باۋىرجان مومىش ۇلى –­­­ 100

ەر جانە ەلباسى كەشە كيەلى تاراز تورىندە قازاق­تىڭ حاس باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىق تويى باستالدى. حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا ەل باستاعان كوسەم, ءسوز باستاعان شەشەن, قول باستا­عان باتىرلار از بولعان جوق. بىراق سولاردىڭ بارىنەن باۋىر­جان­نىڭ ورنى دا وزگەشە, اتاعى دا ايرىق­شا, تۇعىرى دا بيىك. سەبەبى, باۋىر­جان قاتىسقان ەكىن­شى ءدۇ­نيەجۇزىلىك سوعىس ادامزات تا­ريحىنا الەمنىڭ 70-تەن استام ەلى قاتىسقان ەڭ الاپات سوعىس بولىپ ەندى. ول باتىلدىق پەن باتىر­لىق­تىڭ عانا ەمەس, اسكەري ونەر, سوعىس تاكتيكاسى, اقىل-وي مەن ءبىلىم-بىلىكتىڭ ارپالىسقان, بەس قۇرلىق پەن ءتورت مۇحيتتا ادام­زات جان الىسىپ, جان بەرىس­كەن, جەر جاھاندى قامتىعان عالامات سوعىس بولدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريح ساحناسىنا جاڭا تۇرپات­تاعى قولباسشىلاردى شىعاردى. قاھارلى 41-جىلدىڭ قىسىن­دا كەڭەس وداعىنىڭ استاناسى — ماسكەۋ قالاسىنا جاۋ تانكىلەرى قول سوزىم جەر قالعان ساتتە ءبۇ­كىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ نازارى ايگىلى شاھارعا اۋدى. مىنە, وسى كەزدە قازاقتىڭ قۇرىشتاي بەرىك ۇلانى قايتپاس قايسارلىق پەن قاھار­ماندىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق ونىڭ ەسىمى قۇر­لىقتىڭ التىدان ءبىرىن قامتىعان الىپ يمپەريانىڭ شەكاراسىنان اسىپ, دۇنيە ءجۇزىن شارلاپ كەتتى. ورىستىڭ قابىرعالى قالامگەرى ا.بەكتىڭ “ۆولوكالام تاس جولى”, ا.كريۆيتسكيدىڭ “موسكۆا ءتۇبىن­دەگى توسقاۋىلىنان” باستاپ داڭق­تى قولباسشى-گەنەرالدار ك.گا­ليتس­كي, ي.چيستياكوۆتاردىڭ ءوزى قاھارمان قازاقتىڭ ەرلىگى تۋرالى تامسانا, تاڭعالا جازدى. بۇل شىعارمالار, اسىرەسە ا.بەكتىڭ  رومانى الەمنىڭ الۋان تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, مۇحيتتىڭ ارعى-بەرگى جاعىنا ب.مومىش ۇلىنىڭ قۇ­رىش­تاي بەرىك قۇدىرەتتى تۇلعاسى اڭىز بولىپ جايىلدى. ول ءتىپتى كۋبا كوسەمى ف.كاسترونىڭ سۇيىك­تى كەيىپكەرىنە اينالدى. جاھاندىق سوعىسقا قاتىسقان جاۋىنگەرلەر مەن قولباسشىلار ەڭبەگى كەڭەس وداعى تاراپىنان كەم باعالانعان جوق. ولاردىڭ الدى ءبىر, ەكى, ءۇش, ءتىپتى ءتورت ءمار­تە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتا­عىن الدى. وكىنىشكە وراي, بۇل قا­تاردا باۋىرجان مومىش ۇلى بولعان جوق. جالعىز باۋىرجان ەمەس, رەيح­­ستاگقا ءبىرىنشى بولىپ جەڭىس تۋىن جەلبىرەتكەن راقىمجان قوش­­قارباەۆ پەن جاۋجۇرەك پار­تيزان قاسىم قايسەنوۆتىڭ ەرلىگى دە ەلەنگەن جوق. حالىق الدەقاشان باتىرلار­دىڭ باتىرى دەپ تانىعان قازاق ەرلەرىنىڭ ەرلىگىنە لايىقتى باعا­نى اقىرىپ سۇرايتىن بيلىك با­سىنداعىلاردىڭ ءسوزى كۇڭكىل-ءشۇڭ­­كىل, قىبىر-سىبىردان اسا الما­­دى. ۇلى جەڭىسكە تۇپ-تۋرا 35 جىل تولعاندا ع.مۇسىرەپوۆ باس­تا­عان قازاقتىڭ بەتكە ۇستار ازامات­تارى – ەكى مارتە كەڭەس وداعى­نىڭ باتىرى تالعات بي­گەلدينوۆ, ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى ىبىراي جاقاەۆ پەن جا­زىلبەك قۋانىشباەۆ, سوتسيا­ليستىك ەڭبەك ەرلەرى ۇل­با­لا التايباەۆا, زەركۇل كۇزەر­بە­كوۆا, تاعى دا باسقالار كەڭەس وداعى­نىڭ باسشىسى لەونيد برەجنەۆكە قازاقتىڭ قوس باتىرى باۋىرجان مەن راقىمجاننىڭ جوعىن جوق­تاپ, حات جولدايدى. قاشاندا اقيقاتتى تۋ ەتىپ كوتەرگەن مايدانگەر جازۋشىمىز ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, بۇل حات ع.مۇسىرەپوۆ ار­قىلى قازاقستاننىڭ سول كەز­دەگى باسشىسى د.