باۋىرجان مومىش ۇلى – 100

كوپ جىل وتكەن سوڭ جاريالانعان باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ “كۋرليانديا مايدانى” دەرەكتى رومانىن وقىعاندا تۋعان وي حالقىمىزدىڭ ايتۋلى پەرزەنتى, مايدانگەر جازۋشى باۋىرجان مو­مىش ۇلىنىڭ 2009 جىلى عانا باسپا بەتىندە جاريالانعان “كۋر­ليانديا مايدانى” دەرەكتى رومانى قازاق ادە­­­بيەتىندەگى سوعىس تاقىرىبىنا جا­زىلعان قۋاتتى ءارى سۇبەلى, ءنارلى ءارى تۇشىمدى كوركەم تۋىندى دەر ەك. دەرەكتى رومان سونىمەن بىرگە ءوزى­نىڭ تاريحيلىعىمەن دە ەرەكشە­لەنەدى. بۇل شىعارمانىڭ ءتىلى وتە باي. وقيعاسى ناقتى. ويى تەرەڭ. كو­ڭىلدىڭ تورىنەن ءبىر-اق شىعادى. مۇندا اسىرەسە ادەبيەت تەوريا­سى­نا ساي, رومان جانرىنا ءتان كە­سەك-كەسەك وقيعالاردىڭ باستالۋى, دامۋى, شيەلەنىسۋى, شەشىمى سەكىلدى ەلەمەنتتەر از ەمەس. وسىمەن بىرگە, تۋ­ىندىدا پسيحولوگيالىق, وقيعا­لىق, سيتۋاتسيالىق يىرىمدەر كوپتەپ كەزدەسەدى. 1942 جىلى باۋكەڭ ءوزى باس­قارعان 1073-پولك پەن 1944 جىل­دىڭ اياعىنداعى ديۆيزياعا قولباس­شىلىق جاساعان ۋاقىتى وسى شى­عارمانىڭ نەگىزگى وزەگىنە اينالعان. دەرەكتى رومان اياقتالماي قال­عان. بۇل جايلى “باۋىرجانتانۋ” عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جە­تە­كشى عىلىمي قىزمەتكەرى مۇحا­مەد­جان كاتىمحان “جۇلدىز” جۋر­نالىنىڭ 2009 جىلعى 3-سانىنداعى 4-بەتتە بىلاي دەپ جازادى: “اياق­تال­ماي قالسا دا ومىرلىك دەرەگى مول, كور­كەمدىك قۋاتى ەرەكشە بۇل تۋىن­دىنىڭ ۇلتتىق اسكەري ادەبيە­تى­مىزدەن سۇبەلى ورىن الارى داۋسىز”. كىتاپتاعى باستى كەيىپكەر بەك­بولات – باۋكەڭنىڭ ءوزى, ادەبيەتتانۋ تىلىمەن ايتقاندا ءپروتوتيپى. شى­عار­مادا سول كەزەڭنىڭ وزىندە العى شەپتە جۇرگەن پولك جاۋىنگەر­لە­رى­نىڭ مۇڭ-مۇقتاجى جايلى تولعا­نىس­سىز ايتۋعا بولمايدى. ويتكەنى, سول كەزدەگى وداقتىق جۇيە كەزىندە دە باۋكەڭ ۇلتتىق مۇددەنى نازاردان تىس ءبىر ەلى تاستاماعان, ونى ءوزىنىڭ عۇمىرلىق ولشەمى, باعدارى ەت­كەندەي. قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ انا تىلىندەگى گازەت-جۋرنالداردان تا­رىعىپ جۇرگەندىگى, قازاق تىلىندە گرامپلاستينكالاردىڭ قاجەتتىگى, كوركەم ادەبي كىتاپتاردىڭ, اسىرەسە, فولكلور, باتىرلار جىرى مەن داس­تاندارىنىڭ جوقتىعىن اتاپ ايتۋى ونىڭ تۋعان حالقىنا دەگەن قۇر­مەتىنىڭ بەلگىسى ەمەس پە؟! سول سەكىلدى قازاقستاننان كەلگەن قوسىمشا ادامدار كۇشىنىڭ اسكەري ماشىعى ناشار ەكەندىگى, ءسويتىپ, ولاردىڭ بوستان-بوسقا قۇربان بولۋىن سول كەزدەگى قازاق ەلى باسشىلارىنا