ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ استانادا وتەتىن ءسامميتىن جۇرەك لۇپىلدەي كۇتىپ وتىرمىز. كەلگەن مەيماندار ەلىمىزدىڭ قوناقجايلىعىنا كوزى قانىپ, كوڭىلى تولىپ كەتەرىنە ەش كۇمان جوق. ويتكەنى, قوناقجايلىق قاسيەتىمىز حالقىمىزدىڭ ءداستۇرى ارقىلى تەرەڭنەن تامىر تارتقان ۇلتتىق ءۇردىس بولىپ تابىلادى.
كەشە استانا ءسامميتى اياسىندا ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ پرەزيدەنتى پەتروس ەفتيميۋ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنە بريفينگ وتكىزىپ, پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ ءرولى جونىندە وي ءبولىستى جانە جۋرناليستەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ قايتاردى.
پەتروس ەفتيميۋ مىرزانىڭ اتاپ وتكەنىندەي, ۇيىمنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى كەڭىستىكتى قامتيتىن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم – ەقىۇ-نىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلعان بارلىق ماسەلەلەر جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسادى. سونىمەن قاتار, پارلامەنتتىك اسسامبلەيا ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ اسسامبلەياعا مۇشە پارلامەنتشىلەرى ارقىلى ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ پارلامەنتىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋدى ماقسات ەتەدى. جانجالداردىڭ الدىن الۋعا, كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋ مەحانيزمىن دايىنداۋعا كومەك كورسەتەدى. وسىنىڭ بارلىعى پارلامەنتارالىق ۇنقاتىسۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
– پارلامەنتتىك اسسامبلەيادا كاۆكاز, ورتالىق ازيا, گەندەرلىك, تاعى باسقا دا ارنايى ماسەلەلەرمەن اينالىساتىن وكىلدەر بار, – دەدى پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ پرەزيدەنتى. – اسسامبلەيا, سونداي-اق ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردە وتەتىن سايلاۋلارعا بايقاۋشىلار دا جىبەرەدى. ءبىز جىل سايىن پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ جيىنىن وتكىزىپ تۇرامىز. 2008 جىلى استانادا پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ جيىنى تابىستى وتكەنىن ايتا كەتپەكپىن. ەرتەڭ استانا ءسامميتىنىڭ الدىندا اسسامبلەيانىڭ بيۋروسىنىڭ ءماجىلىسى وتەدى.
پەتروس ەفتيميۋ, سونداي-اق استانا ءسامميتىنىڭ اشىلۋىندا پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە ءسوز سويلەيتىندىگىن دە جاسىرىپ قالمادى. ونىڭ حاباردار ەتۋىنشە, پارلامەنتتىك اسسامبلەيا تاراپىنان كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان ۇسىنىستار بار. ولاردىڭ بىرقاتارى استانا قۇجاتىنا ەنگىزىلدى.
– استانا ءسامميتىنىڭ ورنى ەرەكشە, وندا تالقىلاناتىن ماسەلەلەر بارلىعىنا ورتاق, – دەدى ول ءسوزىنىڭ سوڭىندا. – ويتكەنى, ەقىۇ قىزمەتىن جان-جاقتى دامىتۋدا مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ساياسي ۇنقاتىسۋى اسا قاجەت. پارلامەنتتىك اسسامبلەيا ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى سامميتىنەن وسىنى كۇتەدى.
ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ پرەزيدەنتى پەتروس ەفتيميۋعا جۋرناليستەر تاراپىنان بىرقاتار سۇراقتار قويىلدى. ولاردىڭ دەنى تاۋلى قاراباق پروبلەماسىنا, گرۋزيانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا, ءازىربايجاندا وتكەن پارلامەنتتىك سايلاۋدىڭ ناتيجەسىنە بايلانىستى بولدى. ۋاقىتىنىڭ تىعىزدىعىنا قاراماستان, قويىلعان سۇراقتارعا ول قىسقا ءارى ناقتى جاۋاپ قايتاردى. ويتكەنى, پەتروس ەفتيميۋدىڭ نەگىزگى ماماندىعى – جۋرناليست.
كەشە كەشكە ەقىۇ سامميتىنە ازىرلىك جونىندەگى اتقارۋشى حاتشى, ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشى سەرجان ابدىكارىموۆ قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنىڭ الدىندا اشىلۋىنا ساناۋلى ساعاتتار قالعان ەقىۇ-نىڭ سامميتىنە ازىرلىك بارىسى جونىندە ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. ءباسپاسوز ءماسليحاتى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى, يميدجدىك جۇمىس باسقارماسىنىڭ باستىعى اسقار ابدراحمانوۆتىڭ مودەراتورلىعىمەن ءوتتى.
سەرجان ابدىكارىموۆ ءوز ءسوزىن بۇگىنگى كۇنى سامميتكە قاتىسۋعا تىركەلىپ وتىرعان دەلەگاتتاردىڭ سانى 2,5 مىڭ ادامعا جەتكەندىگىنەن باستادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءوتىنىشتەر بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءتۇسىپ جاتىر. دەمەك, دەلەگاتتار سانى بۇدان دا وسە ءتۇسۋى ابدەن مۇمكىن.
مۇنىڭ سىرتىندا سامميتكە اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن 1,2 مىڭنان استام جۋرناليست تىركەلىپ ۇلگەرگەن ەكەن. الداعى ۋاقىتتا بۇل سان دا وسە ءتۇسۋى مۇمكىن. وعان وسى ۋاقىتقا دەيىن بولىپ وتكەن شولۋ كونفەرەنتسياسىنا قاتىسقان 600-گە تارتا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرىن قوسىڭىز. سوندا سامميتكە قاتىساتىن جالپى ادامداردىڭ سانى 5 مىڭعا جەتىپ جىعىلماق.
– وسى ۋاقىتقا دەيىن سامميتكە ازىرلىكتىڭ بارلىق ماسەلەلەرى شەشىلدى. ۇشاقتار قابىلدايتىن اۋەجاي, قوناقتاردى قابىلدايتىن قوناق ۇيلەر, شارالار وتەتىن ءماجىلىس زالدارى سايما-ساي ازىرلىككە قويىلدى. دەمەك, قازاقستان ءسامميتتى وتكىزۋگە جان-جاقتى دايىن, – دەپ مالىمدەدى ەقىۇ سامميتىنە ازىرلىك جونىندەگى اتقارۋشى حاتشى.
سامميتكە قاتىساتىن ەلدەردەن كەلەتىن باسشىلار ءتىزىمى دە انىقتالعان. سەرجان ءابدىكارىموۆ جۋرناليستەر الدىندا بۇل جايىندا دا جۇيەلەپ ايتىپ بەردى. سونداي-اق ول بارلىق قاتىسۋشىلاردىڭ قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى سالماقتى ناتيجەلەرىمەن كورىنىپ وتىرعاندىعىن, سونىڭ ءبىر دالەلى – وسى وتەتىن سامميت ەكەندىگى تۋرالى جاعىمدى پىكىرلەر ءبىلدىرىپ جاتقاندىعىن جەتكىزە كەتتى. ءسويتىپ, وتكەلى وتىرعان تاريحي ماڭىزى زور بۇل شارانى ۇلكەن جۇمىستاردىڭ الدىن الا ناتيجەسى رەتىندە باعالاۋعا بولادى.
