“ۇكىسى بار ءتىلدىڭ مۇكىسى دە جوق ەمەس”

تۋعان ءتىلدىڭ تولعاعى تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلا­ما­سىنىڭ جوباسى قاراعاندى, قىزىلوردا, شىم­­كەنت, تاراز, پاۆلودار, تالدىقورعان, اتى­­­­راۋ, الماتى, اقتوبە سياقتى ەلىمىزدىڭ ءبىرتالاي ايماقتارىندا جان-جاقتى تالقىلانىپ, تۋعان ءتىلدىڭ تولعاقتى ماسەلەلەرى سارالانعان, ماقسات-مۇددە ناقتىلانعان, اتقارىلار ءىس ايقىندالعان. كوكەيدەگى تۇيتكىل شەشىلەردەي ءبىر ءۇمىت جىلت ەتىپ, انا ءتىلدىڭ ايدىنى جارقىرايتىن كۇن الىس ەمەس ەكەنىنە كوڭىل يلانعان. ەندىگى كە­زەكتە سول قوزعالعان جايتتەردىڭ “باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس” كۇيىندە قالىپ قويماي, شىن مانىندە جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, قازاق ءتىلىنىڭ بۋىلىپ كەلگەن تامىرىن كەڭىتىپ, بويىنا قان جۇگىرتۋگە تىكەلەي تىرەلىپ تۇرعانىن اركىم دە ۇعىنار ءساتتىڭ جەتكەنى انىق. وس­ىندايدا ءار قازاقتىڭ جانىنا باتار كوكەيتەستى دەرت ەلوردادا قالاي شەشىلىپ جاتىر دەگەن وي, ەل جۇرەگىندە وزگە جەرلەرگە قاراعاندا ءتىلدىڭ جايى كوبىرەك تالدانىپ, ونى وركەندەتۋ جولىنداعى كەدەرگىلەر مەن قيىندىقتاردى جەڭۋ قامى باتىلىراق قاراستىرىلىپ جاتقان شىعار دەگەن ساۋلەلى ءۇمىتتىڭ شۋاق شاشىپ تۇرۋى زاڭدى, ارينە. ەل استاناسى قازاقشا سايرامايىنشا ءتىل باعىنىڭ قايتا كوكتەۋى ەكىتالاي ەكەنى تۇسىنىكتى ءجايت. ءتىلدىڭ مۇڭى مەن زارى ەڭ اۋەلى قازاقتىڭ ءوزىنىڭ قۇلاعىنا قۇيىلۋى, ءتىلدىڭ جانايقايىنا الدىمەن قازاقتىڭ ءوزىنىڭ جانى اۋىرۋى ءتيىس. بۇل ىسكە اكادەميك اعالارىمىزدان باستاپ مۇ­نىمەن كۇندەلىكتى بەتپە-بەت كەلىپ, ءتىلدىڭ جاي-كۇيىن جەتە زەردەلەپ جۇرگەن ماماندار با­رىن­شا اتسالىسىپ, الداعى ون جىلدا ءتىل دەڭگەيى قاي شامادا بولۋى كەرەك, قازاق ءوزىنىڭ انا ءتىلىن قانشالىقتى مەڭگەرۋى كەرەك, ال قا­زاق­ستاندى مەكەندەيتىن وزگە ەتنوستارعا قويىلار تالاپ قانداي بولۋى ءتيىس دەگەن سياقتى كوكەيدە جۇرگەن كوپ تۇيتكىل تارازىلانعان. ەلىمىزدىڭ باس قالاسىندا وتكەن ءتىل جاناشىرلارىنىڭ جي­­ىنىندا مادەنيەت مينيسترلىگى ءتىل كومي­تەتىنىڭ توراعاسى باۋىرجان وماروۆ ءوز ويىن وتكەن كەزەڭ ۇنىمەن ساباقتاستىرا وربىتكەن. ساكەن سەيفۋلليننىڭ ءبىر كەزدەرگى “قازاق ءتىلى اقمولادا ازىرشە جۇمىلعان اۋىزدىڭ ىشىندە تۇر” دەگەن ساباۋدىڭ اششى تىزىلىنداي ارقانى قارىپ وتەر قاعيداسىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, سول ءتىل الدەقاشان اشىلعانىن, ءتىلدىڭ بۋىلعان-تۇيىلگەن تۇستارىنىڭ شەشىلگەنىن, بىراق ءتو­بە­سىندە ۇكىسى بار ءتىلىمىزدىڭ ەپتەگەن