حالىقتان شىققان قايراتكەر

ۋاقىت شىركىن زىمىراپ, زامان سىرعىپ وتۋدە. سول سىناپتاي سىر­عى­عان ساعىم جىلدار ساناتىندا ازدى-كوپتى عۇمىرىنىڭ سانالى جىل­د­ارىن ءماندى وتكىزگەن, تۋعان ەلىنە, اۋىلى مەن ايماعىنا ارناپ, جۇرت­شىلىقتىڭ ەسىندە ۇزاق ساق­تالاتىن ازاماتتار بولادى. وسىنداي ونەگەلى ءومىر كەشكەن ەل اعا­سىنىڭ قاتارىندا قۇسايىن بي­جان ۇلى دا بار ەدى. ول كىسىنىڭ اكەسى بيجان اقساقال ەل ىشىندە بەدەلدى, ارعى-بەرگى تا­ريح-تى قاۋزاپ, ەستە جوق ەسكى زاماننىڭ ەستەلىكتەرىن ساپىرىپ وتىراتىن, قازاق حالقىنىڭ باسىنان كەشكەن نەبىر كەزەڭ, وقيعالارىنان حابارى بار زەردەلى, شەجىرە كىسى بولاتىن. سونداي قاسيەت ونىڭ ۇلى قۇسا-يىن­نىڭ دا بويىنان تابىلدى. سوندىقتان دا بولار, وتىزىنشى جىل­دارداعى اشارشىلىق زاردابى ەندى سەيىلىپ, ودان كەيىنگى تۇستا ەلى­مىزدىڭ بەتكە ۇستار زيالىلارى “حا­لىق جاۋى” دەگەن جالامەن ۇستالىپ, ۇلتىمىزدىڭ ۇياتى بولعان ارىس ازا­ماتتار اتىلىپ, ايدالىپ كەتكەن شاق­تا ورنىندا بار وڭالار دە­گەندەي, وسى قۇسەكەڭ ءتارىزدى سانالى جاندار اعارتۋ ىسىنە ارالاسا باستادى. حالىق ابىرجىپ, كىمگە ىلەسەرىن, قايدا بارارىن بىلمەي ابدىراپ قالعان ءولىارا شاقتا وسىنداي پەرزەنتتەرىمىزدىڭ شىعىپ, ءجون سىلتەيتىن كەز كەلگەن ەدى. 17-18-دەرگە ەندى كەلگەن, مۇرتى جاڭا تەبىندەگەن جاس قۇسايىن جۇرتتى كوتەرۋدىڭ جولى – حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋ دەپ ءبىلدى. بالا ۇستاز العاشقى قادامىن كەگەن اۋدانىنداعى ۇزىنبۇلاق مەكتەبىندە وزىنەن بىرەر جاس قانا كى­شى بالالارعا ءدارىس بەرۋدەن باس­تادى. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, تا­بان­دى دا ۇستامدى بوزبالانىڭ با­عىت-باعدارى دۇرىس ەدى. سون­دىق-تان دا كوپ كەشىكپەي بىلىكتى ۇستاز رە­تىندە ساياسي ءبىلىم قىزمەتىنە جو­عا­رى­لاتىلادى. الايدا, بۇكىل حا­لىق­تىڭ باسىنا تۇسكەن قيىن تاعدىر ونىڭ وسى سالادا جارقىراپ كو­رى­نۋىنە جول بەرمەدى. باتىستا سوعىس ءورتى بۇرق ەتە ءتۇستى دە, تەپسە تەمىر ۇزەتىن ازاماتتار شەتىنەن اسكەرگە الىنا باستادى. سولاردىڭ العاشقى لەگىندە بوزبالا قۇسايىن دا وتان الدىنداعى جاۋىنگەرلىك پارىزىن وتەۋگە اتتانىپ كەتتى. باس­تاپقىدا وسى اي­ماقتان جينالعان جاستار الما­تىنىڭ ىرگەسىندەگى № 18-ءشى زا­پاس­تاعى پولك قۇرامىندا اسكەري دا­يىن­­دىقتان ءوتىپ, ارتىنان ماي­دانعا اتتانادى. مىنە, وسى تۇستا باس­قىن­شى دۇشپان توبى ستا­لين-گراد ءتۇ­بىندەگى شاي­قاس­تى ءورشىتىپ, سول كەسكىلەسكەن سوعىستا ديۆيزياعا گە­نە­رال چۋيكوۆ قول­باس­شىلىق ەتە­دى. قۇسەكەڭ سول سۇراپىل كەزەڭنىڭ نە­بىر قيىن ساتتەرىن كوزىمەن كورىپ, تا­لاي قىرشىن جاستىڭ قاپيادا كوز جۇم­عانىن وكىنىشپەن ايتىپ وتى­رۋ­شى ەدى. اقىرى سول مايداندا ءوزى دە جاراقات الىپ, ۇزاق جىلدار زارداپ شەكتى. 