استاناداعى ەقىۇ سامميتىنەن وعان قاتىساتىن قوناقتار دا ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىر. ويتكەنى, بۇل – الەمدىك سالماعى مول وسى ۇيىمنىڭ اياسىندا 11 جىلدان كەيىن بارىپ وتكەلى وتىرعان باستى جيىن. سونىڭ ىشىندە سوڭعى 7 جىلدان بەرى وعان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بىرلەسە وتىرىپ دەكلاراتسيا دا قابىلداي الماي كەلە جاتقاندىعى ءمالىم. ال الەم جىلدان جىلعا وزگەرىپ بارادى. وسىعان وراي ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر بۇل سامميتكە ۇلكەن ۇمىتپەن قاراۋدا. قازاقستان ءوزى تاراپىنان ۇيىمعا توراعا جانە ونىڭ ءسامميتى وتەتىن ەل رەتىندە جيىن جۇمىسىنىڭ ءساتتى بولۋىنا بار كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىن بولادى.
جۋرناليستەر ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا بىرقاتار سۇراقتار قويىپ, وعان قاناعاتتاندىرارلىق جاۋاپ الدى.
“حابار” اگەنتتىگىنىڭ سۇراعى: سامميتتە قابىلداناتىن قورىتىندى قۇجاتتىڭ 4 نۇسقامەن ازىرلەنگەندىگى ايتىلدى. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟
جاۋاپ: ويتكەنى, مۇنداي ۇلى ءدۇبىر جيىندا سامميتكە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعىن قاناعاتتاندىراتىنداي قورىتىندى ءبىر قۇجاتقا قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان قورىتىندى قۇجاتتىڭ العاشقى نۇسقاسى ازىرلەنگەننەن كەيىن ول بەلگىلى ءبىر مولشەردە تالقىلاۋدان وتكىزىلىپ, ايتىلعان ۇسىنىستار مەن ەسكەرتپەلەر ەسكەرىلدى. ءسويتىپ, ەكىنشى نۇسقا پايدا بولدى. مىنە, وسىنداي جاعدايلارعا بايلانىستى قورىتىندى قۇجاتتىڭ جوباسىنىڭ ءوزى بىرنەشە نۇسقانى قۇراپ وتىر. ال ناقتى ماسەلەنى سامميتكە قاتىسۋشىلار شەشەتىن بولادى.
گرۋزيا تەلەديدارىنىڭ سۇراعى: بۇرىن ەقىۇ-نىڭ گرۋزيا ميسسياسى جۇمىس ىستەپ ەدى. ونى قالپىنا كەلتىرۋ قارالا ما؟
جاۋاپ: سامميتتە قارالاتىن ماسەلەلەردىڭ اۋقىمى از ەمەس. بىراق كۇن تارتىبىنە قايسىسى وتەتىندىگىن ايتا المايمىز. جالپى, وعان قاتىسۋشى ءار ەلدىڭ باسشىسى ءوز ەلىن تولعاندىراتىن ماسەلە جونىندە اڭگىمە قوزعاۋى مۇمكىن. ال قورىتىندى بارلىق ەلدەردىڭ ورتاق كوزقاراستارى ناتيجەسىندە شىعارىلاتىن بولادى.
“ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ سۇراعى: ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىنە نەگىزىنەن قانداي ماسەلەلەر قويىلماق؟
جاۋاپ: ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلاتىن ماسەلەلەر الدىن الا ناقتىلانعان جوق. سەبەبى, ءبارىن دە سامميتكە قاتىسۋشىلار شەشەدى. جالپى, ەقىۇ-نى تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلەلەر از ەمەس. وسىلاردىڭ ءبارىن ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىنە ۇسىنۋعا بولادى.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا باسقا دا كوپتەگەن سۇراقتار قويىلدى. ولاردىڭ بارىنە جاۋاپ بەرىلدى.
حەربەرت زالبەر ءسوزىنىڭ القيسساسىن قىرعىزستاننان باستادى. قىرعىز ەلىندە ءالى دە شەشىمىن تاپپاي جاتقان ءماسەلەلەردىڭ قاراسى مول ەكەنىن ايتتى. اسىرەسە, وندا ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ جانە زاڭنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى, زاڭ بيلىگىن مويىنداۋ بويىنشا اتقارىلار ىستەردىڭ كوپتىگىنە توقتالدى. وسى رەتتە ەقىۇ قىرعىزستانعا ۇيىمنىڭ پوليتسياسىن جىبەرۋ جۇمىسىنا كىرىسكەنىن جەتكىزدى.
– ال ەقىۇ پوليتسياسى دەگەنىمىزدىڭ ءوزى, – دەدى مەيمان, سول جەردەگى ىشكى ىستەر ورگاندارىنا قاجەتتى ساراپتامالىق-كەڭەس بەرۋشى ماماندار. ولاردىڭ ءمىندەتى – سول ەلدە دەموكراتيا قاعيداتتارىنىڭ ساقتالۋى, زاڭ ۇستەمدىگىنە قول جەتكىزۋ باعىتتارىندا كونسۋلتاتيۆتىك تۇرعىدا ءجون سىلتەۋ.
قازىرگى كۇنى 8 پوليتسيا قىزمەتكەرى قىرعىزستاندا ءجۇر, وسى اپتادا تاعى بىرەۋى بارۋى ءتيىس ەكەن. ال كەلەسى جىلدان باستاپ 30-دان استامى, ياعني باعدارلانعان مولشەردەگى پوليتسيا ورنالاسىپ, قىرعىزستاندا جوعارىدا ايتقانداي جۇمىستاردى جۇرگىزەتىن بولادى دەپ كۇتىلۋدە. “ونى وسى ەلدىڭ باسشىلىعى دا جەتە ءتۇسىنىپ وتىر. الدا وتەتىن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ سامميتىنە قىرعىزستان پرەزيدەنتى روزا وتۋنباەۆا دا قاتىسادى. سوندىقتان ول قاتىساتىن بارلىق كەزدەسۋلەردە قىرعىزستاننىڭ ماسەلەسى تالقىلاناتىن بولادى”, دەگەن ح.زالبەر جۋرناليستەرگە ساۋالدارى بولسا جاۋاپ بەرۋگە ءازىر ەكەندىگىن بىلدىرگەن.
العاشقى سۇراق ۇزاققا سوزىلعان جانجالدار شەڭبەرىندە قويىلدى. “سامميتتە وسى ماسەلەلەردى شەشۋگە قادام جاسالادى دەپ ويلايسىز با, اتاپ ايتقاندا, تاۋلى قاراباق جايىندا نە دەر ەدىڭىز؟” دەگەن ساۋالعا ح.زالبەر: “ارينە, مۇنداي جوعارى دەڭگەيدەگى باسشىلاردىڭ ءسامميتى قانداي دا ءبىر ماسەلەنى جان-جاقتى قاراستىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. سەبەبى, وعان ءار مەملەكەتتىڭ جوعارى باسشىلارى كەلەدى. دەگەنمەن, بۇل جەردە رەاليست بولۋىمىز كەرەك, جىلدار بويعى قوردالانعان, شيەلەنىپ قالعان ءتۇيىندى ءبىر سامميت اياسىندا شەشىپ تاستاۋ قيىن بولار, ايتسە دە وسى جەردە اڭگىمە اۋانىن تۇزەۋگە, كەلىسىمگە بارۋدىڭ العىشارتتارىن جاساۋعا مۇمكىندىك تۋادى دەپ ەسەپتەيمىن. جانە ءبىر باسا نازار اۋداراتىن ءجايت – ءبىر-بىرىمەن مامىلەگە كەلە الماي وتىرعان تاراپتاردىڭ داۋلى ماسەلەنى شەشۋگە دەگەن ىنتالارىنىڭ الدىمەن وزدەرىندە بولۋلارى قاجەتتىگى. ال ەقىۇ قىزمەتىن بۇل تۇرعىدا ارااعايىندىق دەۋگە كەلەر. وسى رەتتە ارنايى قۇرىلعان مينسك توبى ءبىراز ءىس اتقاردى جانە ولار جۇمىستارىن ءارى قاراي دا جالعاستىرا بەرەدى. مۇنداعى باستى ماسەلە, تاعى دا قايتالاپ ايتايىن, ەكى ەلدىڭ داۋدى شەشۋگە دەگەن ساياسي ەرىك-كۇشىنىڭ بولۋى”, دەپ جاۋاپ بەردى.