مۇكىسى دە جوق ەمەستىگىن بايانداعان. استاناداعى ءتىل باسقار­ماسىنىڭ “مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باسىنا تاققان ۇكىسىن ماپەلەي وتىرىپ, باياعىدان قالىپ قويعان مۇكىسىن كەتىرۋ ءۇشىن كۇش-جىگەرىن اياماي جۇمساپ جاتقانىن”, الماتىداعى ءتىل كوشىن تۇزەگەن باسشىلىقتىڭ ەندىگى كەزەكتە ەلوردانى ەڭسەرۋگە ەپ تانىتىپ, ء“تىلدىڭ قۇلاق كۇيى كەل­مەي جاتقان تۇستارىن رەتتەي باستاعانىن” ايت­قان. “جيعان بايلىعىڭ مەن يمان بايلىعىڭ تارازىعا ءتۇسىپ تۇرعان زاماندا, ءتىلدىڭ يمانعا سەرىك بولعانى دۇرىس” دەپ, ءتىل تۋرالى جيىندا جاتتاندى ۇلگىگە ۇرىنباي, ءومىردىڭ وزەگىنەن الىنار وتكىر دۇنيەلەر توڭىرەگىندە تەرەڭدەپ وي قورىتۋعا شاقىرۋى قۇپتارلىق. جيعان بايلىق دەگەنىڭ راسىندا بەس كۇندىك قىسقا عۇمىرداعى سۋسىپ قولدا تۇرمايتىن قۇمشا لەزدە جوعالاتىن, ازار تەگى از كۇندىك قۇلقىندى قۇرعاتپاۋعا جارار, ەشقاشان كىسىنىڭ ىستەگەن تىرلىگى مەن جاساعان امالىنا ەسەپكە جۇرمەيتىن اۋرەشىلىككە اينالسا, ال يمان بايلىعى ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ, تامىر قۋالاي سوعاتىن تاۋسىلماس ءمولدىر باستاۋ ەكەنى انىق. دىنىنە ادال ادام تىلىنە دە ءدال سولاي اق سەزىممەن پەيىلدەنە قىزمەت ەتپەك ەكەن. سون­دىقتان بۇل ەكەۋىن ءبىر ءبۇتىن دۇنيە ەسەبىندە سانا­عا سىڭدىرە بەرۋ كەرەك. انا تىلىنە مۇرىن ءشۇيى­­رە قاراۋ, قازاق تىلىندە سويلەۋدى ەسكىلىكتىڭ كورىنىسىنە بالاۋ, سان عاسىرلار بويى اتا-با­با­سى كەلەشەگىنىڭ كەمەلدىگى ءۇشىن سۋىن ءمول­دىرەتكەن قۇدىققا كەيىنگى ۇرپاعىنىڭ شىرت تۇكىرىپ ەلەمەي كەتە بارۋى يمانسىزدىقتىڭ بەلگىسى. حح عاسىردىڭ اباي اتامىزدىڭ ء“تىل ءجۇ­رەكتىڭ ايتقانىنا كونسە, جالعان شىق­پايدى” دەگەن ءنارلى ناقىلىن ارمەن قاراي ء“تىل يگەرۋ ءۇشىن تىلەك تە كەرەك, جۇرەك تە كەرەك” دەپ جالعاستىرۋى تاعى دا ءتىلدىڭ ءمان-جايىنا ءۇستىرت قاراماي, ۇڭىلە زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى. استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ الاش قوزعا­لىسىنىڭ 90 جىلدىعىنا ارناپ “الەم قازاق­تارىنىڭ رۋحاني سۇحباتى: ءتىل, مادەنيەت جانە الاش مۇراتى” اتتى حالىقارالىق كونفەرەن­تسيا وتكىزىپ, دۇنيە ءجۇزىنىڭ ون ءبىر ەلىنەن ەسىمى ەل-جۇرتقا تانىمال وتىز شاقتى قانداسىمىز­دىڭ اتامەكەندە باسىن قوسۋ ارقىلى انا ءتىلدىڭ رۋحىن اسقاقتاتۋعا ىقپال ەتۋى, ونعا جۋىق باس­قارمانىڭ ءىس-قاعازدارىن قازاق تىلىنە كوشىرىپ, دانا ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە اتسالىسۋى ايرىقشا اتاپ ءوتىلدى. ەلوردانىڭ ۇلتتىق كەلبەتىنە جاراسار