جەتكىزۋگە دەگەن ۇمتىلىسى دا ءوز ەلى­نە دەگەن ادالدىعىنىڭ, پەر­زەنتتىك پارىزىنىڭ بىرەگەي كورىنىسى دەپ بىلەمىز. “كۋرليانديا مايدانى” روما­نىندا سوعىس كەزىندە قازاق ەلىنە كەلگەن اسكەري دەلەگاتسيانى قارسى العاندار اراسىندا ەل ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان تۇل­عالاردى دا جادىمىزدا جاڭعىر­تا­مىز. ولار سول كەزدەگى جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىسى ءسابيت مۇقا­نوۆ, اتاقتى جازۋشىلار مۇحتار اۋەزوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين, ءالجاپپار ابىشەۆ, ار­تيس­تەر قاليبەك قۋانىشباەۆ, قۇر­مانبەك جانداربەكوۆ, شارا مەن كۇلاش, شاكەن ايمانوۆ, حا­ديشا بوكەەۆا جانە تاعى باسقالارى. باستى كەيىپكەر بەكبولاتتىڭ اسكەري قىزمەتىنىڭ ءوسۋى, ديۆيزيا كومانديرى بولۋى دەرەكتى روماندا شى­نايى كورىنىس تاپقان. شى­عار­مادا بەكبولاتتىڭ – باۋكەڭنىڭ سىرتقى كوزقاراس ارقىلى بەرىلگەن مىنەزى دە باتىردىڭ بىرەگەيلىگىن اڭعارتادى. مىنەزى قىزۋقاندى, ماسەلەنى شورت كەسەتىنى, توقەتەر ءسوزدى بىردەن ايتىپ سالۋى, اسكەري ءىس-قاعازدارىن قاداعالاپ وقۋى, ءاربىر اسكەري مامان يەلەرىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرىن ەتەنە ءبىلۋى باستى كەيىپكەردى ەرەكشەلەندىرىپ تۇرادى. “كۋرليانديا مايدانى” شىعار­ماسىن تاريحيلىعىمەن بىرگە ونى بولاشاق اسكەريلەر ءۇشىن مىقتى كاسىبي وقۋ قۇرالى دەپ ساناۋعا ءاب­دەن بولادى. مۇندا اسكەري بىلىك­تىلىك, مايدان مەن تىل بايلانىسى, قورعانىس, كەزدەيسوق سيتۋاتسياداعى ءىس-ارەكەتتەر مەن ناقتى شەشىمدەر قابىلداۋعا بايلانىستى سيۋجەتتەر, وقيعالار از ەمەس. باۋكەڭنىڭ اسكەري بىلىكتىلىگى مەن بىلىمدارلىعىنا, العىر دا ءۋاجدى سوزدەرىنە قانىعۋعا ىنتالى وقىر­مان وسى شىعارمانى وقۋ بارى­سىن­دا باسقا جاعدايلاردان دا حاباردار بولادى. ديۆيزيا كومانديرى بولۋ تەك لاۋازىمدى قىزمەت ەمەس, ول جاياۋ اسكەر, ارتيللەريا, شتاب, تىل, ءاربىر اسكەري بولىمدەر مەن روتالار, جەكەلەگەن جاۋىنگەرلەر تاعدىرى, ءبارى-ءبارى دە ونىڭ جەكە ءىس-ارەكە­تىنە, وي-نيەتىنە قاتىستى بولاتىن­دىعى روماندا بايانداۋ, ديالوگ تۇرىندە وقىرماندارعا ۇسىنىلعان. دەرەكتى روماندى وقي وتىرىپ, ناقتى دەرەكتەرگە كەزىگەسىز. كەيبىر كەلەڭسىز جايتتەرگە دە قانىعاسىز. ناقتى قامقورلىق, ءوز مىندەتىنە مەملەكەتتىك كوزقاراس بولماسا, ءبۇ­كىل ءىستىڭ بەيبەرەكەت بولاتىنىنا كۇ­­مانىڭ قالمايدى. ءۇزىندى كەلتى­رەلىك: “سولدات – ءۇيسىز-كۇيسىز ادام. ديۆيزيادا 12-13 مىڭ سولدات. ولار­دان ۇكىمەت