 پايىز) دەپ سانالادى. بۇۇ-نىڭ بۇل تىزىمىندە ءبىزدىڭ ەل 17-ورىندا تۇر. ال, ەڭ جوعارى سالىق وزبەكستاندا (98,5 پايىز). جالپى, شىعىس ەۋروپا ەلدەرى مەن ورتالىق ازيادا كاسىپورىندار مەن ءوندىرىس ورىندارىنا سالىناتىن سالىقتىڭ ورتاشا كولەمى 41 پايىزدى قۇرايدى. سونىمەن قاتار, ەل­باسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ ۇسىنعان بەس ينستي­تۋت­تىق رەفورمانى جۇ­زەگە اسىرۋداعى «100 ناق­­تى قادام» ۇلت جوس­پا­رى بۇل جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ جانە سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, جاڭا تاريحي جاعدايلاردا ۇلتتىڭ دامى­عان مەملە­كەتتەردىڭ وتىز­دىعىنا كىرۋى جونىندەگى جوسپارى بولىپ تابىلادى. ۇلت جوسپارى ەلىمىزگە «2050» سترا­تەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ مەن قازاق­ستان مەملەكەتتىلىگىن نى­عايتۋعا, جولدان اداس­پاۋ­عا, كۇردەلى كەزەڭ­نەن سەنىم­دى وتۋگە جاعداي تۋعىزاتىن بەرىكتىك قو­رىن جاساپ بەرەتىن بولادى. جوسپاردىڭ نەگىزگى ماقساتى «اۋرۋلاردىڭ سىرتقى بەلگىلەرىن» سىلاپ-سيپاپ قويۋ ەمەس, ولاردى جۇيەلى ەمدەۋ بولىپ تابىلاتىن قوعام مەن مەملەكەتتى تۇبەگەيلى قايتا وزگەرتۋگە نەگىز قالايدى. سونىڭ ىشىندە ءۇشىنشى ينستيتۋتتىق رەفورما «يندۋستريالاندىرۋ جəنە ەكونوميكالىق ءوسىم» دەپ اتالادى. «100 ناقتى قادامدا» سالىققا قاتىستى بىرنەشە قادامدار بار, اتاپ ايتقاندا, 37-قادامدا «سالىق جانە كەدەن ساياساتىن جانە رەسىمدەرىن وڭتايلاندىرۋ», 39-قادامدا «كەدەن جانە سالىق جۇيەلەرىن ينتەگراتسيالاۋ. تاۋار سالىق سالۋ ماقساتىندا قازاق­ستان اۋماعىنا كىرگەن كەزەڭنەن باستاپ ونى ساتقانعا دەيىن باقىلاۋعا الىنادى», 42-قادامدا «2017 جىل­دىڭ 1 قاڭ­تا­رى­نان مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر ءۇشىن, ودان ءارى بارلىق ازاماتتار ءۇشىن كىرىستى جانە شىعىستى جالپى جاريالاۋ­دى كەزەڭ-كەزەڭمەن ەنگىزۋ», 43-قادامدا «سالىق دەكلاراتسيالارىن قابىلداۋ جانە وڭدەۋدىڭ ورتالىق جەلىسىن قۇرۋ. ورتالىق سالىق تولەۋشىلەردىڭ ەلەكتروندى قۇجاتتارىنىڭ بىرىڭعاي مۇرا­عاتىنا كىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. دەكلارانتتار سالىقتى باقىلاۋ بويىنشا شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن تاۋەكەل ساناتتارىنا بولىنەتىن بولادى. جاريالاۋدى ءبىرىنشى رەت تاپسىرعان جەكە تۇلعالار ءۇش جىل مەرزىمدە قايتا تەكسەرىستەن وتپەيتىن بولادى», 44-قادامدا «جاناما سالىق سالۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ. قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ ورنىنا ساتۋدان سالىق الۋدى ەنگىزۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى زەرتتەۋ», 45-قادامدا «كىرىسكە جانە شىعىسقا سالىق ەسەبىن مىندەتتى تۇردە ەنگىزۋ ارقى­لى قولدانىستاعى سالىق رەجىمىن وڭتاي­لاندىرۋ» مىندەتتەرى كۇن تارتىبىنە قويىل­عان. وسى باعىتتا ۇكىمەتىمىز تىندىرىمدى جۇمىستار اتقارۋدا. مەملەكەت باسشىسى ن.