كەدەيشىلىك نەگىزى – جۇمىسسىزدىقتا

گازەتتىڭ كەشەگى نومىرىندە حابارلاعانىمىزداي, 20 قىركۇيەك, دۇيسەنبى كۇنى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 65-ءشى سەسسياسى ءوز جۇمىسىن باستادى. وعان 140-قا جۋىق ەلدىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى, سونداي-اق بىرقاتار مەملەكەتتىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى قاتىسۋدا. ال قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ باستاپ ءجۇر. بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 65-ءشى سەسسياسى اشىق دەپ جاريا­لانعان سوڭ, سەسسيا وتىرىسىنا توراعالىق ەتۋشى شۆەيتساريالىق يوزەف دايستىڭ حابارلاماسىنان بۇل سەسسيادا وسىدان ون جىل بۇرىن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى مىڭجىلدىق سامميتىندە قابىلدانعان قۇجات – مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارى نەگىزگى تاقىرىپ بولاتىنى بىردەن اڭعارىلدى. كوپ كەشىكپەي ءسوز بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋنعا بەرىلدى. تاجىريبەلى ساياساتكەر رەگلامەنت­تەن اسپاي, ءوزىنىڭ وي-تۇجىرىمىن سال­ماقتىلىقپەن ورتاعا سالدى. باس حاتشىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, وسى ەڭسەلى عيماراتتا وسىدان 10 جىل بۇرىن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتى ءوتتى. وندا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەت­تەر­دىڭ باسشىلارى مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىن ناقتىلاپ, مەم­لەكەتتەر وزدەرىنە مىندەتتەمەلەر قابىلدادى. سودان بەرگى ۋاقىت ءىشىن­دە كەدەيشىلىكپەن كۇرەس, با­لا­لاردى مەكتەپكە تارتۋ, انا مەن با­لانىڭ ءولىمىن قىسقارتۋ باعىتىندا ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىلدى. شەشەن سونداي-اق شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەردىڭ بار ەكەنىنە دە توقتالدى. باس حاتشىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ حالقى اشتىقتان ءالى ارىلا قويعان جوق. جاس بالالار مەن قىزدار اۋىر جۇمىستارعا جەگىلەدى. وسىعان بايلانىستى پان گي مۋن وسى جىلى افريكاداعى ونشاقتى ەلدە ساپارمەن بولعانىن, ونداعى جاعدايدىڭ قيىن ەكەنىن, ولار كومەكتى قاجەت ەتەتىنىن العا تارتا كەلىپ, وسى جانە باسقا پروبلەما­لاردى كوپ بولىپ قولعا العاندا عانا شەشۋگە بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇۇ باس حاتشىسى اتاپ وتكەن ماسەلەلەر قارجى-قاراجاتسىز شەشىلمەيدى. سوندىقتان بولار, بىرقاتار حالىقارالىق قارجى ۇيىم­دارىنىڭ باسشىلارىنا ءسوز بەرىلدى. مىسالى, بۇكىلالەمدىك بانك توراعاسىنىڭ كەلتىرگەن ءمالى­مەتىنە قاراعاندا, بۇگىندە بانك 180-گە جۋىق مەملەكەتپەن جۇمىس ىستەيدى. بۇدان 30 جىلداي بۇرىن دامۋشى ەلدەردىڭ 20-25 پايىزى­نىڭ ەكونوميكاسى قيىن جاعدايدا بولاتىن.  سوڭعى جىلدارى ولار­دىڭ سانى ەكى ەسەگە ازايدى. دامۋ­شى ەلدەرگە بانك پايىزدىق ءوسىمسىز نەسيە بەرىپ كەلەدى. افريكا قۇر­لى­عىنداعى مەملەكەتتەردىڭ ەكونو­مي­كاسىندا ءوسىم بايقالادى. سوڭ­عى ءۇش جىلدا افريكالىقتار ەكو­نوميكاسىنىڭ ءوسىمى 5 پايىزدى قۇرادى. دەگەنمەن, ونداعى حا­لىقتىڭ كوپشىلىگى كەدەيشىلىك  جاع­دايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. سون­دىقتان ولارعا شاعىن بيزنەسپەن اينالىسۋعا جاعداي جاساۋ كەرەك. ال حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى­نىڭ ديرەكتورى دومينيكو كان­نىڭ حاباردار ەتۋىنشە, كەدەيلىكتىڭ نەگىزى جۇمىسسىزدىقتا جاتىر. الەم­دىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس  جاعدايدى  ءتىپتى قيىن­دا­تىپ جىبەردى. دۇنيە جۇزىندە 33 ميلليوننان استام ادام جوق­شىلىقتىڭ زاردابىن تارتۋدا. حالىقارالىق قارجى ۇيىم­دارى باسشىلارىنىڭ سوزدەرىنەن سوڭ, بۇۇ باس اسسامبلەياسى سەس­سيا­سىنىڭ  پلەنارلىق وتىرىسى باستالدى. وتىرىستا فرانتسيا پرەزيدەنتى نيكوليا ساركوزي, ءوز­بەكستان پرەزيدەنتى