ەۋروپاعا تورەلىك ايتقان قازاق ەلى

بۇل كۇندەرى رەسمي استانا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (ەقىۇ) سامميتىنە قىزۋ دايىندىق ۇستىندە. تامىز ايىنىڭ باسىندا ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسى وسىناۋ اسا ىقپالدى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى شەشىمدى ءبىراۋىزدان قابىلداعان بولاتىن. ىزىنشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارنايى مالىمدەمە جاساپ, دايىندىق جۇمىستارى باستالدى دا كەتتى. بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەردىڭ ەشبىرى مۇنداي حالىقارالىق اۋقىمداعى اسا ۇلكەن جيىندى وتكىزىپ كورمەگەن. قازاقستان قاتارىنان قارا ءۇزىپ, 11 جىل بويى باستارى قوسىلماعان مەملەكەت باسشىلارىن ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا جيناماق. بۇل, ءسوز جوق, ەقىۇ-نىڭ قازىرگى توراعاسى قازاقستاننىڭ بورىكتى اسپانعا اتىپ, قۋانا قابىل العانداي جەڭىسى. الدىن الا مالىمەت بويىنشا, 1-2 جەلتوق­ساندا استانادا وتەتىن سامميتكە 55 مەملەكەت­تىڭ باسشىسى, 65 حالىقارالىق ۇيىمنىڭ دە­لە­گاتسياسى, ءباسپاسوز وكىلدەرىن قوسقاندا بىرنەشە مىڭ قوناق كەلەدى. تورتكۇل دۇنيەگە تورەلىك ايتاتىن ۇيىمدى باسقارىپ وتىرعان قازاق ەلى ءۇشىن بۇل ءبىر جاعىنان سىن ساعاتى بولسا, ەكىنشى جاعىنان قازاق ەلىن جارتى الەمگە تانىتۋعا تاپتىرماس مۇمكىندىك. ەلباسى سوزىمەن ايتساق, ون ءبىر جىلدان بەرى القالى جيىندا باس قوسپاعان ۇيىمنىڭ داعدارىستان كەيىن ءبىزدىڭ ەلدەگى سامميتكە جينالۋى – ۇيىم ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى وقيعا. بۇل سامميت “حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنە” قول قويىلعانىنا 35 جىل, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالعانىنا 65 جىل, جاڭا ەۋروپا ءۇشىن پاريج حارتياسىنا 20 جىل تولۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ تۇر. ۇيىم حاقىندا بىرەر ءسوز شىنى كەرەك, ساياسي ومىرگە بەلسەنە ارالاس­پايتىن قاراپايىم جۇرت ەقىۇ-نىڭ بەدەلدى ۇيىم ەكەنىن سەزگەنىمەن, ونىڭ نەگىزگى قىزمەتى مەن مىندەتىن تولىق بىلە بەرمەيدى. ەقىۇ-نا توراعالىق ەتۋ بىزگە نە بەرەدى دەگەندى دە تولىقتاي تۇسىنە قويمايتىنى راس. سوندىقتان, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى تۋرالى بىرەر ءسوز ايتا كەتۋدى ءجون كوردىك. ەقىۇ-نىڭ شەجىرەسىندە ءاۋ باستا بۇل ۇيىم “ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىن­تىماقتاستىق ءجو­نىن­دەگى كەڭەس” دەپ اتالعانى بەلگىلى. سونداي-اق, ۇيىمنىڭ نەگىزى 1973 جىلى, بۇرىنعى كە­ڭەس­تەر وداعىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن قا­لان­عانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. 