سەيسەنبى كۇنى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسمي ساپارمەن ۋكراينا استاناسى – كيەۆ قالاسىنا ۇشىپ كەلدى. حالىقارالىق “بوريسپول” اۋەجايىندا قازاقستان پرەزيدەنتىن ۋكراينا ۇكىمەتىنىڭ رەسمي ادامدارى قارسى الىپ, ۋكراينا پرەزيدەنتىنىڭ اكىمشىلىگىنە باستادى.
بۇل كۇنى كيەۆ اسپانى بارىنشا اشىق بولىپ, قوڭىر كۇزگە قاراماي كۇننىڭ نۇرى مولىنان توگىلىپ, اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى 30 گرادۋس ىستىقتىڭ ماڭىندا تۇردى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورتەجى وتكەن ورتالىق كوشەلەردە قازاقستان مەن ۋكراينانىڭ جالاۋلارى ءىلىنىپ, قارسى الۋ سالتاناتىن ارتتىرا تۇسكەن.
ۋكراينا پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى عيماراتى الدىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچ قارسى الدى. وسى جەردەگى سالتاناتتى قارسى الۋ راسىمدەرى اياقتالعان سوڭ مەملەكەت باسشىلارى شاعىن قۇرامداعى كەلىسسوز ۇستەلىنە وتىردى.
قازاقستان مەن ۋكراينا قارىم-قاتىناستارى وسى كۇنگە دەيىن سەرپىندى قارقىنمەن دامىپ كەلەدى. اسىرەسە, حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭبەرىندەگى ءوزارا ءىس-قيمىلداردا ەكى جاقتىڭ ۇستانىمدارى ۇنەمى ۇقساستىعىمەن ەرەكشەلەندى. ماسەلەن, بۇۇ شەڭبەرىندە قازاقستان ۋكراينانىڭ بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەسىنىڭ 2008-2011 جىلدارداعى مۇشەسى بولۋىن جاقتاعان, ال ۋكراينا 2011-2012 جىلدارعا قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولۋىن قولداپ وتىر.
قازاقستان باسشىسىنىڭ ۋكرايناعا جاساعان ساپارلارى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ دامي تۇسۋىنە يگى ىقپالىن تيگىزىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى قازاقستان پرەزيدەنتى ۋكرايناعا وسىمەن جەتىنشى رەت رەسمي ساپار جاساپ وتىر. ەكى ەل باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋلەرى ۇنەمى دوستىق, تۇسىنىستىك جانە ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ءتۇرلى باعىتتاعى ىنتىماقتاستىقتاردى تەرەڭدەتە بەرۋگە دەگەن ۇمتىلىس جاعدايىندا ءوتىپ كەلەدى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ۋكراينانىڭ جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچتىڭ قازاقستانعا العاشقى رەسمي ساپارى بولدى. ساپار بارىسىندا 2010-2011 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان – ۋكراينا ءوزارا ءىس-قيمىل جوسپارىنا (“جول كارتاسى-3”) جانە ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىندا 2000 جىلدىڭ 19 مامىرىندا ازاماتتاردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىن جەڭىلدەتۋ جونىندەگى كەلىسىمگە وزگەرىستەر مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاماعا قول قويىلدى. ال ەكى ەلدىڭ اراسىندا قول قويىلعان بارلىق قۇجاتتار سانى قازىر 80-نەن اسىپ جىعىلادى.
قازاقستان مەن ۋكراينا اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس باستالعانشا تۇراقتى قارقىنمەن دامىدى. تاۋار اينالىمى جونىنەن قازاقستان تمد بويىنشا ۋكراينانىڭ ەكىنشى ورىنداعى, ال بارلىق ساۋدا ارىپتەستەرى اراسىندا ءتورتىنشى ورىنداعى ارىپتەسى بولدى. ۋكراينا دا تمد بويىنشا قازاقستاننىڭ رەسەيدەن كەيىنگى ەكىنشى, ال بارلىق ارىپتەستەرى اراسىندا بەسىنشى ورىنداعى ساۋدا ارىپتەسى بولىپ كەلدى. بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالقىنىنان ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمى 30 پايىزعا جۋىق تومەندەپ, 2009 جىلى 3 578,8 ملن. اقش دوللارىنا دەيىن ءتۇسىپ كەتتى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق ەكسپورت كولەمى 1 514,3 ملن., ال يمپورت 2 064.6 ملن. اقش دوللارى كولەمىندە بولدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا ەكىجاقتى تاۋار اينالىمى 956,4 ملن. اقش دوللارى كولەمىندە بولدى, سونىڭ 621,4 ميلليونى ەكسپورت, ال 335,4 ملن. دوللارى يمپورتتى قۇرادى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىنگى مالىمەتتەرگە قاراساق, قازاقستاننان ۋكراينا ەكونوميكاسىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى 254,4 ملن. دوللار, ال ۋكراينانىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا سالعان ينۆەستيتسياسى 23,3 ملن. دوللارعا تەڭ بولعان ەكەن.