1943 جىلدىڭ العاشقى كۇنىندە, قاڭتاردىڭ قاقاعان ايازىندا قارسى شابۋىلعا شىققان اتقىشتار پولكى جاۋدىڭ تەگەۋرىندى توسقاۋىلىنا تاپ بولادى. وسى شايقاستا قۇسايىن اعا ەكى اياعىنان بىردەي جارالانادى. ونى مايدانداس دوستارى جاۋ شە-بىنە تاستاماي, كوشپەلى سانيتار­لىق بولىمشەگە جەتكىزەدى. – مەنىڭ جانىمدى الىپ قالعان لەنينگرادتىق دارىگەر ەدى. العاشقى كومەكتەن سوڭ, چەليابى قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى سۋنگۋل گوسپيتالىندە ەمدەلدىم. قارت دارىگەردىڭ ەمى شيپا بولماعاندا, ەكى اياعىمنان بىردەي ايىرىلاتىن ەدىم, – دەپ وتىراتىن مايدانگەر اعامىز. سول سوعىستان وسىلايشا جا­را­قات الىپ, قوس بالداققا سۇيەنىپ ورالعان جىگىت قايتادان وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا قىزمەت اتقاردى. جوعارى ءبىلىم الدى. ىسكەر ازاماتتىڭ باس­شى­لىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق قا­بىلەتى بايقالىپ, كەيىنىرەك بىرنەشە اۋدانداردا پارتيا كومي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بول­عانى ونىڭ ەڭبەككە دەگەن قۇل­شىنىسىنىڭ, ەلگە دەگەن ىستىق ىقىلاسىنىڭ سان قىرلارىن اشىپ كورسەتتى. بالقاش كولىنە دەيىن, ىلەنىڭ قوس قاپتالىن الىپ جاتقان بوز دالادا ءبىر كەزدەرى وركەش-وركەش شاعىل قۇمدار مەن جابايى اڭ-قۇستار جانە سەك­سەۋىلدەن باسقا كوزگە ىلىنەر نارسە كورىنبەيتىن. مال باققان حالىق قالىڭ توعاي ىشىنەن شىقپاي, مىنا تۇرعان الماتىنى دا كوپ كورمەي وتەتىن تۇستارى دا بولعان. ويتكەنى, القاپ يگەرىلمەگەن, جولى سالىنباعان زامان ەدى ول كەز. بال­قاش اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حات­شىسى بولعان قۇسايىن بيجانوۆ كوپ كەشىكپەي اقدالا القابىن يگەرۋدى قولعا الدى. تىڭ جاتقان جەرلەرگە تۇرەن ءتۇسىپ, ەگىس القاپ­تارى ۇلعايىپ, بىرنەشە كۇرىش شارۋا­شىلىقتارى بوي كوتەردى. تۋسىراپ جاتقان ولكەگە ءنار بەرەتىن تى­نىم­سىز كۇندەردىڭ جەمىسىن كورىپ, بۇگىندە بالقاش ءوڭىرىنىڭ تۇرعىن-دارى قۇسەكەڭدى ىستىق سەزىممەن ەسكە الادى. ءبىر كەزدەرى مالايسارى, تاسمۇرىن اسۋلارىنان وتەتىن جول بولماي, وگىز اربامەن الماتىعا اقكول, كوكتال, قۇيعاننان اپتالاپ, ايلاپ جەتەتىن كەزەڭ دە بولعان. شاڭى بۇرقىراپ جاتاتىن اربا جولعا الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا اسفالت توسەلىپ, اۆتوكولىك جۇرە باستايدى. سودان بەرى بالقاش اۋدانىنىڭ تۇلەۋى باستالدى. اقدالا القابىنا ءنار بەرگەن تاسمۇرىن كانالى تارتىلىپ, تەگىستەلگەن قۇم توبەلەر كۇرىش ەگىستىگىنە اينالىپ شىعا كەلدى. بۇل تۇتاس اۋداننىڭ جاڭارعان, تۇلەگەن تۇسى. – بۇرىن مۇندا ازىق-ت ۇلىك, كوكونىس اتاۋلى الماتىدان تاسى­لىپ جەتكىزىلەتىن. ەندى ونداي قا­زىنانى الماتىعا ءبىر كەزدە توماعا-تۇيىق  بەزەرىپ جاتقان اقدالانىڭ ءوزى بەرەتىن بولدى. ال وسىنىڭ بارىنە تىكەلەي ۇيىتقى بولعان حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ازاماتى ديمەكەڭ – دىنمۇحاممەد قوناەۆ ەدى عوي, – دەپ وتىراتىن قۇسايىن اعا. ءوزى ونەگەلى ىسىمەن ەل ىشىندە بەدەلى ارتقان ارداگەر اعانىڭ وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن بولعان ءاڭ­گىمە جەلىسى جەتپىسىنشى جىل­دار­دىڭ سوڭىنا قاراي مەرزىمدى باس­پا­سوز­دىڭ نەگىزگى تاقىرىبىنا اينالعان بارتوعاي سۋ قويماسىنا اۋىسقان-دى. قۇسايىن بيجانوۆ وسى تۇستا شەلەك اۋداندىق پارتيا كو­مي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولاتىن. ىرىس ارناسىنا اينالعان كانال 150 شاقىرىمعا سوزىلىپ, ەكپىندى قۇرىلىس دەپ تانىلعانى بار. ويتكەنى, ول وبلىس شارۋاشىلىق­تا­رىندا ەگىننىڭ شىعىمدىلىعىن ارتتىرۋ, كوكونىستى كوبەيتۋ, باۋ-باقشانى ۇلعايتۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋدى. سوعان نەگىزگى وزەك بولعان مول سۋدىڭ كوزى شەلەك وڭىرىندە, بار­توعاي شاتقالىندا ەدى. سوندىقتان دا بۇكىل اۋىرتپالىق شەلەك قۇ­رى­لىسشىلارىنا تۇسكەن بولاتىن. ال ونى ۇيىمداستىرۋ, ۇيىتقى بولۋ تىزگىنىن باسشى ءوز قولىنا ۇستادى. الماتى وبلىسىنىڭ بىرنەشە اۋدانى اۋماعىنان وتەتىن ۇلكەن الماتى كانالى اڭىزاق دالانىڭ ءشولىن قاندىرىپ, بۇل كۇندە جازيراعا قاراي جوسىلىپ جاتىر. شەلەك اۋدانى الماتى وب­لى­سىن­داعى ەكونوميكاسى ىلگەرىلەگەن ايماق بولدى. قۇسايىن بيجانوۆ وسى ءوڭىردى باسقارىپ تۇرعان جىل-دارى ناعىز كەمەلىنە كەلىپ, ىسكەرلىك قابىلەتى قالىپتاسىپ, تولىسقان شاعى ەدى. ونىڭ ۇلكەن ابىروي-بە­دەلگە يە بولعان تۇسى وسى كەزەڭ. اۋداندا مال شارۋاشىلىعى با­رىن­شا قارقىن الىپ, ەگىستىك القاپتار اۋ­قىمى ارتا ءتۇستى. شالعايداعى اۋىلدارعا اسفالت جول توسەلىپ, الىس ەلدى مەكەندەرگە جان ءبىتتى. حا­لىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارا ءتۇستى. ەكو­نوميكاسى كوتەرىلگەن اۋدان ءبۇ­كىل­وداقتىق اۋىسپالى قىزىل تۋدى ءبىر­نەشە مارتە يەلەندى. قۇسەكەڭنىڭ وسىنداي ىسكەرلىك قابىلەتىن, جۇرتتى ەڭبەككە جۇمىلدىرىپ, ءتارتىپ پەن جيناقىلىققا بەيىمدەگەن قاسيەت­تە­رىن جۇرتشىلىق بۇگىندە ىستىق سەزىممەن ەسكە الادى. ارداگەر اعانىڭ ەل مەن جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ونىڭ ءورىسى بيىك رۋ­حاني تانىمىنان تۋىن­داعانداي. ارعى-بەرگى