جاڭا جىلدىڭ اكەلەر جاڭالىعى مەن جاقسىلىعىن اركىم ءوز بيىگىنەن بولجايتىنى ەجەلدەن كەلە جاتقان داعدى. ال تاريحشىلار قاۋىمى ءۇشىن بۇل ءراسىمنىڭ ورنى ءتىپتى ەرەكشە. ءبىز ارتتا قالعان كۇندەردىڭ تاريحى مەن ءتاجىريبەسىن قاپەرگە سالعاندى ارقاشان قالاپ تۇرامىز. تاپ سول تاريحي قۇبىلىس حالىق تاعدىرىنا بەتبۇرىستى وزگەرىستەر اكەلگەن بولسا, ءۇنسىز قالۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس.
بۇل ورايدا, ءبىراز تاجىريبە دە جيناقتالدى. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 2013 جىلى ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىعىن اتاپ وتكەنىمىز, 2014 جىلى «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى, 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تورتكىل دۇنيەگە پاش ەتۋىمىز, ارقايسىنىڭ سان الۋان ساليقالى ءىس-شارالارمەن, تەرەڭ زەرتتەۋلەرمەن كومكەرىلگەنى ءاربىر قازاقستاندىق ازاماتتىڭ جۇرەگى مەن ساناسىنا يگى اسەر ەتپەي قالمادى. ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ, تاريحپەن تاربيەلەۋ دەگەنىمىز – وسى.
تابالدىرىقتان اتتاعان 2016 جىل دا تاعزىم ەتۋگە لايىق وقيعالار لەگىنە كەندە ەمەس. اتا-بابالارىمىز اڭساعان ازاتتىققا شيرەك عاسىر تولادى, ايگىلى جەلتوقسان وقيعاسىنا 30 جىل, قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ شاڭىراق كوتەرگەنىنە 70 جىل, حح عاسىردىڭ گومەرى اتانعان جامبىل جاباەۆتىڭ تۋعانىنا 170 جىل تولماق. وسىدان تۋرا 100 جىل بۇرىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ ىرگەسىن شايقاعان, وتارلاۋ ساياساتىنىڭ سۇرقيا بەتپەردەسىن ج ۇلىپ تاستاعان سىلكىنىس قازاق دالاسىن ارالاپ كەتتى. ول – 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى ەدى.
1916 جىلعى ۇلى سىلكىنىس تاقىرىبى, ءبىر قاراعاندا, پاتشا زامانىندا دا, كەڭەستىك جىلداردا دا از قوزعالعان جوق. 1916 جىلعى 13 جەلتوقساندا رەسەيدىڭ IV مەملەكەتتىك دۋماسى جابىق ءماجىلىس وتكىزىپ, وندا ساراتوۆ گۋبەرنياسىنان دەپۋتاتتىققا سايلانعان, بولاشاق ۋاقىتشا ۇكىمەت توراعاسى ا.ف. كەرەنسكي بۇراتانا حالىقتى قورعانىس عيماراتتارىن جانە سوعىس جولدارىن سالۋعا جەگۋ تۋرالى جارلىقتىڭ ورىندالۋىنا ارنايى بايانداما وقىدى. تۇركىستان ولكەسى مەن دالالىق وبلىستارداعى وقيعالارعا باعا بەرۋگە تىرىستى. «سوبىتيا, كوتورىە سەگودنيا مى دولجنى وبسۋديت, پرويزوشلي دوۆولنو منوگو ۆرەمەني تومۋ نازاد, نو پوسلەدستۆيا يح سكازىۆايۋتسيا دو سيح پور, ي وني بۋدۋت ەششە وچەن دولگو سكازىۆاتسيا ۆ جيزني نە تولكو تۋركەستانا ي ستەپنىح وبلاستەي, نو ي ۆسەي روسسي ... سوبىتيا ەتي, گگ., نە تولكو ۆنەسلي ەكونوميچەسكوە رازرۋشەنيە, نە تولكو نارۋشيلي سپوكوينوە تەچەنيە جيزني ۆ وگرومنىح وبلاستياح روسسي, نو وني بىلي سوەدينەنى س جەرتۆامي, كاك سو ستورونى رۋسسكوگو, تاك ي تۋزەمنوگو ناسەلەنيا», دەگەن ەكەن شەشەن. سول زامان ءۇشىن بۇل اسا باتىل قادام ەدى. بايانداما بارىسىندا زالداعىلار اۋىق-اۋىق: «پوزور», «ەتو ۆارۆارى» دەۋمەن اشۋ-ىزاسىن ءبىلدىرىپ جاتىپتى.