قوناەۆقا جەت­كى­زىلەدى. ديماش اعامىز “مەن قول قوي­سام, رەسمي بولىپ كەتەدى. ءوز­دەرىڭ-اق جىبەرە سالعاندارىڭ ءجون”, – دەپ شىعارىپ سالادى. اپىر-اۋ, ەرلەرىنىڭ كەتكەن ەسە­سىن ەل باسشىسى رەسمي تۇردە سۇ­راماعاندا كىم سۇراۋعا ءتيىس؟!. وكىنىشكە وراي, قازاقستان كوم­مۋنيستەرىنىڭ كوسەمى ءدال سول جولى دا, ودان كەيىن دە سان ءمار­­تە ءساتى تۇسكەن ورايلى ءسات­تەردە مۇنداي باتىلدىققا بارا ال­مايدى. وسىلايشا اياۋلى باۋكەڭ كوزى تىرىسىندە كەڭەس وداعى باتىرى­نىڭ التىن جۇلدىزىن كەۋدەسىنە جارقىراتا تاعا الماي دۇنيەدەن ءوتتى. زامان الماستى, باسشىلار اۋىستى. ەل تىلەگى قا­بىل بولىپ, 1989 جىلدىڭ ماۋ­سى­مىندا قا­زاقستان كومپار­تياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ تىزگىنىن ءالى ەلۋگە دە تولماعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇستادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قازاق حالقىنا سىڭىرگەن مىڭ سان ەرلىگىن رەتى كەلگەندە ءالى تالاي جازارمىز, بىراق سونىڭ بىرەۋىن ءدال بۇگىن ايتپاساق, اقيقات ءسوزدىڭ اتاسى ولەتىنى انىق. ول بىلاي بولعان ەدى. سول كەزدەگى كەڭەس وداعى­نىڭ باسشىسى ميحايل گور­با­چەۆ­كە قازاقستاننىڭ جاس باس­شى­سى باۋىرجان مومىش ۇلىنا قىرىق بەس جىل بويعى جاسالعان ادىلەت­سىزدىكتى اشىنا جەتكىزەدى. ول ءال­دە­قاشان كومەسكى تارتقان ەسكى تاريحتى قايتا تىرىلتپەۋدى, ەگەر ب.مومىش ۇلىنا باتىر اتا­عى بەرىلسە وزگە رەسپۋبليكا­لار­دان مۇن­داي وتىنىشتەردىڭ قارشا بو­رايتىنىن ايتىپ, كەلىسىم بەر­­مەيدى. سوندا نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى: – مەنىڭ حالقىم – مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن حالىق. ءالى دە كەزدەسەر قيىندىقتىڭ كەز كەل­گەنىن جەڭەتىنىنە سەنىمىم كامىل. ال ارقامىزعا قىرىق بەس جىل ايازداي باتقان ءدال مىنا ادىلەت­سىزدىككە بىلاي ءتوزۋ مۇمكىن ەمەس. باۋىرجانداي ۇل­تىنا ۇران بولعان ۇلدى تۋدىرعان مەنىڭ حالقىم ەر نامىسىن جوعارى قويعان. ەندەشە, باۋىرجانداي ەردىڭ نامىسى مەن ءۇشىن بارىنەن بيىك, – دەپ تاباندىلىق تانى­تا­دى. م.گورباچەۆ بۇل وتىنىشكە كەلەسى جەڭىس كۇنىنە قاراي قايتا ورالۋ جونىندە قايىرا ۇسىنىس جاسايدى. كەلەر جەڭىس كۇنىنە دەيىن قىزىل يمپەريا تاعدىرى قالاي بولاتىنىن جوبالاعان, قا­شاندا قياداعىنى كورىپ, قيان­دا­عىنى بولجاي الاتىن قازاق­ستاننىڭ كەمەڭگەر باسشىسى: “مەن ەلگە جارلىقپەن قايتۋعا تاس-ءتۇيىن دايىندىقپەن كەل­دىم”, – دەپ قايسار مىنەز تانى­تادى. مىنە, وسىلايشا, 1990 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا قا­زاق­تىڭ داڭقتى پەرزەنتى باۋىر­جان مو­مىش ۇلىنا كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. “جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن” دەيدى دانا حالقىمىز. نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى­نىڭ شۋاقتى نۇر مەن شۇعىلالى سىرعا تولى وسى ءبىر ەل جوعىن, ەل نامىسىن ىزدەگەن ەرلىككە پاراپار ەڭبەگىن ءدال بۇگىن ەل ەسىنە سالعاندى ءجون كوردىم. ادىلەتتى باسشى ەلىمىز تاۋەل­سىزدىك العاننان كەيىن 1995 جىلى قاسىم قايسەنوۆكە, ال 1999 جىلى راقىمجان قوش­قارباەۆقا “حالىق قاھارمانى” اتاعىن بەرىپ, بار قازاقتىڭ جۇرەگىنە نۇر شۋاعىن توكتى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ون توعىز جىلىندا الەمنىڭ ءار تۇكپىرىن شارلاپ, حالقىنىڭ جوعىن, ەلى­نىڭ نامىسىن ىزدەپ, اقىرىپ تەڭدىك سۇراعان ارىستان جۇرەك ازامات ەلباسىمىزعا باتىردىڭ عاسىرلىق تويىندا ء“اردايىم نۇرىڭىز تاسىسىن, نۇر-اعا” دەگەن تىلەك ايتامىز. مۇحتار قۇل-مۇحاممەد.