تاعى ءبىر ەڭسەرىلگەن ەڭبەككە مەملەكەتتىك قىزمەت­­­كەر­لەر­دىڭ تەگىن وقىتىلاتىنىن, استانا قا­لاسى اكىمدىگىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, سپورت, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ جانە دە ۇلت­تىق ورتالىقتاردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قازاق ءتىلىن وقىتۋ كۋرسىن اقىسىز جۇرگىزۋگە شەشىم قابىلداعانىن جاتقىزعان قانداي عانيبەت. ولاردىڭ جۇمىستارىن “كورەي قازاقشا حال سۇرايتىن, ورىس قازاقشا مال سۇرايتىن جاع­دايعا جەتىپ قالدى” دەپ تۇيىندەۋ ىستەلىنىپ جات­قان شارالارعا كوز جەتكىزۋ ماقساتىنداعى ماق­ت­ان ءسوز ەمەس, سوڭعى جىلدارى وزگە ۇلت وكىلدەرى اراسىندا قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە ۇمتىلىس كۇرت ارتا تۇسكەندە, كەيبىر ءورىستىلدى قاراكوز­دە­رىمىزدىڭ قاننەن قاپەرسىز جاتقانىنا ازداپ بولسا دا ساباق بولار ما ەكەن دەگەن ويدان تۋعانى سەزىلەدى. جارىمجان جارناما, اقاۋلى اتاۋلار تۋرا­لى اڭگىمە قوزعاساق, “ايتا-ايتا التايدى, جا­مال اپا قارتايدى” مىسالى قاپىسىز قايتا­لانادى. ارينە, اۋىزدى قۇر شوپپەن ءسۇرتۋ كوپ ءىستى كوپە-كورنەۋ كوزگە ىلمەۋ بولىپ سانالار ەدى. بۇل رەتتە استانا قالالىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى اتقارعان ءىس-شارالار تولايىم, باسقارما ءتورايىمى ورازگۇل اسانعازى سىندى قازاق ءتىلىنىڭ قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەرىن كوتەرىپ جۇرگەن قايسار اپامىزدىڭ قالاداعى كوشە اتتارى مەن اتاۋلاردى ەلىمىزدىڭ ايتۋلى ۇل-قىزدارى ەسىمىمەن ساباقتاستىرا جاڭعىرتقان ەڭبەكتەرىن ايتا كەتكەن ابزال. ءتىل كوميتەتى توراعاسىنىڭ “اتالعان قۇجاتتىڭ جۇزەگە اسۋى ءتىل ساياساتىندا تۇلعاسىن قالىپتاستىرا العان وسىنداي باسشىلاردىڭ قاتارى كوبەيە تۇسۋىنە تىكەلەي بايلانىستى” دەۋى بەكەر ەمەس. تىلگە شىن مانىندە جانى اۋىرىپ جۇمىس ىستەيتىن مۇنداي ادامداردىڭ ازاماتتىق تۇلعاسىنا جۇرتتىڭ قۇرمەتپەن قاراۋىن قالىپتاستىرۋ, ىلتيپاتپەن ىزگىلەۋ سياقتى ىرگەلى ويلار ىسكە اسىپ جاتسا, قانەكەي. ەلباسى ۇكىمەتكە مەم­لەكەتتىك باعدارلامانى جاساۋدى تاپسىرعاندا, وعان ەلىمىزدەگى تانىمال عالىم-تىلشىلەردىڭ, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ, ءتىل جاناشىرلارىنىڭ قامتىلۋى, ىرىكتەلە كەلە جەتپىس ادامنان جۇ­مىسشى توبىنىڭ قۇرىلۋى, سونداي-اق مي­نيستر­لىكتەن دە وسىنداي توپ ۇيىمداستى­رى­لىپ, شەت تىلدەردى جەتىك مەڭگەرگەن مامان­داردىڭ تارتىلۋى ءتىل ماسەلەسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ادامدى ۇلىقتاۋدىڭ العاشقى قادام­دارى