مۇنان سوڭ ح.زالبەر ەۋروپا قاۋىپسىزدىگىنىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسى تۋرالى ساۋالعا جاۋاپ بەرە كەلە, مۇنىڭ وتە شامشىل جوبا ەكەنىن اتادى. مەنىڭ ويىمشا, دەپ جالعادى ويىن ول, قازىرگى كۇنگى ەۋروپالىق, ترانساتلانتيكالىق نەمەسە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك كارتيناسى جامان دەڭگەيدە ەمەس, الايدا ۇيىمعا مۇشە كەيبىر ەلدەر وسى ماسەلەدە تەڭگەرىمدىلىك جوق دەپ شاعىمدانادى. جانە ءبىر ءجايتتى دە ەسىمىزدەن شىعارماۋعا ءتيىسپىز, قاۋىپسىزدىككە جاۋاپ بەرەتىن ۇيىمدار تاريحي جاعدايلاردا پايدا بولدى. مىسالى, ناتو نەمەسە سوڭعى كەزدەرى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا ۇمتىلعان وزگە دە ۇيىمداردىڭ قۇرىلۋىن وسىنداي تاريحي قاجەتتىلىكتەر تۋدىردى. ال وسىلاردىڭ بارلىعىنا پاراپار كەلەتىن قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا تەتىگىن جاساۋ شىنىمەن وتە كۇردەلى جۇمىس. الايدا, ءبىز وعان كەلە جاتىرمىز. مەنىڭ پايىمىمدا, استانا سامميتىندە بۇل ماسەلەدە وڭ ناتيجەلەرگە قولىمىز جەتسە, ءبىز بۇدان كەيىن ونىڭ شەشىمىنە سىندارلى تۇردە كەلەتىن بولامىز, ءسامميتتىڭ نەگىزى دە وسىندا جاتىر ما دەپ ويلايمىن. سامميتتەگى سىندارلى ۇنقاتىسۋ ۆانكۋۆەر مەن ۆلاديۆوستوك ارالىعانداعى قاي ەلدى دە قاناعاتتاندىراتىن قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىزىن قالاسا دەگەن نيەت بار.
“قازاقستان ءوز توراعالىعى تۇسىندا ۇزاققا سوزىلعان جانجالداردى رەتتەۋدە قانداي جەتىستىكتەرگە جەتتى نەمەسە نەنى ورىندامادى دەپ ويلايسىز؟” – دەگەن سۇراققا ەقىۇ-نىڭ جانجالداردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى: “الدىمەن قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى اياسىنداعى مىندەتتەرىنىڭ ءالى تولىق اياقتالماعانىن ەستەرىڭىزگە سالايىن. ونىڭ ۇستىنە توراعا ەل ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن ۇيىمداستىرىپ وتىر. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىعى بارىسىندا اتقارعان جۇمىستارىنا بايلانىستى ءتۇيىندى سودان كەيىن عانا جاساۋعا بولاتىن سياقتى. بىراق مەن قازىردىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ جانجال ايماقتارىنداعى جاعدايدى رەتتەۋگە قوسقان ۇلەسى وتە ۇلكەن بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. ءىس باسىنداعى توراعا وسى داۋلى ايماقتاردىڭ بارلىعىنا ساپارمەن بارىپ قايتتى. ولارداعى تاراپتاردى سىندارلى ۇنقاتىسۋعا شاقىردى, ياعني بۇل ءىستى العا جىلجىتتى”, دەپ جاۋاپ بەردى.
كوكشەتاۋ قالاسىنداعى “دوستار” مادەنيەت سارايىندا اقمولا وبلىستىق اكىمدىگى “كوكشە” اكادەمياسىمەن بىرلەسىپ, “قازاقستان جانە ەقىۇ: تاريح – قازىرگى زامان – كەلەشەك” اتتى ستۋدەنتتىك كونفەرەنتسياسىن وتكىزدى. ساياسي شارا اقمولا وبلىستىق “جاستار” پەداگوگيكالىق وتريادىنىڭ “اقمولا جاستارى ءسامميتتى قولدايدى” جاندى فلەش-موبىمەن جانە ارنايى جابدىقتالعان كورمەنى تاماشالاۋمەن باستالدى.
كونفەرەنتسيانى اشقان رەسپۋبليكالىق “جىگەر” جاس مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر كلۋبىنىڭ مۇشەسى, مودەراتور ازامات ىسقاقوۆ قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى مارتەبەسىندەگى مەرەيلى قىزمەتى مەن اتقارعان جۇمىستارىنىڭ جەمىسى جايلى اۋقىمدى اقپارات بەردى.
ماڭىزدى باسقوسۋدا اقمولا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى اسحات قايناربەكوۆ تاۋەلسىز قازاقستان الەمدەگى اسا بەدەلدى ۇيىم توراعالىعىنا ەكونوميكالىق داعدارىس تولقىنىنداعى كۇردەلى كەزەڭدە قول جەتكىزىپ, ءۇمىت پەن سەنىمدى ابىرويلى اتقارىپ كەلە جاتقاندىعىن ناقتى مىسالدارمەن جاتىق باياندادى. تمد ەلدەرىنە تۇڭعىش بەرىلگەن مۇمكىندىكتى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كورەگەندىكپەن, تەرەڭ پايىممەن جەر ءجۇزى حالىقتارى ۇمتىلعان ۇلى مۇراتتارعا باعىتتاي ءبىلدى. سوندىقتان, اراعا ون ءبىر جىل سالىپ شاقىرىلعان استانا سامميتى قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, ءبۇكىل الەمنىڭ ءىرى جەتىستىگى سانالادى. الەم قازاقستانعا نازار اۋدارىپ وتىر, ءوزىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن قادامى ءساتتى قازاقستانمەن بايلانىستىرعاندى قالايدى.
“كوكشە” اكادەمياسىنىڭ رەكتورى, اكادەميك جانات قاسىم ەرتەڭ باستالعالى وتىرعان سامميت ساياسي دەڭگەيدەگى عانا ەمەس, كۇندەلىكتى ومىردەگى وقيعالاردىڭ, تىرشىلىك تارامدارىنىڭ جاقسىلىق جەتەگىندەگى قۇبىلناماسى ەكەندىگىنە باسا نازار اۋداردى. قولىمىزعا عاسىرلار بويعى ارمان-تىلەكتىڭ, قايرات-جىگەردىڭ ارقاسىندا كەلگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ تاۋبە قىلار شاراپاتتارى ەڭ الدىمەن جاستارعا باعىتتالعانى عانيبەت, دەدى ول.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى امانجول جازين, شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى فيلوسوفيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى راۋشان كوشەنوۆا قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىعى كەزەڭىندەگى ادامزات ءۇمىتى اقتالار سونى قادامداردىڭ قورىتىندىلانارىنا قاتىستى پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. ال استانا ءسامميتىن قازاقستان مەن ونىڭ پرەزيدەنتى ۇستانعان ساياساتتان ۇلگى الۋعا بولاتىندىعىن ايقىندايتىن جيىن دەپ باعالايتىندىعىمىز سوندىقتان, دەدى سويلەۋشىلەر.