اڭگىمە بارىسىندا مۇز­بالاق اقىن مۇقاعاليمەن, ايگىلى ساز­گەرلەر نۇرعيسامەن, شامشىمەن بول­عان كەزدەسۋلەرى, جولداس-سىرلاس ءسات­تەرى ەرەكشە سەزىممەن ايتىلىپ وتى­را­تىن. جالپى, قۇسايىن بيجانوۆ نا­رىن­قول, بالقاش, شەلەك اۋدان­دا­رىندا باسشىلىق قىزمەت اتقارعان كەزدەرىندە شارۋاشىلىق جەتەك­شى­لەرى ونىڭ بەدەلىنىڭ بيىك بولعانىن ۇنەمى ايتىپ وتىرادى. بۇگىندە ەل ىشىندە سول تۇستاعى كەي مينيس­تر­لەردىڭ وزدەرى قۇسەكەڭە كەلىپ سالەم بەرىپ, تاجىريبەسى مول اۋدان باسشىسىنان اقىل-كەڭەس سۇراعان ساتتەرىن تىلگە تيەك ەتەدى. ازاماتتىڭ ەڭبەگى باعالانىپ, لەنين, وكتيابر رەۆوليۋتسياسى, ەڭبەك قىزىل تۋ, حالىقتار دوستىعى, قىزىل جۇل­دىز, وتان سوعىسى وردەن­دەرىمەن ما­را­پات­تالادى. ەكى مارتە جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى, ورتالىق كو­ميتەتتىڭ مۇشەسى بولعان. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن قۇسايىن بيجانوۆ ەسىمى اۋىل اتىنا,  ونوماستيكالىق كوميس­سيانىڭ شەشىمىمەن ءوزى قىزمەت اتقارعان بىرنەشە اۋىل كوشەلەرىنە, مەكتەپكە  بەرىلگەنى ول كىسىنىڭ ەڭبەگىنىڭ جەمىسىنە دەگەن قۇرمەت بولسا كەرەك. كەزىندە قۇسايىن بيجانوۆپەن قىزمەتتەس بولعان قوعام قايرات­كەر­لەرى – زامانداس, قۇربى-دوستاردىڭ دا قاتارى سيرەگەن. ولاردىڭ سانا­تىندا بايكەن ءاشىموۆ, اسانباي اسقاروۆ, ءارىپباي الىباەۆ, زامان­بەك باتتالحانوۆ سىندى ازا­مات­تار بار. ولار كەزىندە قۇسەكەڭ تۋرالى ەستە­لىكتەر جازىپ قالدىردى. ول كىسى شيرەك عاسىرعا جۋىق بىرنەشە اۋدان­دى باسقارسا, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ مەم­لەكەت باسىنا كەلگەن سوڭ ارداگەر, قوعام قايراتكەرى رەتىندە ق.بي­جا­نوۆ ەلباسىنىڭ سىندارلى سايا­سا­تىن قىزۋ قولداپ, ەگەمەندىگىمىزدىڭ باستاۋىندا قولعا الىنعان اسقارالى ىستەرگە بارىنشا قولداۋ كورسەتتى. سوڭعى جىلدارى كەيىنگى وسكەلەڭ ۇر­پاققا ءتالىم بولارلىق شىعارمالار جازىپ, جاستار تاربيەسىنە نازار اۋدارىپ, وتانسۇيگىشتىك رۋحتا, جاس جەتكىن­شەكتەرگە پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ىسىنە كوڭىل ءبولىپ, ءتۇرلى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ ءجۇردى. ونىڭ قالامىنان شىققان شىعارمالارى: ء“ومىر ورنەگى” جانە “نۇرلى جول” ات­تى جي­ناقتاردا جارىق كوردى. سوناۋ جي­ىرماسىنشى جىلدار­دىڭ كۇزىندە دۇنيەگە كەلىپ, ودان بەرگى كەزەڭدەردىڭ نەبىر قيىن-قىستاۋىن باس­تان وتكەرگەن, ەلىنىڭ وركەندەپ ءوسۋى­نە سۇبەلى ۇلەس قوسقان, ءسوزى مەن ءىسى ونەگە بولعان قۇسايىن بيجانوۆ, مىنە, وسىنداي ەسىمى ەستە قالعان ازامات. ساياسات بەيىسباي, جۋرناليست. الماتى وبلىسى.