يسلام كا­ريموۆ, بوليۆيا پرەزيدەنتى  ەۆا مورالەس, تاعى باسقا دا مەملەكەت­تەردىڭ  باسشىلارى ءسوز الدى. فرانتسيا پرەزيدەنتى  مىڭجىل­دىق­تىڭ دامۋ ماقساتتارى ايقىن­دالعالى  بەرى بىرقاتار ماسەلە­لەردە ىلگەرى باسۋشىلىقتىڭ بار ەكەندىگىنە, سونداي-اق جاھاندىق قارجى  داعدارىسىنىڭ ەكىنشى رەت قايتالانۋىنا جول بەرۋگە  بول­ماي­تىندىعىنا, ەگەر قايتالانسا, ول بۇگىنگىدەن دە جامان قيىندىقتارعا سوقتىراتىنىنا توقتالدى. وزبەكتان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ ءوز سوزىنە نەگىزىنەن اۋعانستان مەن قىرعىزستانداعى جاعدايدى ارقاۋ ەتتى. وزبەكستان باسشىسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇگىندە دىنارالىق, ەتنوسارالىق جانجال ءجيى كورىنىس بەرۋدە. ءاسى­رەسە, اۋعانستانداعى جاعداي كۇر­دەلى. ونى تۇراقتاندىرۋدىڭ بالا­ما جولىن قاراستىرۋ قاجەت. بۇعان يسلام كاريموۆ وزبەكستاننىڭ “6+3” اتتى ۇسىنىسىن قولعا الۋ كەرەكتىگىن ايتتى. بۇدان كەيىن وزبەكستان پرەزيدەنتى قىرعىز­ستانداعى وقيعالار جونىندەگى ءوز ويىن ورتاعا سالدى. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, قىرعىزستانداعى ءتوڭ­كەرىستەن كەيىن ەتنوسارالىق قاقتىعىس ورىن الدى. جۇزدەگەن ادام وپات بولدى, بوسقىن اتاندى. وعان قىرعىزستان  بيلىگى كىنالى. “وزبەكستان سول كۇندەرى 100 مىڭ­عا جۋىق بوسقىندى قابىلدا­دى, – دەدى ول وسى جايىندا. – شە­كارامىزدا ءبىز تۇراقتىلىقتى ساقتادىق. سونىڭ ارقاسىندا ەتنوسارالىق جانجالعا جول بە­رىلمەدى. قازىرگى كەزدە قىرعىزستان كورشىلەرىمىزدەن, حالىقارالىق ۇيىمداردان گۋمانيتارلىق كومەك الىپ جاتىر”. وسىلاي دەي كەلىپ يسلام كاريموۆ بۇۇ-دان قىر­عىز­ستانداعى جانجالعا بايلانىس­تى تاۋەلسىز ساراپشىلار جىبەرۋدى ءوتىندى. ال قازاقستاننىڭ كەدەيشى­لىك­كە, اشتىققا جانە گەندەرلىك تەڭ­سىزدىككە قارسى كۇرەستە قولعا الىپ جاتقان ءىس-شارالارى جەتكىلىكتى. ەلىمىز بۇۇ-مەن ىنتىماقتاستىق اياسىندا الەمدىك ەكونوميكانى باسقارۋدىڭ جاھاندىق مەحانيزمىن قالىپتاستىرىپ, كەدەيشىلىكتى ازايتۋ ىسىندە ەلدەر اراسىندا ينتە­گراتسيانى دامىتۋ ەسەبىنەن الەۋ­مەتتىك ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدى جاقتاپ كەلەدى. دەموكرا­تيالىق, اشىقتىق جانە زاڭدىلىق قاعيداتتارى نەگىزىندە حالىق­ارالىق قارجى ينستيتۋتتارىن باس­قارۋدى رەفورمالاۋ, حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى شەشىم  قابىل­داۋ كەزىندە دامۋشى ەلدەردىڭ دە داۋىس بەرۋىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. سونىمەن قاتار, جاڭا  گەندەرلىك ارحيتەكتۋرانى ۇلت­تىق نەگىزدە جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە دامىتۋعا كۇش جۇمىل­دىرۋدا. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسى سەسسياسى­نىڭ اياسىندا  دۇيسەنبى جانە سەي­سەنبى كۇندەرى سەسسياعا كەلگەن ءبىر­قاتار  شەتەلدىك جاۋاپتى تۇلعالار­مەن ەكىجاقتى  كەزدەسۋلەر وتكىزدى. مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ ءارىپ­تەسى, قىتاي سىرتقى  ىستەر مي­نيسترى يان تسزەچيمەن بولعان كەز­دەسۋىندە ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاس­تىعىن ءارى قاراي تەرەڭدەتۋ ماسە­لەلەرى تالقىلاندى. قىتاي ديپ­لوماتى قازاقتىڭ “الىستان ار­بالاعانشا, جاقىننان دوربالا” دەگەن ماقالىن كەلتىرە وتىرىپ, قازاقستان – قىتاي گاز قۇبىرى قۇرىلىسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالعانىن, بۇل ەكى ەلدىڭ سترا­تەگيالىق ارىپتەستىگىنىڭ ناقتى كورىنىسى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. تاراپتار سونداي-اق قىرعىزستانعا كومەك بەرۋ جونىندە دە پىكىر الماستى. بۇل ەلگە شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر دە كومەك قولىن سوزاتىن بولادى.  سونىمەن بىرگە, ديپلوماتتار كەلەسى جىلى شىۇ-نىڭ قۇرىلعانىنا 10 جىل تولاتىنىن دا اتاپ ءوتتى. ءاليسۇلتان قۇلانباي, “ەگەمەن قازاقستان” – نيۋ-يوركتەن.