تاپ كۇرەسى مەن رەۆوليۋتسيالاردى بارىنەن جوعارى قويعان كەڭەستىك يدەولوگيا 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن ءبىر ساتكە كوزدەن تاسا قالدىرمادى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ونىڭ 10 جىلدىعى, 20 جىلدىعى, 30 جىلدىعى رەسمي تۇردە تويلاندى. ج. ايماۋىتوۆ «قارتقوجانى», م. اۋەزوۆ «قيلى زاماندى» جازدى, 1939 جىلى قازاقتىڭ تۇڭعىش كوركەم ءفيلمى «امانگەلدى» ەكرانعا شىقتى. 30 جىلدارى ت. رىسقۇلوۆتىڭ, س.اسفەندياروۆتىڭ مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەرى جاريالاندى.
سوتسياليستىك قۇرىلىستىڭ العاشقى 20 جىلىندا ۇلى سىلكىنىس تاريحى مەن تاعدىرىن زەردەلەۋگە مول ولجا سالعانداردىڭ بەل ورتاسىندا وراز جاندوسوۆ بار. ايتا كەتەيىك, و.جاندوسوۆ ءوز زامانىنداعى ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتتىڭ ناعىز وشاقتارىن – قازاقستاندى زەرتتەۋ قوعامىن, جوعارى وقۋ ورنىن, رەسپۋبليكالىق كىتاپحانانى بىلىكتىلىكپەن باسقارعانى عىلىم الەمىنە ەنە بىلگەنىندە جاتىر. اۋمالى-توكپەلى ساياسي احۋالعا قاراماستان جاس م.اۋەزوۆ پەن ءا.مارعۇلانعا ۇلكەن سەنىممەن قاراۋى, ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ, حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ, س.اسفەندياروۆتىڭ, ءا.ەرمەكوۆتىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىن جوعارى باعالاۋى, ت.شونانوۆپەن بىرگە 1916 جىلعى كوتەرىلىس تۋرالى ەستەلىكتەر جيناعىن شىعارۋعا تالپىنىسى – ءبارى ونىڭ زەرتتەۋشىلىك وي-ءورىسى كەڭ ءپىشىلگەنىن ايعاقتايدى.
و. جاندوسوۆ – جەتىسۋ جەرىندەگى قارۋلى كوتەرىلىستى كوزىمەن كورگەن تۇلعا. 1916 جىلدىڭ جازىندا ول 17 جاستان اسقان بالا جىگىت ەدى. ۆەرنىي ەرلەر گيمنازياسىندا وقىپ جاتتى. ارادا بار بولعانى 10 جىل وتكەندە قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولىمى مەڭگەرۋشىسى و. جاندوسوۆ 1916 جىلعى 22 شىلدەدە جەتىسۋ وبلىسى اسكەري گۋبەرناتورىنىڭ ءۇيى الدىندا وتكەن جيىنعا قاتىسقانىن, وندا اسكەري گۋبەرناتور فولباۋم ءسوز سويلەپ, قازاقتار بەكەر نارازىلىق تانىتىپ جاتقانىن, رەسەيگە بوداندىقتى قابىلداعان ولار قىتاي جاعىنا وتە المايتىنىن, كوتەرىلىس باستالا قالسا, ورىس قارۋى قولدانىلاتىنىن ايتقانى جايلى ەسكە العانى بار.