1973 جىلى شىلدە ايىندا سول تۇستا قالىپتاسقان شىعىس پەن باتىس ەلدەرى اراسىنداعى شيە­لەنىسكەن جاعدايدى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كسرو-نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن حەلسينكيدە 33 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى باس قوسادى. وسى باسقوسۋدا باس­تالعان كەلىسىم-شارتتىڭ سوڭعى قورىتىندىسىنا 1975 جىلى 1 تامىزدا حەلسينكيدە قول قويىل­دى. ول تاريحقا “حەلسينكي كەلىسىمى” دەگەن اتپەن ەندى. ەقىۇ-نىڭ نەگىزىن قۇرۋشى باستى قۇجات بولىپ سانالاتىن “حەلسينكي كەلىسىمى” سول كەزدەگى ەۋروپا قۇرلىعىنداعى قالىپتاسقان حالىقارالىق جاعدايدى تۇپكىلىكتى بەكىتۋگە جانە باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ شيەلەنىستەرىن شەشۋدى ءارى قاراي جۇرگىزۋگە جاعداي جاساۋى ءتيىس بولدى. اتاۋى ەۋروپا قۇرلىعىمەن بايلانىستى بولعانىمەن, بۇل ۇيىمعا باسقا قۇرلىقتاعى ەل­دەر دە ەنگەن. انىعىراق ايتقاندا, بۇگىندە ەقىۇ-عا ەۋروپا مەن ورتالىق ازيانىڭ, ءسولتۇس­تىك امەريكانىڭ 56 مەملەكەتى ءمۇ­شە. شەشىم قابىلداعان­دا ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتىلىعى ساقتالادى. 90-شى جىلداردىڭ باسىندا كسرو ىدى­را­عاننان كەيىن با­تىس پەن شىعىس اراسىنداعى تەكە­تى­رەس تە جويىلدى. بەلگىلى ساياساتتانۋشى­لار­دىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس ءداۋىرىنىڭ كەلمەسكە كەتۋى “حەلسينكي كەلىسىمىنە” قوسىلۋشى مەم­لەكەتتەر سانىنىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. سون­داي-اق ۇيىم قارايتىن ماسەلەلەر شەڭبەرى ودان ءارى كەڭەيە ءتۇستى. ماسەلەن, ەقىۇ تاۋلى قاراباق شيەلەنىسىن شەشۋگە ارالاستى. تاۋلى قاراباق ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن مينسكىدە بايلا­نىس توبىن قۇرۋدى ۇسىندى. انگليا, گەرمانيا, رەسەي, اقش جانە فرانتسيا وكىلدەرى ەنگىزىلگەن مينسك توبى 1993 جىلى باكۋ مەن ەرەۆانعا شيەلەنىستى شەشۋ جونىندەگى جوسپار كەستەسىن ۇسىندى. الايدا, ول ءازىربايجان مەن ارمەنيا جاعىنان قولداۋ تاپپادى. تەك 1994 جىلى رە­سەيدىڭ ارالاسۋىمەن ەكى تاراپ تا ۇرىس قيمىل­دارىن توقتاتۋ جونىندەگى بەيرەسمي كەلىسىمگە قول قوي­دى. بۇل كەلىسىم كۇنى بۇگىنگە دەيىن كۇشىن­دە. ال بۇل ەقىۇ-نىڭ ەڭ ءبىر جەمىستى جۇمىسى بولدى. ال, ەندى ەقىۇ ءسامميتى قانداي جيىن دەگەنگە توقتالساق. بۇل – ۇيىمعا مۇشە ەلدەر­دىڭ باسشىلارىنىڭ جانە ۇكىمەت باسشى­لارى­نىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى باسقوسۋى. ەقىۇ قۇ­رىلعان كەزدەن بەرى وسىنداي جو­عارى دارەجەدەگى التى سامميت وتكىزىلگەن ەكەن. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىلارىنىڭ قاتارىندا 1975 جىلعى ۇيىمنىڭ نەگىزگى قۇجاتىن قا­بىلداعان حەل­سين­كي ءسامميتىن, 1990 جىلعى جاڭا ەۋروپا حار­تيا­سىنا قول قويىلعان پاريج ءسامميتىن, 1994 جىلعى نەگىزگى ينستيتۋتتىق قۇ­رىلىمداردى اياق­تاۋ جونىندەگى شە­شىم قابىلدانعان بۋداپەشت سام­­ميتىن جانە 1999 جىلعى ەۋروپا قاۋىپسىزدى­گى جونىندەگى قورىتىندى حارتياعا قول قويىلعان ىستامبۇل ءسامميتىن اتاۋعا بولادى. قاتارداعى مۇشەلىكتەن توراعالىققا دەيىن ايدارىنان جەل ەسكەن بۇل حالىقارالىق ۇيىمدا قازاقستانعا قاتارداعى مۇشە