كونفەرەنتسيادا ءسوز العان بەلگىلى عالىمدار, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتتارى مەن ستۋدەنتتەر تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 19 جىلداعى جەتىستىگىنە, ەقىۇ-عا توراعالىعىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا, بىزبەن ساناسىپ وتىرعان الەم ءۇنىنىڭ تىلەكتەستىك نيەتىنە جوعارى باعاسىن بەرىپ, رەسپۋبليكا جاستارىنا ۇندەۋ قابىلدادى.
“دوستار” سارايىندا تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە ارنالعان كورمە ۇيىمداستىرىلۋى دا كونفەرەنتسيانىڭ ماڭىزىن كوتەرە ءتۇستى.
باقبەرگەن امالبەك, اقمولا وبلىسى.
قۇتتى قوناق بولىڭىزدار!
ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنىڭ استانادا وتەتىن ءسامميتىن جۇرەك لۇپىلدەي كۇتىپ وتىرمىز. قازاقستانعا العاش رەت وسىنشا كوپ جانە بەدەلدى مەملەكەتتەر مەن اتىن الىستان ەستىپ تاڭدانىپ جۇرەتىن حالىقارالىق ۇيىمدار باسشىلارى بىرگە كەلدى. استانانىڭ اۋەجايىنا جەر ءجۇزىنىڭ ازۋىن ايعا بىلەگەن ۇلكەن شاھارلارىنان عانا ۇشاتىن الىپ لاينەرلەر قونىپ جاتىر.
كەلگەن قوناقتار قازاقستاننىڭ قوناقجاي ەكەندىگىنە كوزى قانىپ, كوڭىلى تولىپ كەتەرىنە مەن ءباس تىگەمىن. ويتكەنى, وسىنشا ۇلكەن جيىن بولماعانمەن جاس استانانىڭ حالىقارالىق شارالار وتكىزىپ جاتقانى ءبىر بۇل ەمەس. تاجىريبەنىڭ جەتەرلىگىنە ءشۇكىرلىك ەتەمىز. ال ەلىمىزگە كەلگەن مارتەبەلى قوناقتارعا مەملەكەتتىك دارەجەدە كورسەتىلەتىن قوناقجايلىلىق نەگىزى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءداستۇرى ارقىلى تەرەڭ قالىپتاسقان دەر ەدىم. “مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن” قازاق حالقى ءناۋبەت زامانداردا ارىپ-اشىپ كەلگەن قانداي ۇلتتىڭ وكىلىن دە باۋىرىنداي قۇشاعىنا تارتتى. قازاق حالقىنىڭ قايىرىمدىلىعىن, مەيماندوستىعىن كورگەن اتالارىمىز قازاقستاندا ءوسىپ, ءوندى. ولاردىڭ ۇرپاعى, ءبىز, وسى ۇلان-بايتاق جەردە ءبىر اتانىڭ بالالارىنداي تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ دا, وسى جەردىڭ سۋىن سۋلاپ, وتىن وتتاپ وتىرعان وزگە ۇلىستاردىڭ الدىندا ءبىر-اق ماقسات بار. ول – قازاقستاندى گۇلدەندىرۋ, ونى دۇنيە جۇزىندەگى موينى وزىق دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسۋ. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ءوتىپ جاتقان حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىم – ەقىۇ ءسامميتى دە ءبىزدىڭ ەلىمىزدى دۇنيە ءجۇزىنىڭ تانۋىنا, قارىم-قاتىناستىڭ ودان ءارى دامۋىنا جول اشادى.
حالقىمىزدا “قوناق از وتىرىپ, كوپ سىنايدى” دەگەن ماتەل بار. سامميتكە كەلگەن مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى, مارتەبەلى قوناقتار ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ ىشىندەگى قۇستىڭ ۇياسىنداي جىلىلىقتى سەزىندىرەتىن بەيبىت, تىنىش ءومىردى بايقار دەپ ويلايمىن. سارىارقادا توتىدايىن تارانعان جاس استانانىڭ سۇلۋلىعى دا ەلەنبەي قالماس.
تورىمىزگە وزعان مارتەبەلى قوناقتار دا سامميتتە حالىقارالىق ماڭىزى بار, جۇمىر جەردىڭ بولاشاعىنا قاتىستى اسا جاۋاپكەرشىلىكتى ءىستى اتقارادى. ولاردىڭ جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەيمىن. قۇتتى قوناق بولىڭىزدار!
ەۆگەني درۋجينين, “دەپ” جشس ديرەكتورى. قوستاناي.
كادەلى سىي
الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانا بۇكىل الەم نازارىن تىگىپ وتىرعان ەقىۇ-نىڭ استانا ءسامميتى قارساڭىندا “ەۋروپاعا جول – وركەنيەتكە جول” جانە “نۇرسۇلتان نازارباەۆ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى” اتتى كىتاپ كورمەلەرىن ءوز وقىرماندارى مەن قالىڭ كوپشىلىككە كادەلى سىي رەتىندە ۇسىندى.
“ەۋروپاعا جول – وركەنيەتكە جول” اتتى كورمەگە ەقىۇ-عا مۇشە 56 ەل مەن ەۋروپانىڭ باسقا دا مەملەكەتتەرىنىڭ تاريحى, مادەنيەتى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى تۋرالى سىر شەرتىپ, الۋان اقپارات بەرەتىن, الەمنىڭ 114 تىلىندە شىققان بەس مىڭنان استام كىتاپتار مەن قۇجاتتار قويىلدى. ەۋروپانىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق جانە گۋمانيتارلىق اقىل-وي قازىناسىنان قيساپسىز ماعلۇماتقا كەنەلدىرە سۋسىنداتاتىن بۇل قۇجاتتار ءتۇرلى سالاداعى ماماندار مەن عالىمدارعا, جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىنە كومەك بولارلىق اقپاراتتار قويماسى دەر ەدىك. سونداي-اق بۇل كورمەنىڭ اۋقىمدى ءبولىمى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى كەزىندەگى ەلباسىمىزدىڭ تاريحي ءرولىن جان-جاقتى كورسەتىپ, ونىڭ سىندارلى دا سارابدال ساياساتىن پاش ەتە العان.
“نۇرسۇلتان نازارباەۆ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى” دەپ اتالاتىن كورمەگە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەڭبەكتەرى, ءومىرى مەن قىزمەتىن وزەك ەتكەن وتاندىق جانە شەتەلدىك باسىلىمدار قويىلىپتى. كورمە كىتاپحانانىڭ پرەزيدەنت ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارنالعان 16 مىڭنان استام بيبليوگرافيالىق جازبالاردى جيناقتاعان ەلەكتروندى دەرەكقور نەگىزىندە جاساقتالعان كورىنەدى.
ەلباسىنىڭ ءومىرى مەن ساياسي قىزمەتىنە ارنالعان بۇل كورمە – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ جىلدارىنىڭ ايشىقتى شەجىرەسى ىسپەتتەس. مۇنداعى قۇجاتتار تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ قىسقا مەرزىمدە ءجۇرىپ وتكەن جولىنان, سول ارالىقتاعى تاريحي وقيعالاردان, ەلباسىنىڭ كورەگەندىكپەن جۇرگىزگەن ساليقالى سىرتقى ساياساتى مەن ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن جەدەلدەتكەن ستراتەگيالىق باعدارلامالارىنان سىر شەرتەدى.
قورعانبەك امانجول.
“ەگەمەن قازاقستاننىڭ” تىلشىلەر توبى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات, بەرسىنبەك سارسەنوۆ.