بولىستار مەن يگى جاقسىلار قاتىسقان سول جيىندا فولباۋمنىڭ استامشىلىعىنا نارازىلىق بىلدىرگەن قازاق جىگىتى: «سولداتقا الاتىن بولساڭدار جەردى قايتارىڭدار», دەپ داۋىس كوتەرگەن ەكەن. ونى تاباندا تۇتقىنعا الىپتى. سوعان قاراماستان جوعارىداعى باستىقتارىنا جاعىنۋ نيەتىمەن فولباۋم گەنەرال-گۋبەرناتور كۋروپاتكينگە «كوڭىلى بوساعان شالدار مەنىڭ ەتىگىمدى ءسۇيدى ءارى بۇيرىقتارىم بۇلجىماستان ورىندالاتىنىنا سەندىردى», دەگەن جەدەلحاتىن جولدايدى.
1916 جىلعى قاسىرەت و. جاندوسوۆقا قاتتى اسەر ەتتى. پارتيا-كەڭەس قىزمەتىنە ارالاسا باستاعاننان كوتەرىلىس تاريحىن زەرتتەۋگە, وعان قاتىسقانداردىڭ قۇقىقتىق قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, ۇلتارالىق قاتىناستارعا كەرى ىقپالىن جويۋعا قولدان كەلگەنشە سەپتەستى. ماسەلەن, 1919 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ 4-ءى كۇنى جەتىسۋ وبلىستىق ۇلت ىستەرى جونىندەگى ءبولىم وتىرىسىندا ورىس كۋزنەتسوۆ دەگەننىڭ قىرعىز ازاماتى بەلەك سولتاناەۆقا 1916 جىلعى كوتەرىلىسكە قاتىسقانى ءۇشىن قىسىم كورسەتەتىنى جايلى شاعىمدى قاراسا, 29 قاڭتار كۇنى و. جاندوسوۆ جەتىسۋ وبلاتقارۋ كەڭەسىنە ۇسىنىس ءتۇسىرىپ, 1916 جىلى پىشپەك, توقماق, پرجەۆالسك ۋەزدەرىنەن زورلىقپەن قونىس اۋدارعان قىرعىزداردى ءوز ورىندارىنا ورنالاستىرۋ ماسەلەسىن كوتەرەدى.
1916 جىل دۇربەلەڭىنە قاتىستى و.جاندوسوۆتىڭ عىلىمي كوزقاراسى 1926 جىلعا قاراي تولىق جۇيەلەنىپ, باياندامالار, ماقالالار, قۇجاتتار جيناۋ, ءىس قاعازدارى تۇرىندە رەسىمدەلدى. سول جىلى قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, كوتەرىلىستىڭ 10 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە كىرىسكەن ەدى. كوميسسيا قۇرامىنا و.جاندوسوۆ تا كىرگەن بولاتىن. مىنە, وسى كوميسسيا اتىنان 1926 جىلعى 11 شىلدەدە جەتىسۋ وبلاتقارۋ كوميتەتىنە جولداعان حاتىندا كوتەرىلىستىڭ سەبەپتەرىنە پاتشالىق ۇكىمەتتىڭ جۇگەنسىزدىگىن, وتارلاۋ مەن قاناۋدى, قازاقتان جەردى تارتىپ الۋدى جاتقىزعان. 1916 جىلعى كوتەرىلىستى 1917 جىلعى ەكى رەۆوليۋتسيانىڭ باستاۋى رەتىندە پايىمدايدى.
قالىڭ قاۋىمدى ەلەڭ ەتكىزگەن پايىمىن حح عاسىر سوڭىندا اكادەميك م. قوزىباەۆ ايتا الدى. ونىڭ پىكىرىنشە, 1916 جىلعى كوتەرىلىستى رەۆوليۋتسيا مارتەبەسىمەن قابىلداۋىمىز كەرەك.
قىسقاسى, قازاق دالاسىنداعى ۇلى سىلكىنىستىڭ بولمىس-ءبىتىمىن انىقتاي تۇسەتىن قاجەتتىلىك كۇن تارتىبىنەن ءالى تۇسە قويعان جوق. ايتالىق, «ازيانىڭ ويانۋى» ماسەلەسىن حح عاسىر باسىنداعى قىتايمەن, ۇندىستانمەن عانا دايەكتەي بەرمەي, الاش قوزعالىسىمەن, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىمەن اجىراعىسىز بايلانىستا قاراستىراتىن ۋاقىت كەلدى. سوندا قازاقستان تاريحى الەمدىك تاريحتىڭ قۇرامداس بولىگى ەكەنىنە كوزىمىز جەتە تۇسەدى.