سىندى سەزىلەدى. قازىر قازاق ءتىلىنىڭ قا­تاردان قالىپ قويىپ جاتقانىنان گورى, ونىڭ اششى مۇڭىن ايتىپ كەلە جاتقان ادامعا وزگە ەمەس ەڭ اۋەلى ءوزىڭنىڭ كەيبىر قانداستارىڭنىڭ مىسقىلداپ قاراپ, كۇلكىگە اينالدىرۋعا بەيىم تۇراتىنى قاتتى قىنجىلتادى. ءتىل تۋرالى ماسەلەنىڭ بىردە-ءبىرى ەشكىمنىڭ كەكەتپە كەڭكىلىنە, ءاجۋا اڭگىمەسىنە اينالماۋى ءتيىس ەكەنىن ءبىلىپ قويساق. استانا جاستاردىڭ, بولاشاقتىڭ قالاسى ەكەنىن ەسكەرسەك, جاڭادان ءوسىپ كەلە جاتقان جاس شىبىقتىڭ باسىن قالاي بۇرساق, سولاي قاراي مايىسىپ وسەتىنى سياقتى, جاس بۋىننىڭ نازارىن قاي تىلگە كوبىرەك اۋدارساق, ءسوز جوق, ول دا الگى شىبىققا ۇقساپ بەت تۇزەيتىنى شىن­دىق. وسى تۇرعىدان زەردەلەسەك, جاستاردىڭ ءوز تىلىنە قۇرمەت سەزىمى ارتىپ كەلە جاتقانى ءسۇي­سىنتەدى. تىلدىك ورتا قازاقىلانا ءتۇستى. قازاق بالا­­باقشالارى مەن مەك­تەپ­­­­تەرىنىڭ سانى ارتۋدا. مۇنىڭ ءبارى قازاق تىلىنە شۇعىل بەت­­­بۇرىس باستا­لۋى­­­­نىڭ بەل­گى­سىندەي. تەلەار­نا­لاردا قا­زاق تىلىندە حابار جۇرگىزەتىن وزگە ۇلت وكىلدە­رىنىڭ ۇكىلى ءۇمىت­­تەرىن كور­گەندە, تۋعان ءتىلدىڭ توبەسىنە ۇيىرىلگەن بۇلتتار­­دى جەل ايداپ اكەتكەندەي تىنىس كەڭەيەدى. قازاق ءتىلى عاجاپ ءتىل بولماسا, باسقالار وعان وسىنشالىق قۇمارتا دەن قويار ما ەدى؟ ب.وماروۆ سونداي-اق قازاقشا قۇجاتتاما ءتىلى قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن, ەكى تىلدە, كەيبىرى ءۇش تىلدە سويلەپ, جازا الاتىن جاستار مەملەكەتتىك قىزمەتتە دە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا دا بوي كورسەتە باستاۋى جالپى ءتىل ساياساتىنا دەگەن كوزقاراستىڭ وزگەرۋىنەن ەكەنىن ايتا كەلىپ, ء“تىلدىڭ كيەسى مەن جۇمىستىڭ جۇيەسى ءبىر ارناعا توعىستى” دەپ ويىن تۇجىردى. وزگە ۇلت وكىلدەرى بەينەسىندە قازاقتىلدى ورتانىڭ ۇلگىلى قالىبى قالىپتاسۋدا. مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋشىلەردىڭ ءبارىنىڭ تارتىمدى تۇلعاسىن ساناعا شەگەلەۋ مىندەت دەلىنە كەلە, ءالى دە ارقانى كەڭگە سالاتىن زامان تۋماعانى ايتىلدى. سول سەبەپتى الداعى ىستەردى الدىن الا بولجاپ, ءوزارا كەلىسىپ, كەڭەسىپ پىشەتىن تۇستار از ەمەس ەكەنىن ەسكەرتتى. “ەڭ الدىمەن, بۇل – قوعامداعى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيىنىڭ اركەلكىلىگى. ەكىن­شىدەن, ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە مەم­­لە­كەتتىك ءتىلدىڭ ءالى دە بولسا باياۋ ەنگىزىلۋى. ءۇشىن­شىدەن, ءتىل مادەنيەتىنىڭ تومەندەۋى. ءتورتىن­­­­شىدەن, شەتەل تىلدەرىن مەڭگەرۋ قارقىنىنىڭ باياۋلىعى”, دەدى ول. استانا ونوماستيكاسى