ۇيىمنىڭ بارلىق جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسادى
كەشە استانا ءسامميتى اياسىندا ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ پرەزيدەنتى پەتروس ەفتيميۋ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنە بريفينگ وتكىزىپ, پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ ءرولى جونىندە وي ءبولىستى جانە جۋرناليستەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ قايتاردى.
پەتروس ەفتيميۋ مىرزانىڭ اتاپ وتكەنىندەي, ۇيىمنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى كەڭىستىكتى قامتيتىن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم – ەقىۇ-نىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلعان بارلىق ماسەلەلەر جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسادى. سونىمەن قاتار, پارلامەنتتىك اسسامبلەيا ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ اسسامبلەياعا مۇشە پارلامەنتشىلەرى ارقىلى ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ پارلامەنتىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋدى ماقسات ەتەدى. جانجالداردىڭ الدىن الۋعا, كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋ مەحانيزمىن دايىنداۋعا كومەك كورسەتەدى. وسىنىڭ بارلىعى پارلامەنتارالىق ۇنقاتىسۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
– پارلامەنتتىك اسسامبلەيادا كاۆكاز, ورتالىق ازيا, گەندەرلىك, تاعى باسقا دا ارنايى ماسەلەلەرمەن اينالىساتىن وكىلدەر بار, – دەدى پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ پرەزيدەنتى. – اسسامبلەيا, سونداي-اق ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردە وتەتىن سايلاۋلارعا بايقاۋشىلار دا جىبەرەدى. ءبىز جىل سايىن پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ جيىنىن وتكىزىپ تۇرامىز. 2008 جىلى استانادا پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ جيىنى تابىستى وتكەنىن ايتا كەتپەكپىن. ەرتەڭ استانا ءسامميتىنىڭ الدىندا اسسامبلەيانىڭ بيۋروسىنىڭ ءماجىلىسى وتەدى.
پەتروس ەفتيميۋ, سونداي-اق استانا ءسامميتىنىڭ اشىلۋىندا پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە ءسوز سويلەيتىندىگىن دە جاسىرىپ قالمادى. ونىڭ حاباردار ەتۋىنشە, پارلامەنتتىك اسسامبلەيا تاراپىنان كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان ۇسىنىستار بار. ولاردىڭ بىرقاتارى استانا قۇجاتىنا ەنگىزىلدى.
– استانا ءسامميتىنىڭ ورنى ەرەكشە, وندا تالقىلاناتىن ماسەلەلەر بارلىعىنا ورتاق, – دەدى ول ءسوزىنىڭ سوڭىندا. – ويتكەنى, ەقىۇ قىزمەتىن جان-جاقتى دامىتۋدا مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ساياسي ۇنقاتىسۋى اسا قاجەت. پارلامەنتتىك اسسامبلەيا ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى سامميتىنەن وسىنى كۇتەدى.
ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ پرەزيدەنتى پەتروس ەفتيميۋعا جۋرناليستەر تاراپىنان بىرقاتار سۇراقتار قويىلدى. ولاردىڭ دەنى تاۋلى قاراباق پروبلەماسىنا, گرۋزيانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا, ءازىربايجاندا وتكەن پارلامەنتتىك سايلاۋدىڭ ناتيجەسىنە بايلانىستى بولدى. ۋاقىتىنىڭ تىعىزدىعىنا قاراماستان, قويىلعان سۇراقتارعا ول قىسقا ءارى ناقتى جاۋاپ قايتاردى. ويتكەنى, پەتروس ەفتيميۋدىڭ نەگىزگى ماماندىعى – جۋرناليست.
قازاقستان ءسامميتتى وتكىزۋگە ءازىر
كەشە كەشكە ەقىۇ سامميتىنە ازىرلىك جونىندەگى اتقارۋشى حاتشى, ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشى سەرجان ابدىكارىموۆ قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنىڭ الدىندا اشىلۋىنا ساناۋلى ساعاتتار قالعان ەقىۇ-نىڭ سامميتىنە ازىرلىك بارىسى جونىندە ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. ءباسپاسوز ءماسليحاتى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى, يميدجدىك جۇمىس باسقارماسىنىڭ باستىعى اسقار ابدراحمانوۆتىڭ مودەراتورلىعىمەن ءوتتى.
سەرجان ابدىكارىموۆ ءوز ءسوزىن بۇگىنگى كۇنى سامميتكە قاتىسۋعا تىركەلىپ وتىرعان دەلەگاتتاردىڭ سانى 2,5 مىڭ ادامعا جەتكەندىگىنەن باستادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءوتىنىشتەر بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءتۇسىپ جاتىر. دەمەك, دەلەگاتتار سانى بۇدان دا وسە ءتۇسۋى ابدەن مۇمكىن.
مۇنىڭ سىرتىندا سامميتكە اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن 1,2 مىڭنان استام جۋرناليست تىركەلىپ ۇلگەرگەن ەكەن. الداعى ۋاقىتتا بۇل سان دا وسە ءتۇسۋى مۇمكىن. وعان وسى ۋاقىتقا دەيىن بولىپ وتكەن شولۋ كونفەرەنتسياسىنا قاتىسقان 600-گە تارتا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرىن قوسىڭىز. سوندا سامميتكە قاتىساتىن جالپى ادامداردىڭ سانى 5 مىڭعا جەتىپ جىعىلماق.
– وسى ۋاقىتقا دەيىن سامميتكە ازىرلىكتىڭ بارلىق ماسەلەلەرى شەشىلدى. ۇشاقتار قابىلدايتىن اۋەجاي, قوناقتاردى قابىلدايتىن قوناق ۇيلەر, شارالار وتەتىن ءماجىلىس زالدارى سايما-ساي ازىرلىككە قويىلدى. دەمەك, قازاقستان ءسامميتتى وتكىزۋگە جان-جاقتى دايىن, – دەپ مالىمدەدى ەقىۇ سامميتىنە ازىرلىك جونىندەگى اتقارۋشى حاتشى.
سامميتكە قاتىساتىن ەلدەردەن كەلەتىن باسشىلار ءتىزىمى دە انىقتالعان. سەرجان ءابدىكارىموۆ جۋرناليستەر الدىندا بۇل جايىندا دا جۇيەلەپ ايتىپ بەردى. سونداي-اق ول بارلىق قاتىسۋشىلاردىڭ قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى سالماقتى ناتيجەلەرىمەن كورىنىپ وتىرعاندىعىن, سونىڭ ءبىر دالەلى – وسى وتەتىن سامميت ەكەندىگى تۋرالى جاعىمدى پىكىرلەر ءبىلدىرىپ جاتقاندىعىن جەتكىزە كەتتى. ءسويتىپ, وتكەلى وتىرعان تاريحي ماڭىزى زور بۇل شارانى ۇلكەن جۇمىستاردىڭ الدىن الا ناتيجەسى رەتىندە باعالاۋعا بولادى.
استاناداعى ەقىۇ سامميتىنەن وعان قاتىساتىن قوناقتار دا ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىر. ويتكەنى, بۇل – الەمدىك سالماعى مول وسى ۇيىمنىڭ اياسىندا 11 جىلدان كەيىن بارىپ وتكەلى وتىرعان باستى جيىن. سونىڭ ىشىندە سوڭعى 7 جىلدان بەرى وعان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بىرلەسە وتىرىپ دەكلاراتسيا دا قابىلداي الماي كەلە جاتقاندىعى ءمالىم. ال الەم جىلدان جىلعا وزگەرىپ بارادى. وسىعان وراي ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر بۇل سامميتكە ۇلكەن ۇمىتپەن قاراۋدا. قازاقستان ءوزى تاراپىنان ۇيىمعا توراعا جانە ونىڭ ءسامميتى وتەتىن ەل رەتىندە جيىن جۇمىسىنىڭ ءساتتى بولۋىنا بار كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىن بولادى.
