قازاقستان ماقساتى – الەمدىك قاۋىپسىزدىك قوعامداستىعىن قۇرۋ

وتكەن سەنبىدە بۇۇ باس اسسامبلەياسى 65-ءشى سەسسياسىنىڭ جۇمىسى ءارى قاراي جالعاستى. سەسسيا باستالعالى بەرى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلىپ جاتقان بۇل كۇنگى جالپىساياسي پىكىرسايىستا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ءسوز سويلەپ, قاتىسۋشىلار نازارىن بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەرگە اۋداردى. قىرىق جىلعا جۋىق قازاق جەرىن اسا اۋىر زارداپتارعا سوقتىرعان سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن الەم جۇرتشىلىعى جاقسى بىلەدى. قانات ساۋداباەۆ ءسوزىن وسىدان باستادى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا ءوز جارلىعىمەن الەم­دەگى ءىرى يادرولىق سىناق پوليگو­نىن ماڭگىلىككە جاپتى, دەدى قا­زاق­ستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى­نىڭ باسشىسى. بۇۇ باس اسسام­بلەيا­سىنىڭ وتكەن سەسسياسىندا قازاق­ستان پرەزي­دەنتىنىڭ باستاماسىمەن بۇۇ باس اسسامبلەياسى 29  تامىزدى يادرولىق سىناققا قارسى حالىقارا­ل­ىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى قارار قابىلدادى. بۇل قۇجات ۇيىمعا مۇشە ەلدەر تاراپىنان ءبىراۋىزدان قولداۋ تاپتى. وتكەن جىلدىڭ ساۋىرىندە بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن قازاق­ستانعا ساپارمەن كەلگەن بولاتىن. مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ اتاپ وتكە­نىندەي, باس حاتشى ساپارىن بۇ­رىن­عى سەمەي يادرولىق پوليگونى­نان باس­تاعان بولاتىن. ول سەمەي پولي­گونىنان “گراۋند زەرو” ارقىلى الەمدىك قوعامداستىققا يادرولىق قاتەردەن ارىلىپ, بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرۋگە شاقىردى. يادرولىق سىناقتىڭ اسا اۋىر زارداپتارىن  باسىنان وت­كەر­گەن قازاقستان حالقى ءۇشىن يادرولىق قاتەردەن تولىقتاي ارىلۋ ەرەكشە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. سەمەي پوليگونىندا 40 جىل ىشىندە 490 يادرولىق جارىلىس جاسالدى. ودان 1,5 ميلليوننان استام ادام زارداپ شەكتى, گەرما­نيانىڭ اۋماعىنا تەڭ قازاقستان دالاسى ءب ۇلىندى, ەكولو­گيا­عا وراسان زور مولشەردە زيان كەلدى. بۇگىندە بىرقاتار مەملەكەتتەر يادرولىق سىناققا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا ءالى قول قويعان جوق. مەملەكەتتىك حاتشى – سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى وسىعان بايلا­نىس­تى ەلدەردى اتالعان شارتقا قول قويۋعا جانە ونى راتيفيكاتسيا­لاۋعا شاقىردى. ەگەر شارت كۇشىنە ەنەتىن بولسا, اسا ماڭىزدى قۇجات – يادرو­لىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋ­را­لى شارت­تى جۇزەگە اسىرا باستاۋعا جول اشىلار ەدى. قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆە­دومستۆوسىنىڭ باسشىسى قازىرگى كەزدەگى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ وزگە ەلدەر­دىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرۋ جايىنا دا توقتالىپ ءوتتى. يادرولىق  دەرجاۆالاردىڭ يادرولىق قارۋى جوق مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىنە كەپىلدىك بەرۋدى قۇقىقتىق نەگىزدە مىندەتتەيتىن حالىقارالىق قۇجاتتى دايىنداۋعا كىرىسۋ ەرەكشە ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىز, دەدى قانات ساۋدا­باەۆ وسى تۋرالى. وسىنداي كەپىلدىك قانا جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ ءوز قاۋىپسىزدىكتەرى ءۇشىن يادرولىق قارۋعا يە بولۋ ۇمتىلىسىن تۋدىرماس ەدى. مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بۇدان كەيىن قازاق­ستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ جالپىعا ورتاق يادروسىز الەم دەكلاراتسياسىن دايىنداۋ جونىندەگى باستاماسىنىڭ وزەكتى­لى­گىن ورتاعا سالدى. قانات ساۋدا­باەۆتىڭ اتاپ وتكەنىندەي, يادروسىز جاڭا اي­ماق قۇرۋ, ونىڭ ىشىندە تاياۋ شى­عىستا يادروسىز الەم قۇرۋعا قول جەتكىزۋگە جاسالعان تاعى ءبىر قادام بولىپ تابىلادى. بۇل باعىت وسى وڭىردەگى كورشىلەس ەلدەر اراسىندا سەنىمدىلىك ۇيالاتىپ, ۇزاق جىلداردان بەرى قىزۋى باسىلماعان وڭىردەگى جاعدايدى وزگەرتۋگە نەگىز قالايدى. وسى بيىك مىنبەردەن قازاقستان پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ جالپىعا ورتاق يادروسىز الەم دەكلاراتسياسىن دايىنداۋ جونىندەگى باستاماسى اسا ماڭىزدى ەكەنىن تاعى ءبىر اتاپ وتپەكپىن, دەدى قانات ساۋداباەۆ. قازاقستان پرەزيدەنتى­نىڭ بۇل باcتا­ماسى بارلىق مەملە­كەتتەردى يادروسىز الەم قۇرۋ جولىمەن جۇرۋگە باستار ەدى. قانات ساۋداباەۆ, سونداي-اق يادرولىق ەنەرگەتيكانى بەيبىت ماق­ساتتا پايدالانۋعا بايلانىستى وي­ىن دا ءبىلدىردى. ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا مۇشە ءاربىر مەملەكەتتىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكانى بەيبىت ماقساتتا دامىتۋ ۇستانىم­دا­رىن قولدايدى. بىراق ول ماگاتە-ءنىڭ بارلىق تالاپتارىن ساقتاۋ جانە ونى قاتاڭ باقىلاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى قاجەت. قازاقستان الەمدە ءىرى ۋران ءوندىرۋشى ەل بولىپ تابى­لادى. سون­دىقتان ءوز اۋماعىندا ماگاتە اياسىندا حالىقارالىق يادرولىق وتىن بانكىن ورنالاس­تى­رۋعا جانە ونى ساقتاۋدىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىن ءوز مىندەتىنە الۋعا دايىن. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جەلتوق­سا­نىندا ەقىۇ ءسامميتىنىڭ استا­نا­دا وتەتىنىنەن الەمدىك قوعامداستىق جاقسى حاباردار. جوعارى دەڭگەي­دەگى وسى جيىن 11 جىل ۇزىلىستەن كەيىن قايتا جالعاسىن تاپقالى وتىر. استانا ءسامميتى ەۋرات­لان­تيكالىق جانە ەۋرازيالىق كەڭىس­تىك­تەگى ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەم­لەكەت­تەر­دىڭ قاۋىپسىزدىكتى قامتاما­سىز ەتۋ شارالارىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىنى انىق. قانات ساۋداباەۆ وسىلاردى ايتا كەلىپ, اۋعانستان مەن قىر­عىز­ستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا ارنايى توقتالدى. وسىعان بايلانىستى ەقىۇ-نىڭ الداعى سامميتىندە اۋعان­ستان­­دى تۇراقتاندىرۋ جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وڭالتۋ ماسەلەلەرى وڭىرلىك, سونداي-اق جاھاندىق قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىز­دىسى رەتىندە قاراس­تىرىلادى, دەدى قانات ساۋداباەۆ. اۋعان پروبلە­ما­سى اسكەر كۇشىمەن شەشىلمەيتىنىن ۋاقىت كورسەتتى. ال قازاقستان اۋعان­ستاننىڭ سوعىستان كەيىنگى دا­مۋىنا, بەيىمدەلۋىنە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ كۇش جۇمىلدى­رۋىن قولدايدى. وسىعان وراي پرە­زيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 1000 اۋعان ازاماتىن مەديتسينالىق, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس ماماندىقتارى بويىنشا قازاق­ستاننىڭ وقۋ ورىندارىندا داي­ىنداۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلا باستادى. وسى ماقساتقا ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان 50 ميلليون اقش دوللارى ءبولىندى. شەشەننىڭ توقتالىپ وتكە­نىن­دەي, بۇگىندە قىرعىزستان ساياسي تە­رەڭ داعدارىسقا تاپ بولىپ وتىر. ول ورتالىق ازيا وڭىرىنە عانا ەمەس, ودان تىسقارى جەرلەرگە دە كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. استانا سام­مي­تىندە بۇۇ-نىڭ, ەقىۇ-نىڭ, باسقا دا كوپ تاراپتى قۇرى­لىم­دار­دىڭ زور مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋ ارقىلى قىرعىزستاندى وڭالتۋدىڭ بىرەگەي مەحانيزمىن قاراستىرۋ قا­جەت. مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سونداي-اق لاڭكەستىك پەن ەسىرتكى ترافيگىنە قارسى كۇرەستە انتي­تەررورلىق كونۆەنتسيانىڭ جانە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قا­رارىن قازاقستان  ەرەكشە نازار­دا ۇستاپ كەلە جاتقانىن, حالىق­ارا­لىق لاڭكەستىكپەن كۇرەس جونىندەگى كونۆەنتسيانىڭ تەزىرەك قابىلدانۋ­ىن قالايتىنىن اتاپ ءوتتى. ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالى­مىمەن كۇرەس – قازاقستاننىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان دا ەلىمىز استانادا ورنالاسقان ەسىرت­كى قۇرالدارىنىڭ زاڭسىز اينا­لىمىمەن, پسيحوتروپ­تىق زاتتار جانە ونىڭ پرەكۋر­سور­لارىمەن كۇ­رەس جونىندەگى ورتا­ازيالىق وڭىرلىك اقپاراتتىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسىنا ەرەكشە ماڭىز بەرەدى. ويتكەنى, بۇل ورتالىق ەسىرتكىگە قارسى وڭىرلىك قۇرىلىمدار ءۇشىن تۇعىرناما بولىپ تابىلادى. قانات ساۋداباەۆ ءسوزىنىڭ سو­ڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسى­مەن شاقىرىلىپ كەلە جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزدەرى دىنارالىق جانە كونفەس­سياارالىق كەلىسىمدى نىعايتاتىن ءتيىمدى ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالعا­نىن, قازاقستان باسشىسى جاڭا قارجى ارحيتەك­تۋراسىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەنىن, ول قارجى رى­نوگىن جاھاندىق جۇيەدە رەتتەۋدىڭ جانە وعان باقىلاۋ جاساۋدىڭ يادرو­سى بولا الاتىندىعىن اتادى. سو­نى­مەن قاتار, قازاقستان 2012-2015 جىلدارى بۇۇ ادام قۇقىعى جو­نىندەگى كەڭەستىڭ قۇرامىنا ءوزىنىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىنعانىن ايتا كەلىپ, بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر­دىڭ قازاقستان كانديداتۋراسىنا قولداۋ كورسەتەدى دەگەن ۇمىتتە ەكەنىن ءبىلدىردى. ءاليسۇلتان قۇلانباي.