وركەنيەت داستۇرىنە نەگىزدەلگەنى, قالانىڭ اجارى مەن بازارى قا­زاقتىڭ ەڭ ادەمى ۇعىمدارىمەن ايشىقتال­عانى, ەلوردادا ەلدىڭ بارلىق ايماعىنىڭ اتاۋلارى تەگىس قامتىلعانى جاريا ەتىلىپ, توراعا ەندىگى ۋاقىتتا قالاداعى اشىلىپ جاتقان مەكتەپتەرگە احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءاليحان بوكەيحانوۆ, قوشكە كەمەڭگەروۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ سياقتى الاشتىڭ ارداقتى ۇلدارىنىڭ ەسىمدەرى بەرىلسە قۇبا-قۇپ بولار ەدى دەگەن ۇسىنىس ءبىلدىردى. ءتورت ماقساتتان تۇراتىن مەملەكەتتىك باعدارلاما جوباسىنىڭ “قازاقستان حالقىنىڭ لينگۆيستيكالىق كاپيتالىن دامىتۋ” اتتى تارماعى دا تالقىلاۋسىز قالمادى. بۇل مەملە­كەتتىك تىلگە قوسا ادامدى باسقا دا تىلدەردى وقىپ-ۇيرەنۋگە باعىتتايدى. ء“وز ءتىلىڭ – بىرلىك ءۇشىن, وزگە ءتىل – تىرلىك ءۇشىن” دەپ قادىر اعا جىرلاعانداي, كوپ ءتىل بىلەتىن ادامنىڭ كوپ نارسەگە قول جەتكىزەتىنى, باسقالارعا قاراعاندا قالاعان جەرىندە جۇمىس ىستەۋىنە دە مۇمكىندىگى مول ەكەنى, قاي ەلگە بارسا دا الدىنان جاسىل جارىق جاعىلىپ تۇراتىنى بەلگىلى ءجايت. “كوپ ءتىل بىلگەننىڭ كوبەسى سوگىلمەيدى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن بىرنەشە ءتىل بىلەتىن جۋرناليستەردىڭ بۋىنى قالىپتاسادى. لينگۆيستيكالىق كاپيتال دەگەنىمىز سول”, دەپ ءوز ءسوزىن تۇيىندەي كەلە توراعا: “وزگە ءتىلدى بىلسەڭ – ورگە شىعاسىڭ, ءوز ءتىلىڭدى بىلسەڭ – تورگە شىعاسىڭ. ورىس ءتىلى ءار ەلگە, اعىلشىن ءتىلى الەمگە ەسىك اشادى. جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن ءبىلىپ, مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن, ۇلتىڭ مەن جۇرتىڭنىڭ جاي-كۇيىن الەمگە داۋىسىڭ جەتەتىن مىنبەردەن اسقاقتاتا ايتىپ تۇراتىن كۇنگە جەتۋىمىز كەرەك. ءتىلدى كوپسىنبەيتىن ءتورتىنشى ماقساتتىڭ ماعىناسى وسىندا”, دەگەن كەلەشەكتە ءتىل بىلگەننىڭ تىلەگى ورىندالاتىنىن جۇرت قاپەرىنە سالىپ جاتىپ. بىراق سول كوپتىلدىلىك ىرگەتاسى انا تىلدەن قالانۋى كەرەك. مىسالى, جاپوندار بالاسىن قاشان جاپون تىلىندە دۇرىس سويلەي بىلگەنشە ءوز تىلىندە وقىتىپ, ۇيرەتىپ, سودان كەيىن بارىپ قانا باسقا ءتىلدى بىلۋگە دەن قويا باستايتىن كورىنەدى. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ وسىنداي وزىق داستۇرلەرىنەن نەگە ۇيرەنبەسكە؟ ءبىز دە “بالانى – باستان” دەگەن حالىق ەمەسپىز پە؟ وندا نەمىز كەم ولاردان دەپ نامىسقا قامشى باسىپ كورمەيمىز بە؟ استانا اكىمدىگىندە وتكەن ءتىل جاناشىرلارىنىڭ جانايقايى وسىنداي ورتاق ارناعا كەلىپ قۇيىلدى. قاراشاش توقسانباي.