جۋرناليستەر ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا بىرقاتار سۇراقتار قويىپ, وعان قاناعاتتاندىرارلىق جاۋاپ الدى.
“حابار” اگەنتتىگىنىڭ سۇراعى: سامميتتە قابىلداناتىن قورىتىندى قۇجاتتىڭ 4 نۇسقامەن ازىرلەنگەندىگى ايتىلدى. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟
جاۋاپ: ويتكەنى, مۇنداي ۇلى ءدۇبىر جيىندا سامميتكە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعىن قاناعاتتاندىراتىنداي قورىتىندى ءبىر قۇجاتقا قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان قورىتىندى قۇجاتتىڭ العاشقى نۇسقاسى ازىرلەنگەننەن كەيىن ول بەلگىلى ءبىر مولشەردە تالقىلاۋدان وتكىزىلىپ, ايتىلعان ۇسىنىستار مەن ەسكەرتپەلەر ەسكەرىلدى. ءسويتىپ, ەكىنشى نۇسقا پايدا بولدى. مىنە, وسىنداي جاعدايلارعا بايلانىستى قورىتىندى قۇجاتتىڭ جوباسىنىڭ ءوزى بىرنەشە نۇسقانى قۇراپ وتىر. ال ناقتى ماسەلەنى سامميتكە قاتىسۋشىلار شەشەتىن بولادى.
گرۋزيا تەلەديدارىنىڭ سۇراعى: بۇرىن ەقىۇ-نىڭ گرۋزيا ميسسياسى جۇمىس ىستەپ ەدى. ونى قالپىنا كەلتىرۋ قارالا ما؟
جاۋاپ: سامميتتە قارالاتىن ماسەلەلەردىڭ اۋقىمى از ەمەس. بىراق كۇن تارتىبىنە قايسىسى وتەتىندىگىن ايتا المايمىز. جالپى, وعان قاتىسۋشى ءار ەلدىڭ باسشىسى ءوز ەلىن تولعاندىراتىن ماسەلە جونىندە اڭگىمە قوزعاۋى مۇمكىن. ال قورىتىندى بارلىق ەلدەردىڭ ورتاق كوزقاراستارى ناتيجەسىندە شىعارىلاتىن بولادى.
“ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ سۇراعى: ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىنە نەگىزىنەن قانداي ماسەلەلەر قويىلماق؟
جاۋاپ: ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلاتىن ماسەلەلەر الدىن الا ناقتىلانعان جوق. سەبەبى, ءبارىن دە سامميتكە قاتىسۋشىلار شەشەدى. جالپى, ەقىۇ-نى تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلەلەر از ەمەس. وسىلاردىڭ ءبارىن ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىنە ۇسىنۋعا بولادى.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا باسقا دا كوپتەگەن سۇراقتار قويىلدى. ولاردىڭ بارىنە جاۋاپ بەرىلدى.
قازاقستان ابىروي بيىگىندە
بۇل تۋرالى جۋرناليستەرگە ارناپ وتكىزگەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ەقىۇ-نىڭ جانجالداردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى حەربەرت زالبەر مالىمدەدى.حەربەرت زالبەر ءسوزىنىڭ القيسساسىن قىرعىزستاننان باستادى. قىرعىز ەلىندە ءالى دە شەشىمىن تاپپاي جاتقان ءماسەلەلەردىڭ قاراسى مول ەكەنىن ايتتى. اسىرەسە, وندا ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ جانە زاڭنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى, زاڭ بيلىگىن مويىنداۋ بويىنشا اتقارىلار ىستەردىڭ كوپتىگىنە توقتالدى. وسى رەتتە ەقىۇ قىرعىزستانعا ۇيىمنىڭ پوليتسياسىن جىبەرۋ جۇمىسىنا كىرىسكەنىن جەتكىزدى.
– ال ەقىۇ پوليتسياسى دەگەنىمىزدىڭ ءوزى, – دەدى مەيمان, سول جەردەگى ىشكى ىستەر ورگاندارىنا قاجەتتى ساراپتامالىق-كەڭەس بەرۋشى ماماندار. ولاردىڭ ءمىندەتى – سول ەلدە دەموكراتيا قاعيداتتارىنىڭ ساقتالۋى, زاڭ ۇستەمدىگىنە قول جەتكىزۋ باعىتتارىندا كونسۋلتاتيۆتىك تۇرعىدا ءجون سىلتەۋ.
قازىرگى كۇنى 8 پوليتسيا قىزمەتكەرى قىرعىزستاندا ءجۇر, وسى اپتادا تاعى بىرەۋى بارۋى ءتيىس ەكەن. ال كەلەسى جىلدان باستاپ 30-دان استامى, ياعني باعدارلانعان مولشەردەگى پوليتسيا ورنالاسىپ, قىرعىزستاندا جوعارىدا ايتقانداي جۇمىستاردى جۇرگىزەتىن بولادى دەپ كۇتىلۋدە. “ونى وسى ەلدىڭ باسشىلىعى دا جەتە ءتۇسىنىپ وتىر. الدا وتەتىن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ سامميتىنە قىرعىزستان پرەزيدەنتى روزا وتۋنباەۆا دا قاتىسادى. سوندىقتان ول قاتىساتىن بارلىق كەزدەسۋلەردە قىرعىزستاننىڭ ماسەلەسى تالقىلاناتىن بولادى”, دەگەن ح.زالبەر جۋرناليستەرگە ساۋالدارى بولسا جاۋاپ بەرۋگە ءازىر ەكەندىگىن بىلدىرگەن.
العاشقى سۇراق ۇزاققا سوزىلعان جانجالدار شەڭبەرىندە قويىلدى. “سامميتتە وسى ماسەلەلەردى شەشۋگە قادام جاسالادى دەپ ويلايسىز با, اتاپ ايتقاندا, تاۋلى قاراباق جايىندا نە دەر ەدىڭىز؟” دەگەن ساۋالعا ح.زالبەر: “ارينە, مۇنداي جوعارى دەڭگەيدەگى باسشىلاردىڭ ءسامميتى قانداي دا ءبىر ماسەلەنى جان-جاقتى قاراستىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. سەبەبى, وعان ءار مەملەكەتتىڭ جوعارى باسشىلارى كەلەدى. دەگەنمەن, بۇل جەردە رەاليست بولۋىمىز كەرەك, جىلدار بويعى قوردالانعان, شيەلەنىپ قالعان ءتۇيىندى ءبىر سامميت اياسىندا شەشىپ تاستاۋ قيىن بولار, ايتسە دە وسى جەردە اڭگىمە اۋانىن تۇزەۋگە, كەلىسىمگە بارۋدىڭ العىشارتتارىن جاساۋعا مۇمكىندىك تۋادى دەپ ەسەپتەيمىن. جانە ءبىر باسا نازار اۋداراتىن ءجايت – ءبىر-بىرىمەن مامىلەگە كەلە الماي وتىرعان تاراپتاردىڭ داۋلى ماسەلەنى شەشۋگە دەگەن ىنتالارىنىڭ الدىمەن وزدەرىندە بولۋلارى قاجەتتىگى. ال ەقىۇ قىزمەتىن بۇل تۇرعىدا ارااعايىندىق دەۋگە كەلەر. وسى رەتتە ارنايى قۇرىلعان مينسك توبى ءبىراز ءىس اتقاردى جانە ولار جۇمىستارىن ءارى قاراي دا جالعاستىرا بەرەدى. مۇنداعى باستى ماسەلە, تاعى دا قايتالاپ ايتايىن, ەكى ەلدىڭ داۋدى شەشۋگە دەگەن ساياسي ەرىك-كۇشىنىڭ بولۋى”, دەپ جاۋاپ بەردى.