ەشنارسەنى اياپ وتىرعان جوق. ولار دا وتاننان ەشنارسەسىن اياپ جۇرگەن جوق. شىعىنسىز سوعىس بولمايدى. كۇن ەمەس, ساعات سايىن شىعىن. ساپتان جۇزدەگەن جاۋىن­گەرلەر جاراقاتتانىپ كەتەدى, ءجۇز­دەگەنى شەيىت – قۇرباندىق بولادى. ءبىر تاۋلىكتە 12-13 مىڭنىڭ كەمىندە 500-ءى, ايتپەسە, 1000-ى ساپتان شىعادى. ديۆيزيا ازىق-ت ۇلىكتى ءۇش-ءتورت كۇن بۇرىنعى سانىمەن ەسەپتەپ الادى. دەمەك, 1500-3000 ادامنىڭ پاەكتەرى كۋزنەتسوۆتىڭ قالتاسىندا!” اۆتور باۋكەڭ, ءارى ديۆيزيا كو­مان­ديرى بەكبولات جاڭا قىزمەتكە كەل­­گەندە ديۆيزيا كومانديرىنىڭ تىل جونىندەگى ورىنباسارى كۋز­نەتسوۆكە تىل ماسەلەسىمەن وسىلاي­شا تىكەلەي اي­نالىسۋىن تالاپ ەتىپ, قاتاڭ تۇردە تاپسىرما بەرەدى. جاۋ­ىنگەرلەردىڭ اش قۇرساق بولماۋىن قاداعالاۋدى مىندەتتەيدى. شارۋا­شىلىق ىستەرىن وڭ­­تايلى جۇرگىزۋ جايلى وي تاستايدى. شابۋىل كەزىندەگى ساتسىزدىكتەر, العا جىلجۋ ورنىنا قورعانۋ, سو­عىستاعى تاجىريبەنىڭ كەمشىن بولۋى بەكبولاتتىڭ كوڭىل-كۇيىنە كەرى اسە­رىن تيگىزەدى. سوندا دا, شىندىقتى بەتكە تۇتىپ, سوزىندە تۇرماعانى ءۇشىن ارمياعا باسشىلىق جاسايتىن جوعارى لاۋازىمدى اسكەري باس­شى­عا: “مەنى, كونكوۆتى, ءشلياپيندى, شەمەتوۆتى اسۋ كەرەك”, – دەۋى نا­عىز كوزسىز باتىرلىقتىڭ, ءوزىنىڭ ءىسى­نە دەگەن ادالدىقتىڭ كورىنىسى. بىراق ارميا قولباسشىسى شىندىقتى تىكە ايتقانى ءۇشىن, ونى قاناتتان­دى­رۋدى ويلايدى, ساعىن سىندىرماي­تىن جول ىزدەستىرەدى. دەرەكتى روماننان كوزىقاراقتى وقىرمان كوپتەگەن تاريحي دەرەك­تەرگە قانىعادى. ماسەلەن, سوعىس­تىڭ العاشقى جىلدارىندا: “كو­مان­ديردىڭ ورنى تەك قانا العى شەپ­تە”, – دەگەن پرينتسيپ ورىن ال­عاندىقتان, كوپ وفيتسەرلەر سوعىس­تىڭ العاشقى ايلارىندا قۇربان بو­لادى. سوڭىرا, اۆتوردىڭ رومانىن­دا كەلتىرگەنىندەي, ءستاليننىڭ №306 بۇيرىعىنا سايكەس, كومانديرلەردىڭ دارەجەسىنە, ۇرىستاعى جۇكتەلگەن ءمىن­دەتتەرىنە ساي ورىندارى كورسە­تىلىپتى. مىنەكي, وسىنداي كاسىبي, اسكەري ماعلۇماتتار روماندا تا­نىمدىق سيپاتپەن ەرەكشەلەنەدى. مايدان پسيحولوگياسى, سولدات پسيحولوگياسى روماندا سان قىرلى جاعىنان كورسەتىلگەن. “تويعان كىسى تاباعىنا تۇكىرەدى. شالا-شارپى قاناعاتتانعان كىسى راحمەت ايتادى. شالجايىپ ەزىلە جاتىپ, ۇيقىدان زەرىككەن كىسىگە تۇر دەسەڭ, كوكى­رەگىڭنەن تەبەدى... سولداتتىڭ قارنى قامپايا تويماۋى كەرەك. سولداتتى ۇيقى باسپاۋ كەرەك. سولدات تەك جاتپاۋى كەرەك. سولدات ەرتە تۇرىپ, كەش جاتادى. ول – قيمىلدىڭ ادامى”. مىنەكي, پسيحولوگيالىق پىكىرلەر سىرلارى. سوعىستا