تومەن كومىرتەكتى دامۋعا كوشۋ – ۋاقىت تالابى

كليماتتىڭ وزگەرۋى جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ ۇلكەن قاتەرلەرىنىڭ ءبىرى. قاتەر دەيتىن سەبەبىمىز, تەحنوگەندىك اسەرلەر سالدارىنان تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋىنەن مۇزدىقتار ەرۋ ۇستىندە. الايدا كليماتتىڭ جىلىنۋ جىلدامدىعى ادامزاتتىڭ بولاشاقتا تابيعات-اناعا قانشالىقتى دۇرىس قاراپ, اۋاعا ءتۇرلى قالدىق گازدار شىعاراتىن كاسىپورىندار قىزمەتىن شەكتەۋىنە بايلانىستى بولماق. وسى ورايدا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان مىندەتتەمەلەردى جۇزەگە اسىرۋدا. سونىڭ ىشىندە الدىمەن اۋىزعا الىناتىنى – تومەن كومىرتەكتى دامۋ. تومەن كومىرتەكتى تەحنولوگيالاردى جاساپ شىعارۋ مەن قولدانۋ, وسى ساياساتتى قولداۋ كليمات وزگەرىسىن جۇمسارتۋدا ماڭىزدى ىقپال ەتە الادى. الدىمەن تومەن كومىرتەكتى دامۋ دەگەنگە انىقتاما بەرەيىك. ول – اۋاعا شىعارىلاتىن زياندى شىعا­رىن­­دىلاردى مەيلىنشە ازايتىپ, جاسىل دامۋعا كوشۋ, قورشاعان ورتا تۇتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ العا دامۋ. بۇل ورايدا نە ىستەۋ قاجەت؟ جۋىردا استانادا وتكەن قازاق­ستان­داعى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى مەن ەلىمىز قورشاعان ورتانى قورعاۋ مي­نيسترلىگىنىڭ “قر ستراتەگيالىق جوس­پارعا كليماتتىڭ وزگەرۋ ماسەلەلەرىن بىرىكتىرۋ ارقىلى ورنىقتى دامۋ سا­لا­سىنداعى الەۋەتتى ارتتىرۋ” بىرلەس­كەن جوباسى شەڭبەرىندە وتكەن ء“تو­مەن كومىرتەكتى دامۋ: ستراتەگيالىق تاسىلدەر جانە ناقتى شەشىمدەر” اتتى كونفەرەنتسيادا بۇۇ دب قا­زاق­ستانداعى تۇراقتى وكىلىنىڭ ورىن­باسارى ستەليانا نەدەرا وسى دامۋ ءتۇ­رىنە قىزىعۋشىلىق تانىتقان ەلى­مىزگە العىسىن جەتكىزە وتىرىپ, كەڭى­نەن اڭگىمەلەپ بەردى. ايتا كەتۋ كە­رەك, سوڭعى ونجىلدىق ىشىندە بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى ەل ۇكىمەتىنە عا­لامشاردىڭ جىلىنۋ ۇدەرىسىنە بەيىمدەلۋ جانە ونىڭ ىقپالىن جۇم­سارتۋدا ارىپتەستىك تانىتىپ, سترا­تەگيالىق جوسپارلاۋ الەۋەتىن جوعارىلاتۋدا, ساراپتامالىق كەڭەس بەرۋدە قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. ءوت­كەن جىلى قازاقستان بۇۇ-نىڭ كلي­ماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى نەگىزدە­مەلىك كونۆەنتسياسىنا جانە ۇلتتىق دەڭگەيدەگى كيوتو حاتتاماسىنا قول قويدى. ونى راتيفيكاتسيالاعان ەلى­مىز حاتتامانىڭ بىردەن-ءبىر نەگىزگى تالابى پارنيكتىك گازداردىڭ شىعا­رىن­دىلارىن قىسقارتۋ مەن تومەن كومىرتەكتى دامۋدى ورىنداۋ بويىن­شا بەلسەندى قيمىلداي