مۇنان سوڭ ح.زالبەر ەۋروپا قاۋىپسىزدىگىنىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسى تۋرالى ساۋالعا جاۋاپ بەرە كەلە, مۇنىڭ وتە شامشىل جوبا ەكەنىن اتادى. مەنىڭ ويىمشا, دەپ جالعادى ويىن ول, قازىرگى كۇنگى ەۋروپالىق, ترانساتلانتيكالىق نەمەسە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك كارتيناسى جامان دەڭگەيدە ەمەس, الايدا ۇيىمعا مۇشە كەيبىر ەلدەر وسى ماسەلەدە تەڭگەرىمدىلىك جوق دەپ شاعىمدانادى. جانە ءبىر ءجايتتى دە ەسىمىزدەن شىعارماۋعا ءتيىسپىز, قاۋىپسىزدىككە جاۋاپ بەرەتىن ۇيىمدار تاريحي جاعدايلاردا پايدا بولدى. مىسالى, ناتو نەمەسە سوڭعى كەزدەرى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا ۇمتىلعان وزگە دە ۇيىمداردىڭ قۇرىلۋىن وسىنداي تاريحي قاجەتتىلىكتەر تۋدىردى. ال وسىلاردىڭ بارلىعىنا پاراپار كەلەتىن قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا تەتىگىن جاساۋ شىنىمەن وتە كۇردەلى جۇمىس. الايدا, ءبىز وعان كەلە جاتىرمىز. مەنىڭ پايىمىمدا, استانا سامميتىندە بۇل ماسەلەدە وڭ ناتيجەلەرگە قولىمىز جەتسە, ءبىز بۇدان كەيىن ونىڭ شەشىمىنە سىندارلى تۇردە كەلەتىن بولامىز, ءسامميتتىڭ نەگىزى دە وسىندا جاتىر ما دەپ ويلايمىن. سامميتتەگى سىندارلى ۇنقاتىسۋ ۆانكۋۆەر مەن ۆلاديۆوستوك ارالىعانداعى قاي ەلدى دە قاناعاتتاندىراتىن قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىزىن قالاسا دەگەن نيەت بار.
“قازاقستان ءوز توراعالىعى تۇسىندا ۇزاققا سوزىلعان جانجالداردى رەتتەۋدە قانداي جەتىستىكتەرگە جەتتى نەمەسە نەنى ورىندامادى دەپ ويلايسىز؟” – دەگەن سۇراققا ەقىۇ-نىڭ جانجالداردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى: “الدىمەن قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى اياسىنداعى مىندەتتەرىنىڭ ءالى تولىق اياقتالماعانىن ەستەرىڭىزگە سالايىن. ونىڭ ۇستىنە توراعا ەل ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن ۇيىمداستىرىپ وتىر. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىعى بارىسىندا اتقارعان جۇمىستارىنا بايلانىستى ءتۇيىندى سودان كەيىن عانا جاساۋعا بولاتىن سياقتى. بىراق مەن قازىردىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ جانجال ايماقتارىنداعى جاعدايدى رەتتەۋگە قوسقان ۇلەسى وتە ۇلكەن بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. ءىس باسىنداعى توراعا وسى داۋلى ايماقتاردىڭ بارلىعىنا ساپارمەن بارىپ قايتتى. ولارداعى تاراپتاردى سىندارلى ۇنقاتىسۋعا شاقىردى, ياعني بۇل ءىستى العا جىلجىتتى”, دەپ جاۋاپ بەردى.
جاستار حالىقارالىق فورۋمدى قولدايدى
كوكشەتاۋ قالاسىنداعى “دوستار” مادەنيەت سارايىندا اقمولا وبلىستىق اكىمدىگى “كوكشە” اكادەمياسىمەن بىرلەسىپ, “قازاقستان جانە ەقىۇ: تاريح – قازىرگى زامان – كەلەشەك” اتتى ستۋدەنتتىك كونفەرەنتسياسىن وتكىزدى. ساياسي شارا اقمولا وبلىستىق “جاستار” پەداگوگيكالىق وتريادىنىڭ “اقمولا جاستارى ءسامميتتى قولدايدى” جاندى فلەش-موبىمەن جانە ارنايى جابدىقتالعان كورمەنى تاماشالاۋمەن باستالدى.
كونفەرەنتسيانى اشقان رەسپۋبليكالىق “جىگەر” جاس مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر كلۋبىنىڭ مۇشەسى, مودەراتور ازامات ىسقاقوۆ قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى مارتەبەسىندەگى مەرەيلى قىزمەتى مەن اتقارعان جۇمىستارىنىڭ جەمىسى جايلى اۋقىمدى اقپارات بەردى.
ماڭىزدى باسقوسۋدا اقمولا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى اسحات قايناربەكوۆ تاۋەلسىز قازاقستان الەمدەگى اسا بەدەلدى ۇيىم توراعالىعىنا ەكونوميكالىق داعدارىس تولقىنىنداعى كۇردەلى كەزەڭدە قول جەتكىزىپ, ءۇمىت پەن سەنىمدى ابىرويلى اتقارىپ كەلە جاتقاندىعىن ناقتى مىسالدارمەن جاتىق باياندادى. تمد ەلدەرىنە تۇڭعىش بەرىلگەن مۇمكىندىكتى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كورەگەندىكپەن, تەرەڭ پايىممەن جەر ءجۇزى حالىقتارى ۇمتىلعان ۇلى مۇراتتارعا باعىتتاي ءبىلدى. سوندىقتان, اراعا ون ءبىر جىل سالىپ شاقىرىلعان استانا سامميتى قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, ءبۇكىل الەمنىڭ ءىرى جەتىستىگى سانالادى. الەم قازاقستانعا نازار اۋدارىپ وتىر, ءوزىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن قادامى ءساتتى قازاقستانمەن بايلانىستىرعاندى قالايدى.
“كوكشە” اكادەمياسىنىڭ رەكتورى, اكادەميك جانات قاسىم ەرتەڭ باستالعالى وتىرعان سامميت ساياسي دەڭگەيدەگى عانا ەمەس, كۇندەلىكتى ومىردەگى وقيعالاردىڭ, تىرشىلىك تارامدارىنىڭ جاقسىلىق جەتەگىندەگى قۇبىلناماسى ەكەندىگىنە باسا نازار اۋداردى. قولىمىزعا عاسىرلار بويعى ارمان-تىلەكتىڭ, قايرات-جىگەردىڭ ارقاسىندا كەلگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ تاۋبە قىلار شاراپاتتارى ەڭ الدىمەن جاستارعا باعىتتالعانى عانيبەت, دەدى ول.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى امانجول جازين, شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى فيلوسوفيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى راۋشان كوشەنوۆا قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىعى كەزەڭىندەگى ادامزات ءۇمىتى اقتالار سونى قادامداردىڭ قورىتىندىلانارىنا قاتىستى پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. ال استانا ءسامميتىن قازاقستان مەن ونىڭ پرەزيدەنتى ۇستانعان ساياساتتان ۇلگى الۋعا بولاتىندىعىن ايقىندايتىن جيىن دەپ باعالايتىندىعىمىز سوندىقتان, دەدى سويلەۋشىلەر.