مەملەكەت­تەن تورەلىك ايتار توراعالىق مارتەبەگە دەيىن نە­بارى 18 جىل جەتكىلىكتى بولدى. تاريحي ءول­شەم­مەن العاندا بۇل قاس-قاعىم عانا ۋاقىت. الاي­دا, ەلىمىزدىڭ وسى قىسقا مەرزىمدە الەمدىك قو­عامداستىقتاعى ءوز ورنىن قانشالىقتى نىقتاپ العانىن ەقىۇ-عا توراعالىقتىڭ وزىنەن ايقىن كورە الامىز. قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىمعا 1992 جىلعى قاڭتاردىڭ 30-ىندا كىردى. اتالمىش ۇيىمعا كىرۋگە نە سەبەپ بولدى دەگەن ساۋال تۋىن­داي­تىنى زاڭدىلىق. بۇل ساۋالعا اركىم ءارتۇرلى جاۋاپ ايتادى. سونىڭ ىشىندە تاۋەلسىزدىگىن ەندى عانا العان ەلىمىزگە سول كەزدە الەمدىك دەرجا­ۆالار مەن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قول­داۋى قاجەت بولدى دەگەن پىكىر باسىم. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلگە ەقىۇ-نىڭ قولداۋى ايرىقشا قاجەت ەدى. ەقىۇ-عا مۇشەلىككە قا­بىلدانعان قازاقستان جىلدار وتە جالپىەۋرو­پالىق كەڭەستىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسىنا اينالدى, ءتىپتى ءوزى مۇشە ۇيىمدى ودان ءارى دا­مىتۋ ۇدەرىسىنە بەلسەنە ارالاسا باستادى. ماسەلەن, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەقىۇ-نىڭ حەلسينكيدە (1992 ج.), بۋداپەشتتە (1994 ج.), ليسسابوندا (1996 ج.) جانە ىستامبۇلدا (1999 ج.) وتكەن سامميت­تەرىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىستى. سونىمەن قاتار, ەقىۇ مينيسترلەر كەڭە­سىنىڭ جىل سايىن وتەتىن وتىرىسىنا قا­زاق­ستان اتىنان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ باسشىسى وكىلدىك ەتەدى. ال قازاقستاندىق پار­لامەنتشىلەر ۇيىمنىڭ پارلامەنتتىك اسسام­بلەياسىنىڭ جۇمىسىنا قالىس قالماي قاتىسىپ كەلەدى. 1995 جىلى قازاقستاننىڭ ۆەناداعى حا­لىق­ارالىق ۇيىمدار جانىنداعى تۇراقتى وكىل­دىگىنىڭ ىرگەتاسى قالاندى. بۇل دا ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا تىكەلەي قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتكەن وقيعا ەدى. ال بۇگىندەرى ەقىۇ-عا قازاقستان توراعالىق جاساۋدا. قازاقستان ەقىۇ-نىڭ الەمدىك قوعامداس­تىق­تار اراسىندا ابىرويىن ارتتىرۋ ءۇشىن تەك شيەلەنىسكە تولى جاعدايلاردى رەتتەپ قانا قوي­ماي, ەكونوميكانىڭ دامۋىنا دا ۇلەسىن قوسۋىن قالايدى. بۇل رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: “ەقىۇ تەك “قىرعي-قاباق سوعىس” كەزىندە عانا ءتيىمدى بولماي, قا­زىرگى زامانعى عالامدىق ساياسات پەن ەكونوميكا­نىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە دامىپ وتىرعان قۇرىلىم ەكەندىگىن دالەلدەۋى ءتيىس”, – دەگەنى وسىنى مەڭزەسە كەرەك. وتكەن جىلعى 1-2 جەلتوقساندا افينادا وتكەن ەقىۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ 17-ءشى وتىرىسىندا وسى ۇيىمعا توراعالىق ەتىپ كەلگەن گرەك تاراپى قازاقستانعا ەقىۇ توراعا­لى­عىن رەسمي تۇردە تاپسىردى. ەقىۇ-عا ءتور­اعالىق – تمد ەلدەرىنەن جانە مۇسىلمان جۇرتى­نىڭ اراسىنان العاش رەت بىزگە سەنىپ تاپ­سىرىلدى. جالپى, ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ تۋ­را­لى نيەتىمىزدى وسىدان جەتى جىل بۇرىن ءبىلدىر­دىك. توراعالىققا جەتى جىل دايىندىق جاسالدى. ەلباسىنىڭ 2005 جىلعى حالىققا ارناعان “قازاق­ستان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي جەدەل جاڭعىرۋ جو­لىن­دا” اتتى جول­داۋىندا: ء“بىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن بارلىق باعىتتار بويىنشا ەقىۇ-مەن بۇرىنعىسىنشا ءىس-قيمىل جاساۋ ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدى. 2009 جىلى وسى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋگە ءبىزدىڭ كانديدا­تۋرا­مىزدىڭ ۇسىنىلۋىنا بارىنشا جاۋاپكەر­شى­لىكپەن قارايمىز. بۇگىنگى باستامالار, سونىمەن قاتار, وسى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدى كوز­دەيدى. قازاقستاننىڭ الەمدە قۋاتتى ەكو­نوميكاسى بار ءارى حالىقارالىق قوعامداستىق­تاعى تۇعىرى بەرىك وڭىرلىك دەرجاۆا رەتىندە قابىلداناتىنىن دا ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال. بۇل مارتەبەنى قاستەرلەۋىمىز جانە ەلى­مىزدىڭ قازىرگى الەمدەگى بەدەلىن نىعايتۋ ءۇشىن قو­سىمشا كۇش-جىگەر جۇمساۋىمىز كەرەك”, – دە­گەن بولاتىن. مىنە, سول 2005 جىلى قازاق­ستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتور­اعالىق ەتۋىنە قازان قالاسىندا وتكەن تمد باسشىلارىنىڭ ساممي­تىندە قولداۋ كورسەتىلدى. حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق جاساۋ ءۇشىن سول ۇيىمنىڭ دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ ءجو­نىن­دەگى شارتتارىنا ساي بولۋىمىز كەرەك ەدى. بۇل رەتتە ەلىمىزدە ساياسي رەفورمالار جۇرگىزىل­گە­نىن ايتار ەدىك. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, 2007 جىلى جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما­لار­دىڭ ماڭىزى زور. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە “ساياسي پارتيالار تۋرالى”, “سايلاۋ تۋرالى”, “بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى” تۋ­رالى زاڭنامالارعا وزگەرىستەر مەن تولىق­تى­رۋلار ەنگىزىلدى, پارلامەنتتىڭ جانە جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ ءرولى ارتتى. قازاقستان پرە­زيدەنتتىك رەسپۋبليكادان پرەزيدەنتتىك-پار­لامەنتتىك رەسپۋبليكاعا اينالدى. ەڭ باستىسى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بەلسەندىلىگىن ارت­تىرۋعا نازار اۋدارىلدى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار ەندى حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى التىن كوپىرگە اينالا باستادى. قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسىنىڭ 9 مۇشەسىنە پارلامەنتتەن ورىن بەرۋ دە ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ تەتىگىن كۇ­شەيتتى. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوش­باسشىلارىنىڭ سەزدەرىن وتكىزۋ دە ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى ميسسياسىنا ءدوپ كەلەدى. قازاقستان الەمدەگى اۋقىمى جاعىنان ءتور­تىن­شى يادرولىق ارسەنالىنان باس تارتتى. ەلبا­سىنىڭ ۇسىنىسىمەن بۇۇ 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى ەتىپ جاريالادى. مۇنىڭ بارلىعى بىزگە ەقىۇ-عا توراعالىق جاساۋعا جول اشىپ بەردى. توراعالىق ەتۋ توردە وتىرۋ عانا ەمەس ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاستىق ۇيىمى سياقتى حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ – توراعامىن دەپ توردە وتىرۋ عانا ەمەس. بۇل – الەمدىك ساياساتتى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە رەتتەۋگە جەتەكشىلىك ەتۋ دەگەن ءسوز. سە­بەبى, بۇل – سان ءتۇرلى مۇددەلەر توعىسقان ساياسي الاڭ. وسى ارقىلى دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىق­تاعى ىقپالىمىزدى بارىنشا ارتتىرۋعا ءمۇم­كىندىك الىپ وتىرمىز. قازاقستان توراعالىعى قانشالىقتى جەمىستى بولادى, الەمدەگى ىقپا­لىمىز سونشالىقتى ارتا تۇسپەك. توراعالىقتىڭ بىزگە ەڭ باستى بەرەرى – وسى. مۇنىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. “مۇنداي سالماقتى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ – ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن تاجىريبە. حالىقارالىق سايا­ساتتىڭ گەوساياسي, ۇلتتىق مۇددەلەر, تابيعي باي­لىقتار ءۇشىن كۇرەس, وزگەلەرگە باقىلاۋ ورناتۋعا دەگەن ۇمتىلىستاردان تۇراتىنىن ەسكەرسەك, بۇگىنگى ساياساتكەرلەردىڭ نەگىزگى مىندەتى ۇلتتىق ءمۇد­دەلەردى الەمدىك ارەنادا قورعاۋ ماسەلە­لە­رىنە نەگىزدەلۋى كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا ەقىۇ تىزگىنىن ۇستاۋ ەلىمىزگە, استاناعا حا­لىقارالىق, ستراتەگيالىق مىندەتتەر جۇكتەيدى. سە­بەبى, اتالعان ماقسات جولىندا قازاقستان الەم­دىك ساياسات پەن ستراتەگيالىق قاۋىپسىزدىكتەگى كوپتەگەن ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلەتىنى ءسوز­سىز. قازاقستان ەقىۇ تىزگىنىن ايماقتا جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەر قىلاڭ بەرگەن بەتبۇرىستى كە­زەڭدە قولعا الدى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ الدىندا توراعالىق مىندەتىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرا وتى­رىپ, ورتالىق ازيانىڭ ايماقتاعى ورنىن اي­قىنداۋدا, ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىك اراسىندا التىن كوپىر ورناتۋدا ەڭبەك ەتۋى قاجەت”, – دەگەن ەدى وتكەن جىلى الماتىدا وتكەن قازاقستان ساياساتكەرلەرىنىڭ ەكىنشى فو­رۋمىندا قازاقستان پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماۋلەن اشىمباەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, توراعالىق – قازاقستانداعى ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ وزىندىك ۇلگىسىن, “مادەني مۇرا” سىندى ماڭىزدى جوبالاردى ناسيحاتتاپ, ەۋروپاعا كورسەتۋ مۇمكىندىگى. ەۋروپاداعى سوڭعى جىلدارى قىلاڭ بەرگەن كەيبىر كەلەڭسىز ءجايت­تەردىڭ وڭ شەشىمىن تابۋىنا يگى اسەر ەتۋ ارقىلى