ستاليندىك ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ, بايلاردى كامپەسكەلەۋدىڭ (1928 ج.), كۋلاكتار مەن بايلارعا قارسى كۇرەستىڭ (1930 ج.) زاڭسىزدىعىن اشكەرەلەگەن كوميسسيا جۇمىس ىستەگەنى بەلگىلى. ەندەشە, 1916 جىلعى قاسىرەت پەن زورلىقتىڭ ساياسي-قۇقىقتىق باعاسىن بەرەتىن جۇمىستى نەگە قولعا الماسقا؟ مۇنسىز ۇلتتىق تاريحتى بۇرمالاۋعا بوگەسىن قويىلمايدى.
كوتەرىلىس وتارلاۋشىلارعا قارسى باعىتتالعانمەن قازاق قاۋىمىنا دا از ىرىتكى سالعان جوق. ءۇش الەۋمەتتىك توپ ەرەكشە كوزگە ءتۇستى: كوتەرىلىستى جاقتاۋشىلار, كوتەرىلىسكە قارسىلار, كوتەرىلىستى پايدالانىپ بايلىق جيناعاندار. كوتەرىلىستىڭ وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەرىن, ۇلتارالىق, دىنارالىق قاتىناستارعا ىقپالىن يدەولوگيالىق بوياماسىز اشۋدىڭ وزەكتىلىگى جوعارى.
اۋىل بۋرجۋازياسى مەن اكىمگەرلەرىنىڭ, قازاق وقىعاندارىنىڭ 1916 جىلعى كوتەرىلىس تۇسىنداعى ۇستانىمى, جەڭىسى مەن جەڭىلىسى, قۋانىشى مەن قايعىسى م. اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» پوۆەسىندە سۋرەتتەلگەنى بەلگىلى. «قيلى زاماننىڭ» ەڭ سوڭعى سويلەمىندە ءبىز ءالى تەرەڭىنە بويلاماعان قۇپيا يدەيا بار. «جۇرتتا قالعان بۇرالقى يتتەي بولىپ, ۇلىقتاردىڭ وبوزىنىڭ ارتىنان ەرە بەرمەككە, ءتىلماشتار قالدى. وسپان مەن جەبىرباەۆ قالدى», – دەپ اياقتاپتى پوۆەستى م. اۋەزوۆ. بۇل نە ءسوز؟ كەڭەستىك قازاق زيالىلارىن ءالى ءىزى سۋىماعان تاريح تاعىلىمىنان ساباق الۋعا شاقىرعان ەسكەرتۋى مە؟ الدە توتاليتارلىق بيلىك جۇيەسىندەگى ۇلت زيالىلارى ورىس ۇلىقتارىنىڭ ايتقانىنا كونىپ, ايداعانىنا جۇرەتىنىن كورەگەندىكپەن بولجاعانى ما؟ نەمەسە وسپان مەن جەبىرباەۆتان ىرگەسى اۋلاق, تۋىسى بولەك, ۇلتى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن جاڭا بۋىن زيالىلاردى دايارلاۋ مىندەتىن كۇن تارتىبىنە قويعانى ما؟ ءتىپتى بولماسا, قازاق حالقىنىڭ ەندىگى تاعدىرى جەبىرباەۆ پەن وسپانداي بۇرالقىلاردىڭ قولىنا تۇسكەنىنە تورىققانى ما؟
بۇل ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس تۋرالى ويلاناتىن ماسەلە كوپ. اتقارىلاتىن جۇمىس تا كوپ. سولاردىڭ ۇدەسىنەن شىعا الساق, شىندىقتىڭ شىرايى كىرىپ, توت باسقان اقيقاتتى اشىپ الۋعا بولادى.
حانكەلدى ءابجانوۆ,
ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى
تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى.