نازار­باەۆ­تىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان 2015 جىلعى «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» اتتى جولداۋىندا «بۇگىندە ءبىز بيۋدجەتكە سالىقتىق تۇسىمدەردىڭ 20 پايىزعا دەرلىك تومەندەگەنىن ايتىپ وتىرمىز. قوسىلعان قۇن سالىعىن تولەۋ كولەمى تورتتەن بىرگە, ال تابىسقا كورپوراتيۆتىك سالىق بويىنشا 13 پايىزعا تومەندەدى. بۇل بار بولعانى بيزنەسكە قوسىمشا قىسىمدى بىلدىرەتىن بولادى. بيۋدجەت شىعىندارىن ۇلتتىق قور ەسەبىنەن جابۋ – كورەگەندىك ەمەس. ءبىز الداعى جىلداردىڭ قانداي بولارىن بىلمەيمىز. سوندىقتان مەنىڭ ۇستانىمىم قاعيداتتى – ۇلتتىق قور قارجىلارىن اعىمداعى شىعىندارعا پايدالانۋ توقتاتىلۋى ءتيىس. ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە جىل سايىنعى كەپىلدەندىرىلگەن, شەكتەۋلى ترانسفەرت بىردەن-ءبىر تەتىك بولۋى كەرەك. ۇكىمەتكە ۇلتتىق قور قارجىلارىن جاڭا جاھاندىق ءومىر شىندىعى جاعدايىندا قالىپتاستىرۋ مەن پايدالانۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. بىزگە مەملەكەتتىك كىرىستەر مەن شىعىستاردىڭ بۇكىل جۇيەسىن قايتا قاراۋ قاجەت. ەڭ الدىمەن, بيۋدجەتتىڭ كىرىس بازاسىن ۇلعايتۋ كەرەك. 2017 جىلى قازىرگى ققس-تىڭ ورنىنا ساتۋدان تۇسەتىن سالىقتى ەنگىزۋ قاجەت. بارلىق ءتيىمسىز سالىقتىق جەڭىلدىكتەردى جويعان ءجون. سالىقتىق رەجىمدەردى وڭتايلاندىرۋ قاجەت – تەك ءۇش دەڭگەي عانا قالۋى كەرەك. ولار – جالپى, جەكە كاسىپكەرلەر ءۇشىن پاتەنت جانە شاعىن جانە ورتا بيزنەس, سونداي-اق, اگرارلىق سەكتور ءۇشىن ارنايى سالىق رەجىمى. مۇنداي مەحانيزم «كولەڭكەلى ەكونوميكانى» جارىققا الىپ شىعاتىن بولادى» دەپ اتاپ كورسەتتى. وسىعان وراي قازاقستان ۇكىمەتى جانە ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن مەكەمە­لەر بىرنەشە باعدارلامالار ازىرلەپ, جۇزەگە اسىرۋدا. ۋاقى­تىندا تولەنبەگەن سالىقتىڭ ايىپپ ۇلى مەن ءوسىمپ ۇلى وتە جوعارى بولادى. قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىندا سالىقتى مەر­زىمىندە تولەۋ ءاربىر ازاماتتىڭ پارىزى بولۋى ءتيىس, ياعني تولەنگەن سالىق ارقىلى دەر كەزىندە اتا-اجەلەرىمىز زەينەتاقىسىن, انالارىمىز الەۋمەتتىك جاردەماقىلارىن, مەملەكەتتىك قىز­مەت­كەرلەر جالا­قىسىن, ال ءبىلىم الۋشىلار (ستۋدەنتتەر, ماگيسترانتتار, دوكتورانتتار) شاكىرتاقىلارىن الاتىنىن ەسكەرۋىمىز, سونىمەن قاتار, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ءۇشىن وزىندىك ءبىر ۇلەس قوستىق دەپ ەسەپتەۋىمىز قاجەت. سونىمەن, قورىتا كەلگەندە, ءبىز­دىڭ ماقساتىمىز – ەلىمىزدىڭ سالىق ساياسا­تىن­داعى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ءىس شارا­لارىن ناسيحاتتاۋ, سالىق تولەۋ­شىلەر­دىڭ اراسىندا «سالىق مادەنيەتىن» قالىپ­تاستىرۋ, ءاربىر تۇلعانىڭ سالىق تولەۋگە دەگەن ازاماتتىق بورىشىن ارتتىرۋ. عالىمجان كەرىمبەك, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «قارجى» كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. استانا.