كونفەرەنتسيادا ءسوز العان بەلگىلى عالىمدار, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتتارى مەن ستۋدەنتتەر تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 19 جىلداعى جەتىستىگىنە, ەقىۇ-عا توراعالىعىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا, بىزبەن ساناسىپ وتىرعان الەم ءۇنىنىڭ تىلەكتەستىك نيەتىنە جوعارى باعاسىن بەرىپ, رەسپۋبليكا جاستارىنا ۇندەۋ قابىلدادى.
“دوستار” سارايىندا تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە ارنالعان كورمە ۇيىمداستىرىلۋى دا كونفەرەنتسيانىڭ ماڭىزىن كوتەرە ءتۇستى.
باقبەرگەن امالبەك, اقمولا وبلىسى.
قۇتتى قوناق بولىڭىزدار!
ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنىڭ استانادا وتەتىن ءسامميتىن جۇرەك لۇپىلدەي كۇتىپ وتىرمىز. قازاقستانعا العاش رەت وسىنشا كوپ جانە بەدەلدى مەملەكەتتەر مەن اتىن الىستان ەستىپ تاڭدانىپ جۇرەتىن حالىقارالىق ۇيىمدار باسشىلارى بىرگە كەلدى. استانانىڭ اۋەجايىنا جەر ءجۇزىنىڭ ازۋىن ايعا بىلەگەن ۇلكەن شاھارلارىنان عانا ۇشاتىن الىپ لاينەرلەر قونىپ جاتىر.
كەلگەن قوناقتار قازاقستاننىڭ قوناقجاي ەكەندىگىنە كوزى قانىپ, كوڭىلى تولىپ كەتەرىنە مەن ءباس تىگەمىن. ويتكەنى, وسىنشا ۇلكەن جيىن بولماعانمەن جاس استانانىڭ حالىقارالىق شارالار وتكىزىپ جاتقانى ءبىر بۇل ەمەس. تاجىريبەنىڭ جەتەرلىگىنە ءشۇكىرلىك ەتەمىز. ال ەلىمىزگە كەلگەن مارتەبەلى قوناقتارعا مەملەكەتتىك دارەجەدە كورسەتىلەتىن قوناقجايلىلىق نەگىزى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءداستۇرى ارقىلى تەرەڭ قالىپتاسقان دەر ەدىم. “مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن” قازاق حالقى ءناۋبەت زامانداردا ارىپ-اشىپ كەلگەن قانداي ۇلتتىڭ وكىلىن دە باۋىرىنداي قۇشاعىنا تارتتى. قازاق حالقىنىڭ قايىرىمدىلىعىن, مەيماندوستىعىن كورگەن اتالارىمىز قازاقستاندا ءوسىپ, ءوندى. ولاردىڭ ۇرپاعى, ءبىز, وسى ۇلان-بايتاق جەردە ءبىر اتانىڭ بالالارىنداي تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ دا, وسى جەردىڭ سۋىن سۋلاپ, وتىن وتتاپ وتىرعان وزگە ۇلىستاردىڭ الدىندا ءبىر-اق ماقسات بار. ول – قازاقستاندى گۇلدەندىرۋ, ونى دۇنيە جۇزىندەگى موينى وزىق دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسۋ. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ءوتىپ جاتقان حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىم – ەقىۇ ءسامميتى دە ءبىزدىڭ ەلىمىزدى دۇنيە ءجۇزىنىڭ تانۋىنا, قارىم-قاتىناستىڭ ودان ءارى دامۋىنا جول اشادى.
حالقىمىزدا “قوناق از وتىرىپ, كوپ سىنايدى” دەگەن ماتەل بار. سامميتكە كەلگەن مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى, مارتەبەلى قوناقتار ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ ىشىندەگى قۇستىڭ ۇياسىنداي جىلىلىقتى سەزىندىرەتىن بەيبىت, تىنىش ءومىردى بايقار دەپ ويلايمىن. سارىارقادا توتىدايىن تارانعان جاس استانانىڭ سۇلۋلىعى دا ەلەنبەي قالماس.
تورىمىزگە وزعان مارتەبەلى قوناقتار دا سامميتتە حالىقارالىق ماڭىزى بار, جۇمىر جەردىڭ بولاشاعىنا قاتىستى اسا جاۋاپكەرشىلىكتى ءىستى اتقارادى. ولاردىڭ جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەيمىن. قۇتتى قوناق بولىڭىزدار!
ەۆگەني درۋجينين, “دەپ” جشس ديرەكتورى. قوستاناي.
كادەلى سىي
الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانا بۇكىل الەم نازارىن تىگىپ وتىرعان ەقىۇ-نىڭ استانا ءسامميتى قارساڭىندا “ەۋروپاعا جول – وركەنيەتكە جول” جانە “نۇرسۇلتان نازارباەۆ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى” اتتى كىتاپ كورمەلەرىن ءوز وقىرماندارى مەن قالىڭ كوپشىلىككە كادەلى سىي رەتىندە ۇسىندى.
“ەۋروپاعا جول – وركەنيەتكە جول” اتتى كورمەگە ەقىۇ-عا مۇشە 56 ەل مەن ەۋروپانىڭ باسقا دا مەملەكەتتەرىنىڭ تاريحى, مادەنيەتى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى تۋرالى سىر شەرتىپ, الۋان اقپارات بەرەتىن, الەمنىڭ 114 تىلىندە شىققان بەس مىڭنان استام كىتاپتار مەن قۇجاتتار قويىلدى. ەۋروپانىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق جانە گۋمانيتارلىق اقىل-وي قازىناسىنان قيساپسىز ماعلۇماتقا كەنەلدىرە سۋسىنداتاتىن بۇل قۇجاتتار ءتۇرلى سالاداعى ماماندار مەن عالىمدارعا, جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىنە كومەك بولارلىق اقپاراتتار قويماسى دەر ەدىك. سونداي-اق بۇل كورمەنىڭ اۋقىمدى ءبولىمى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى كەزىندەگى ەلباسىمىزدىڭ تاريحي ءرولىن جان-جاقتى كورسەتىپ, ونىڭ سىندارلى دا سارابدال ساياساتىن پاش ەتە العان.
“نۇرسۇلتان نازارباەۆ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى” دەپ اتالاتىن كورمەگە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەڭبەكتەرى, ءومىرى مەن قىزمەتىن وزەك ەتكەن وتاندىق جانە شەتەلدىك باسىلىمدار قويىلىپتى. كورمە كىتاپحانانىڭ پرەزيدەنت ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارنالعان 16 مىڭنان استام بيبليوگرافيالىق جازبالاردى جيناقتاعان ەلەكتروندى دەرەكقور نەگىزىندە جاساقتالعان كورىنەدى.
ەلباسىنىڭ ءومىرى مەن ساياسي قىزمەتىنە ارنالعان بۇل كورمە – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ جىلدارىنىڭ ايشىقتى شەجىرەسى ىسپەتتەس. مۇنداعى قۇجاتتار تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ قىسقا مەرزىمدە ءجۇرىپ وتكەن جولىنان, سول ارالىقتاعى تاريحي وقيعالاردان, ەلباسىنىڭ كورەگەندىكپەن جۇرگىزگەن ساليقالى سىرتقى ساياساتى مەن ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن جەدەلدەتكەن ستراتەگيالىق باعدارلامالارىنان سىر شەرتەدى.
قورعانبەك امانجول.
“ەگەمەن قازاقستاننىڭ” تىلشىلەر توبى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات, بەرسىنبەك سارسەنوۆ.