باستادى. ورتالىق ازياداعى پارنيكتىك گازداردى شىعاراتىن ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن قازاقستان ءۇشىن تومەن كومىرتەكتى ەكونوميكاعا كوشۋ تۇراقتى دامۋدا, دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىققا بىرىگۋدە قاجەتتى قادام بولىپ وتىر. تومەن كومىرتەكتى دامۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىنىڭ نەگىزىن, تۇجىرىمداماسىن ۇسىنعان اتالمىش ۇلتتىق كونفەرەنتسيادا وسى ۇلگىگە كوشۋدىڭ نەگىزگى تاسىلدەرى تالقىلان­دى. سونىمەن قاتار, پارنيكتىك گاز­دار ەميسسياسىنىڭ جوباسى, ەنەر­گە­تيكالىق سەكتوردىڭ شىعارىندىلار­دى ازايتۋداعى الەۋەتىنە باعا بەرى­لىپ, “جاسىل” ەكونوميكاعا كوشۋدىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق پايدالارى مەن سالدارلارى تالقى­لان­دى. قورشاعان ورتانى قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ە.سادۋاقاسوۆا بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارى­لىپ جاتقاندىعىنا توقتالدى. ۆيتسە-مينيستر ەل كاسىپورىندارىندا ەنەر­گيا ۇنەمدەگىش تەحنولوگيانى ەندىرۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ىنتا­لان­دىرۋدى جاساۋ ماقساتىندا الدا­عى جىلدان باستاپ پارنيكتىك گاز­دار­عا ىشكى كۆوتا ساۋداسىنىڭ جۇمىسىن باستاۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندىعىن العا تارتتى. قازىرگى تاڭدا وعان قاجەتتى زاڭنامالىق بازا ازىرلەنۋدە ەكەن. بۇۇ دب-مەن ەلىمىز اراسىندا بىرلەسكەن بىرنەشە جوبالار بار. سونىڭ ءبىرى ەنەرگيالىق تيىمدىلىك جوباسى. جوبا شەڭبەرىندە جۇرگىزىل­گەن بىرقاتار شارالار قورىتىندى­سىن­دا عيماراتتاردىڭ جىلۋ ەنەر­گيا­سىن تۇتىنۋى 20-30%-عا دەيىن قىسقارعاندىعى دالەلدەنگەن. بۇل ەنەرگيا ساقتاۋدا ۇلكەن ۇلەس. ەكىن­شى, جەل ەنەرگياسى سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى ەل ۇكىمەتى, بۇۇ دب جانە جاھاندىق ەكولوگيالىق قور ارا­سىن­داعى ورتاق جوبا. جەل الەۋەتىنە, جەلدىك اتلاسقا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ قازاقستاندا ۇلكەن جەل الەۋەتى بارلىعىن كورسەتىپ وتىر. تومەن كومىرتەكتى دامۋعا ءوتۋ جوباسىنىڭ قازاقستان ءۇشىن سالدارى مەن ودان كەلەتىن الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق پايدا قانداي؟ بۇل سۇراققا قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيستر­لىگى مەن بۇۇ دب جوباسىنىڭ ۇلتتىق ساراپشىسى گ.