دا ادامي ەرەكشە­لىك­تەرىمەن كوزگە تۇسەتىن جاۋىنگەرلەر بولادى. دەرەكتى رومانداعى سونداي كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى – ەتجەڭدى قازاقى مىنەزدى ادىلگەرەي. ورىسشا شالا-پۇلا بىلەتىن, اسكەري قۇجا­تىنا ادىلگەرەي ەمەس, قاپىلىستا اندرەي دەپ جازىلعان جاۋىنگەردىڭ ءوزى ون التى رەت جاراقات العان, ونىڭ التاۋى وتە اۋىر. سوعان قارا­ماستان, ساپتا وزگەلەرمەن بىردەي ءجۇ­رەدى. بەكبولاتتان ءبىر مۇشەل جاس ۇلكەن ەكەندىگىن پايدالانعاندىقتان ەمەس, قازاقى قالىپپەن وعان “قا­راعىم, شىراعىم” دەۋى دە ونىڭ تابيعي تابيعاتىنان دەرەك بەرەدى. ادىلگەرەيدى شىنايى تەكسەرگەندە ونىڭ دەنەسىندە ءبىر وق, ءبىر جار­قىن­شاق بار ەكەندىگى جانە دە بەلگىلى بولادى. ونىڭ ورىسشا بىلمەۋى رجەۆ قالاسىن ەرەجەپ دەپ, پول­كوۆنيكتى بالكوۋنيك, مارگان­تسوۆ­كانى مەرگەن سوپى دەۋى جانە تاعى باسقا دا سوزدەردىڭ ءوڭىن اۋدارا ءسوي­لە­گەندەرى دە ءىش جىلىتادى. اڭعال­دىق, تازالىق لەبى ەسەدى. ديۆيزيا كومانديرىنىڭ, ياعني باۋكەڭنىڭ – بەكبولاتتىڭ اسكەري تريبۋنالدىڭ ەكى سولداتتى سيىر ۇرلاپ, سويعانى ءۇشىن تەرگەپ, ەكەۋىن دە اتۋ جازاسىنا ۇكىم ەتكەنىنە قارسى بولىپ, ول قۇجاتقا ءوزىنىڭ قول قويماعانى دا سول تاريحي كەزەڭنىڭ ايتۋلى شىندىعىنداي اسەر ەتەدى. ديۆيزيا كومانديرىنە سول كەزدەگى كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزي­دي­ۋ­مىنىڭ اتىنان اسكەري تريبۋ­نال­دىڭ ۇكىمىن تەرىسكە شىعارۋعا قۇقىق بەرىلگەن-ءدى. الايدا وسى ءىس-ارەكەتى ءۇشىن بەكبولاتقا ارميانىڭ اسكەري كەڭەسى قاتاڭ سوگىس جاريالايدى. ال ولىمنەن امان قالعان ەكى سولدات تا سوعىستا ايانباي شايقاسىپ, قازا تاۋىپ, قىزىل جۇلدىز وردەندەرى­مەن ناگرادتالىپتى. سونداي-اق, كومانديردىڭ بۇي­رىق بەرۋى زاڭدى بولعانىمەن, ونىڭ بۇل ءىس-ارەكەتكە شىعارماشىلىق تۇرعىدا قاراۋ قاجەتتىلىگى جايلى وي-پىكىرلەرى دە نانىمدى. ماسەلەن, وسى ورايدا اۆتور ءبىرىنشى پەتردىڭ ءسوزىن كەلتىرەدى. ول ايتقان ەكەن: “جارعىنى قابىرعاعا جازىلعانداي ەتىپ قاتىپ ۇستاپ قالۋ قاجەت ەمەس, وندا ءتارتىپ جايلى عانا جازىلعان, ال ۋاقىت پەن جاعداي ەسكەرىلمەگەن”. سونىمەن بىرگە, كوماندير ايتتى-ءبىتتى دەگەن ءسوز ەمەستىگىن دە اۆتور عيبراتتى اپسانامەن ورنەكتەگەن. ونى دا كەلتىرە كەتۋدى ءجون سانادىق. بۇل اڭىز با الدە شىن با, ول جاعى كومەسكىلەۋ. بىراق جەل تۇرماسا, ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى دەمەي مە؟ ەندى وسىعان كەلەلىك. ىلگەرىدە, 1904 جىلى جاپوندىق باس قول­باس­شى ادميرال توگو ءتۇن اۋا ورىس ءاس­كەرلەرىنە قارسى شابۋىل جاساۋعا بۇيرىق شىعارىپ, قول قويىپتى. ءسويتىپ, ءوزى بالىق اۋلاۋعا كەتىپتى. سوعىس باستالعان كۇنى كەش تۇسە ۇيىنە ورالىپتى. كەلسە, يمپەراتور ىزدەپ جاتىر ەكەن. سوعىستىڭ با­رى­سىن بىلگىسى كەلىپتى. “مەن باس قول­باسشى رەتىندە تاڭ اتار-اتپاستان رەسەي اسكەرىنە قارسى سوعىستى باس­تاڭدار دەپ بۇيرىق بەرگەنمىن. وسى­مەن مەنىڭ قىزمەتىم ءتامامدالادى. ال بۇيرىق بولسا دا, بولماسا دا ورىندالۋعا ءتيىس”, – دەپتى. باس كەيىپكەر بەكبولاتتىڭ اسكە­ري بىلىكتىلىگى, بىلىمدارلىعى, كەڭ وي­لى دياپازونى وسىنداي مىسال­دار­مەن شىعارمادا جان-جاقتى بەينە­لەن­گەن. قۇرعاق سوزگە, بوس ءدىل­مار­لىققا ەمەس, ناقتى ءىس-ارەكەتكە نە­گىزدەلگەن سويلەمدەر, ماقسات-ءمۇد­دەسى ايقىن, انىق ويلار شىعارما قۋاتىن ارتتىرا تۇسكەن. تاريحتان ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن العان كەشەگى قاندى الاپات ۇرىس كۋرليانديا مايدانىندا دا الاساپىرانعا تولى بولعاندىعىن شىعارمانى وقي وتىرىپ كۋا بولاسىز, قانىعاسىز. “قۇلاقپەن ەستىگەننەن, كوزبەن كور­گەن انىق, كوزبەن كورگەننەن, باس­تان وتكىزگەن انىق”, دەپ اۆتور­دىڭ ءوزى جازعانىنداي “كۋرليانديا مايدانى” دەرەكتى رومانىن سوعىس ونەرىن جەتىك مەڭگەرگەن, ونىڭ جو­عارى وفيتسەرلىك شەنىنە يە بولىپ, ديۆيزيا باسقارعان مايدانگەر-قا­لامگەردىڭ تاعىلىمى مول, ءسوز قۇ­دىرەتىنە باس يگەن, قازاق ادەبيەتىنە قوسىلعان سونى ءارى ومىرشەڭ تۋىن­دىسى دەۋىمىزگە تولىق حاقىمىز بار. نۇرعالي قادىرباەۆ, “سىرداريا” ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى. * * * ءبىر باۋىرجان كەرەك-اۋ!.. ءانىن جازعان: سلانقوجا قاراقىستىق ولەڭىن جازعان: رافاەل نيازبەك قازاقستان كومپوزي­تور­لارىنىڭ اراسىندا وتكى­زىلگەن “پاتريوتتىق اندەر مەن مارشتار” جابىق كون­كۋرسىندا 1-ءشى جۇلدە العان شىعارما. جىرعا قوسىپ اقىنى, تۋعان حالقى تولعاعان. بار قازاقتىڭ باتىرىن, ءبىر باۋىرجان سومداعان. قايىرماسى: ورگە سۇيرەپ ورلىگى, جاۋعا اتتانعان سايلانىپ, اتاعى مەن ەرلىگى كەتتى اڭىزعا اينالىپ. سوعىس اشقان تاجالدى, ءوز جەرىندە جەرلەگەن. قارسى العاندا اجالدى, كىرپىك قاعىپ كورمەگەن. قايىرماسى: وق بوراعان مايداندا, ات ويناتقان بۇعىنباي, باۋكەڭ وتكەن قايدان دا, تۋ سەكىلدى جىعىلماي. مىقتىسىنعان ءىرى دە, باتپاي ىشتەي اشىنعان. باتىر باۋكەڭ تىرىدە, كىم بار ءبىزدى باسىنعان. قايىرماسى: جاقسىمەنەن جامان دا, ءوزىن دانا كورەدى-اۋ, قيلى مىنا زاماندا, ءبىر باۋىرجان كەرەك-اۋ!..