الەمدىك قوعامداستىقتاعى بەدەلىمىزدى ارتتىرا الامىز. ال بەلگىلى ساياساتتانۋشى ءازىمباي عالي ەقىۇ-نىڭ قازاقستان ءۇشىن ءتيىمدى تۇسىن تومەندەگىشە تارقاتادى: “بىرىنشىدەن, ەلىمىز حالىقارالىق لەگيتەمدەنۋدەن وتەدى. قازاقستان توراعا مەملەكەت رەتىندە ەۋروپاعا جاڭا قى­رىنان تانىلادى. ەكىنشىدەن, قاۋىپسىزدىك باعىتىندا كارت-بلانج الامىز. وزگەلەرگە ۇلگى مەملەكەت رەتىندە مويىندالامىز. ۇشىنشىدەن, ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق جوبالارىمىزدىڭ قارجىلاندىرىلۋىن شەشەمىز”. تاعى ءبىر بەلگىلى ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم قازاقستان ءوزىنىڭ يادرولىق الەۋەتىنەن باس تارت­قان كەزدە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە, شەكا­رالىق تۇتاستىعىنا كەپىلدىك بەرگەن قىتاي, رە­سەي, اقش, ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا مەم­لەكەتتەرىنىڭ ارقايسىمەن جەكە-جەكە كەپىلدىك قۇجاتىن جاساپ الۋدا ەقىۇ-عا توراعالىقتى ءتيىمدى پايدالانىپ قالۋ كەرەك دەيدى. جەتىستىكتەر جەتكىلىكتى قازاقستان ءوزىنىڭ توراعالىعى كەزىندە ءبىر­قاتار ءىرى عالامدىق جانجالداردى رەتتەۋدە اي­رىق­شا بەلسەندىلىك تانىتىپ, بىتىمگەرلىك قۋاتىن دالەلدەپ تە ۇلگەردى. سونىڭ ءبىرى قىرعىز­ستان­داعى جانجالعا ارااعايىندىق ەتىپ, بەيبىت رەت­تەۋگە كۇش سالۋدان كورىندى. ياعني, قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ جەتىستىكتەرى قازىردىڭ وزىندە جەتكىلىكتى دەۋگە بولار ەدى. ەقىۇ پوليتسەيلەرىن قىر­عىزستانعا ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم ءتۇرلى تاراپ­تاردان قارسىلىققا دۇشار بولدى. قارسى توپ­تىڭ پايىمداۋىنشا, ەقىۇ ءوز ءتارتىپ ساق­شى­لارىن ەنگىزۋ ارقىلى وڭتۇستىك قىرعىز­ستاندى ەلدەن ءبولىپ تاستايدى. دەگەنمەن, بۇل اقىلعا قونبايدى. ءتىپتى قىرعىزستاندا قاق­تى­عىس­تار ورىن الىپ جاتقاندا دا, الەمدىك قوعام­داستىق تاراپىنان قىرعىزستاننىڭ ءبىرتۇتاس­تى­عىنا كۇمان كەلتىرىلگەن جوق. اتالعان ميسسيا­نىڭ نەگىزگى ماقساتى – قانتوگىستى توقتاتۋ. ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ورتالىق ازيا جونىندەگى ارنايى وكىلى كيممو كيليۋنەننىڭ پىكىرىنشە, ەقىۇ پوليتسيا كۇشتەرىن قىرعىزستاننىڭ وڭتۇستىگىنە كىرگىزۋدى رەسپۋبليكاعا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋمەن تەڭەستىرۋگە بولادى. بۇعان دەيىن ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆ حالىق­ارالىق ۇيىمنىڭ ەلدەگى ءتارتىپتى ورناتۋعا اتسا­لىسۋى قايتا ەلدەگى تۇراقتىلىقتى بارىنشا نىعايتۋعا سەبەپ بولاتىنىن ايتقان ەدى: “مەن ەقىۇ-نىڭ بارلىق 56 مۇشە مەملەكەتى كورە­گەندىك تانىتىپ, قىرعىزستانعا پوليتسەيلىك كون­سۋلتانتتار جىبەرۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلگەن­دەرىن جانە ونىڭ ءبىزدىڭ ۆەناداعى وكىلەتتى وكىلدەرىمىزدىڭ شەشىمىمەن راسىمدەلگەنىن شىن نيەتىممەن قولدايمىن. پوليتسەيلىك كونسۋل­تا­تيۆتىك توپتاردىڭ جاقىندا قانتوگىستى قاقتى­عىستاردىڭ ارەناسىنا اينالعان ايماقتاردا بولۋى ەلدەگى سەنىمنىڭ ارتۋىنا, تۇراقتىلىقتىڭ نىعايۋىنا جانە ءتارتىپتىڭ ورناۋىنا ءوز ىق­پالىن تيگىزەدى”, – دەگەن بولاتىن ول. ەقىۇ پوليتسەيلەرى جەكە-دارا قۇرىلىم رەتىندە قىزمەت اتقارمايدى, بار بولعانى قىر­عىزستاننىڭ ىشكى ىستەر قىزمەتكەرلەرىنە كومەك كورسەتۋشى, سولارمەن بىرلەسكەن تۇردە شارالار ۇيىمداستىرۋشى توپ بولىپ تابىلادى. قا­زاقستان كورشىلەس قىرعىز ەلىنە كومەك كور­سەتۋ ماسەلەسىن قولعا العان سوڭ, ەقىۇ تورىندە دە قىرعىزستانعا قارجىلاي, گۋمانيتارلىق جانە كونسۋلتاتيۆتىك كومەك كورسەتۋ ماسەلەسى ءجيى تالقىعا ءتۇستى. سونىڭ ناتيجەسىندە جۋىردا دونور مەملەكەتتەر قىرعىزستاندى قالپىنا كەلتىرۋگە 1 ملرد. دوللار بولۋگە ۋادە ەتتى. قىسقاسى, ەقىۇ-عا قارسىلىق ءبىلدىرىپ جۇرگەندەردىڭ دەنى ەلىنىڭ تاعدىرىنا الاڭ­داۋ­شىلار بولعانىمەن, ماسەلەنىڭ بايىبىنا جەتە الماي, ءمان-جايدى تولىق تۇسىنبەستەن اتتانداپ جۇرگەن اعايىندار. ەندى قىرعىزستاندا 10 قازاندا پارلامەنتتىك سايلاۋ وتەدى. قىرعىز ەلىندەگى جاعدايلارعا ەقىۇ-نىڭ قازىرگى توراعاسى – قازاقستاننىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتتى قولداۋ ارقىلى ناقتى شارا­لار ۇسىنعان ارەكەتى ۇيىمنىڭ قۇرالىن ناقتى پايدالانۋدىڭ مىسالى بولا الادى. ەقىۇ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ سايلاۋدى باقىلاۋ مەحانيزمدەرى جونىندەگى ارنايى وكىلى, ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ارنايى وكىلى كيممو كيليۋنەن سولاي دەيدى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حات­شىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋدا­باەۆ استانادا جەلتوقسان كۇندەرى وتەتىن ەقىۇ سامميتىنە قاتىسۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جۇمىس توبى­نىڭ ءبىرىنشى كەڭەسىن وتكىزدى. القالى جيىندا ق.ساۋداباەۆ بۇل جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىنا ەلبا­سىنىڭ ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىرعاندىعىن باسا ايتتى. ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, تامىزدىڭ 16-سى كۇنى اقوردادا وتكەن جيىن بارىسىندا قا­زاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ 4 جۇمىس تو­بىن بەلگىلەگەن. ولار قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, سامميت مازمۇنىن تولىقتىرۋ, قارجىلىق ماسەلەسىن شەشۋ جانە اقپاراتتىق ناسيحاتتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن قامتيدى. ء“سامميتتى ءساتتى وتكىزۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ جانە سامميتكە قاتىسۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ءبىز جۇمىس توبىنىڭ ءبىرىنشى كەڭەسىن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە ارناپ وتىرمىز. ونى مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمىمەن پرەزيدەنت كۇزەتى قىزمەتىنىڭ باستىعى, گەنەرال مۇحتار ايۋباەۆ باسقارادى”, – دەدى ق.ساۋداباەۆ. حاليما بۇقارقىزى.