يسماعۇلوۆا بىلاي دەپ جاۋاپ بەرەدى. تومەن كومىرتەكتى دامۋ ۇلگىسىنە ءوتۋ شەڭبەرىندە 3 نەگىزگى ستسەناري قاراستىرىلعان. ءبىرىنشى, بازالىق ستسەناري. مۇندا ساياسي قالىپتاسقان زاڭدىلىقتار ەسكەرى­لە­دى دە, مىندەتتى جاۋاپكەرشىلىك بول­ماي­دى. تەك قۇجاتتاردا كورسەتىل­گەن­دى عانا ورىندايدى. ەكىنشىسى, 15-25 پايىزدىق مىندەتتەمەلىك ستسەناري. بۇل پارنيكتىك گازداردى شىعارۋدىڭ جالپى كولەمى 2020 جىلعا قاراي 1990 جىلعى شىعارىندىلارعا قارا­عاندا 15%-عا كەمىتىلۋى, سونداي-اق 2050 جىلعا قاراي 25%-عا دەيىن جەتۋى. ءۇشىنشىسى, بۇۇ دب كيوتو حاتتاماسىنا قول قويعان ەلدەردىڭ بارلىعى 1990 جىلمەن سالى­س­تىر­عان­دا پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن 90%-عا دەيىن تومەندەتۋ. ەلىمىزدە پار­نيكتىك گازداردى شىعارۋدىڭ نە­گىزگى كوزى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنا تيەسىلى. بۇگىنگى كۇنى وندىرىلەتىن قۋات 70%-عا, جىلۋ جۇيەلەرى 40%-عا, ەلەك­تر جۇيەسى 60%-عا ەسكىرگەن. وسى­لايشا سالانىڭ نەگىزگى قورلارى­نىڭ ەسكىرۋى قاۋىپتى دەڭگەيدەن اسىپ كەت­كەن جانە بولاشاقتا ۇلكەن ين­ۆەس­تيتسيانى قاجەت ەتەدى. 2007 جىلدان باستاپ ۇكىمەت پارنيكتىك گازداردى شىعارۋدىڭ ەڭ ۇلكەن كوزى بولىپ تابىلاتىن وسى سەكتوردى جاڭارتۋعا جەكە ينۆەستيتسيا جۇمىلدىرۋ ساياساتىن بەلسەندى جۇرگىزىپ كەلەدى. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىن جاڭارتۋ جۇمىستارى دا جۇزەگە اسۋدا. ەلىمىز ءىجو-ءسىنىڭ ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتۋى اۋماقتىڭ ۇلكەندىگى مەن تۇرعىن حالىقتىڭ ازدىعىنا, قۇبىل­مالى كليماتتىق شارتتارعا, قوسىل­عان قۇنى از ونىمدەر وندىرەتىن ونەركاسىپ قۇرىلىمىندا ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتەتىن سەكتور ۇلەسىنىڭ كوپتىگىنە بايلانىستى. 2050 جىلعا دەيىن پارنيكتىك گازداردى شىعارۋدى 1990 جىلعى كور­سەتكىشتەن 90-95%-عا دەيىن ءتو­مەن­دەتۋ ستسەناريى ەلىمىزدىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەك. مىسالى, ءوز قاجەتىن وتەۋ ءۇشىن سىرت ەلدەن ەلەكتر ەنەر­گياسىن يمپورتتاۋعا ءماجبۇر بولادى. نەمەسە ەنەرگيا وندىرەتىن قۋاتتى جا­ڭالاۋعا وتە ۇلكەن كولەمدە ينۆەس­تيتسيا قاجەت بولادى. ونى ورىنداۋ مۇمكىندىگى جوق بولعاندىقتان تومەن كومىرتەكتى دامۋ ۇلگىسى – پارنيكتىك گازداردى شىعارۋدىڭ ەڭ جوعارعى كولەمىن 2050 جىلى 25%-عا دەيىن قىسقارتۋدى كوزدەپ وتىر. ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ بارلىق مۇمكىن­دىك­تە­رىن قولدانا وتىرىپ, وعان قول جەتكىزۋىمىز ابدەن ىقتيمال. ەلىمىز اتموسفەراعا پارنيكتىك گازداردى شىعارۋدى قىسقارتۋعا كىرىسپەك ەكەندىگىن جوعارىدا ايتتىق. تومەن كومىرتەكتى دامۋ – مەم­لە­كەتتىڭ كومىرتەكتى ونىمگە تاۋەلدىلىگىن ازايتىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە ەنەرگەتيكا جۇيەسىندە, سونداي-اق تەحنولوگيانى ەنگىزۋ, جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدە­رىن دامىتۋ تۇرىندە كورىنىس تاپپاق. قازاقستان الداعى ەكى جىل ىشىندە پگ شىعارۋعا بەرىلەتىن كۆوتالاردى كاسىپورىندارعا بولەتىن بولادى. كەيبىر سالالار بويىنشا العاشقى پگ قىسقارتۋلار 2013-2014 جىلدارى باستالادى. وسى قىسقا ۋاقىت ارالى­عىندا ەلىمىز 1 پايىزدىق پگ قىس­قار­­تۋىنا قول جەتكىزەدى دەپ بول­جا­نىپ وتىر. ءۇشىنشى ۇلتتىق جوسپار­دا­عى كۆوتا ءبولىنىسى ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى پگ قىسقارتۋىن قام­تاماسىز ەتەدى. ەكى جەڭىلدىكتى كەزەڭ ىشىندە ەل كاسىپورىندارى قارجىلىق رەسۋرستارىن, بولاشاق ينۆەستور­لار­مەن جانە وندىرۋشىلەرمەن پگ شى­عا­رۋدى قىسقارتۋدا ءوز بازالارىن قا­لىپتاستىرىپ ۇلگەرەدى. قازاقستان بيىلعى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن چي­كا­گو كليماتتىق بيرجاسىمەن كە­لىسىمگە وتىرماق. بۇل پگ شىعارۋدا­عى قازاقستان كۆوتاسى وسى بيرجادا ساتىلاتىن بولادى دەگەن ءسوز. كەلەسى جىلدان باستاپ قازاقستاننىڭ پگ شىعارۋعا ارنالعان كۆوتاسىن ساتۋدا ىشكى ەركىن كومىرتەكتى رىنوگى بولا­دى. ياعني پگ-نى از شىعارعان قازاق­ستاندىق كاسىپورىندار ءوز كۆوتالا­رىن كەستەدەن قالىپ بارا جاتقان كاسىپ­ورىندارعا ساتا الادى. سونداي-اق ەلىمىز كۆوتانى باسقا ەلدەردەن ساتىپ الىپ نەمەسە ساتۋعا شىعارا الادى. جاھاندىق جىلىنۋ قۇبىلىسى شىندىعىندا دا پلانەتانىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالىپ تۇر. ونىڭ نە­گىز­گى شەشىمى رەتىندە كورسەتىلىپ ءجۇر­گەن تومەن كومىرتەكتى دامۋ ادامزات ۇرەيلەنەتىندەي نارسە ەمەس. بىراق وسىنداي دامۋ ۇلگىسىنە كوشۋ ماسەلە­سىنىڭ كوتەرىلۋى ونىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن ايعاقتايدى. ونى بارشا ادامزاتتىڭ ءتۇسىنۋى قاجەت. ەرتە مە, كەش پە الەم بۇل ماسەلەنى كۇن تارتىبىنە قويادى. ال سول ۋاقىتتا ءبىز دايىن بولۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا ايتا كەتەر ءبىر ءجايت, استانادا قىركۇيەكتىڭ 27-ءسى مەن قازان­نىڭ 2-ءسى ارالىعىندا ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى ەلدەردىڭ قور­شاعان ورتانى قورعاۋ جانە دامىتۋ مينيسترلەرىنىڭ 6-شى كونفەرەنتسيا­سى وتەدى دەپ كۇتىلۋدە. ءار 5 جىل سايىن وتەتىن بۇل كونفەرەنتسيادا ورنىقتى دامۋ جاعدايىنا باعا بەرۋ, قورشاعان ورتانىڭ جاھاندىق قاتەر­لەرىنە جانە ايماقتىق ماسەلەلەرگە كەلىسىلگەن قيمىلدار ۇستانۋ, ت.ب ماسەلەلەر قارالاتىن بولادى. ۆەنەرا تۇگەلباي.