شاعىن قۇرامداعى ەكىجاقتى كەزدەسۋدەن شىققان سوڭ مەملەكەت باسشىلارى كەلىسسوزدەردى كەڭەيتىلگەن قۇرامدا جالعاستىردى. وعان قازاقستان جاعىنان مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ, پرەزيدەنتتىڭ حالىقارالىق ماسەلەلەر جونىندەگى كومەكشىسى نۇرلان ەرمەكباەۆ, قازاقستاننىڭ ۋكرايناداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى امانگەلدى جۇماباەۆ, قورعانىس ءمينيسترى ادىلبەك جاقسىبەكوۆ, مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ساۋات مىڭباەۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جانسەيىت تۇيمەباەۆ, “سامۇرىق-قازىنا” ۇاق” اق باسقارما ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر ق ۇلىباەۆ, “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق پرەزيدەنتى اسقار مامين, “قازاتومونەركاسىپ” ۇك” اق باسقارما توراعاسى ۆلاديمير شكولنيك, “قازمۇنايگاز” ۇك” اق پرەزيدەنتى قايىرگەلدى قابىلدين جانە ت.ب. قاتىستى.
كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوزدەردى اشقان ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچ وسىنىڭ الدىندا شاعىن قۇرامدا بولعان كەلىسسوزگە قىسقاشا شولۋ جاساپ, ونداعى نەگىزگى ماسەلەلەر تۋرالى ايتىپ بەردى. ءبىز قازاقستانمەن ارىپتەستىك قاتىناستاردى دامىتۋعا مۇددەلىمىز. كەلىسسوز بارىسىندا بىزدەر ءبىر-ءبىرىمىزدى ەمەۋرىننەن-اق ۇعىپ وتىردىق. وسىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ مۇددەلەرىمىزدىڭ ۇقساس ەكەندىگىن كورسەتپەي مە, دەي كەلىپ, ول ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ وتە ەرتەدەن ورناعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ودان ءارى ۋكراينانىڭ قازاقستان سەكىلدى تۇراقتى جولمەن دامىپ كەلە جاتقان سەنىمدى ەلمەن ارىپتەستىككە اسا مۇددەلى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ اتىنا جىلى سوزدەر ايتتى. سونىڭ ىشىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ نارىقتىق ەكونوميكا ورناتۋ جولىنداعى قاجىرلى ەڭبەكتەرىنە ۇلكەن باعا بەرىپ, ءوزىنىڭ ودان ۇلگى العىسى كەلەتىنىن جەتكىزدى.
ۋكراينا ەكونوميكاسىنىڭ سيپاتىنا توقتالعاندا, ونىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتى زور ەكەنىن اۋىزعا الدى. قازىر ءبىز ونەركاسىپتە عىلىم جەتىستىكتەرىن پايدالانىپ, يننوۆاتسيالىق دامۋ جولىن قالاپ وتىرمىز. وسى قاتاردا عارىشتىق جاڭا جوبالاردى ىسكە اسىرعىمىز كەلەدى, دەي كەلىپ, شاعىن قۇرامداعى كەزدەسۋدە قازاقستان-رەسەي اراسىنداعى وسى سالادا قولعا الىنىپ جۇرگەن جوبالارعا قاتىسۋ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى پىكىر الىسىلعانىن جەتكىزدى. وسى ورايدا بايقوڭىردى بىرلەسە پايدالانۋ پەرسپەكتيۆاسى جوعارى ەكەنىن ءبىلدىردى.
ودان ءارى ءوزىنىڭ قازاقستانمەن بىرلەسىپ جولاۋشى جانە جۇك تاسىمالىنىڭ ۇشاقتارىن جاساۋ جونىندە بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ ماسەلەسىن كوتەرگەنىن ايتتى. بۇل جوبالار ىسكە اسسا, ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولار ەدى, دەدى ول. سونىمەن بىرگە, ۋكراينا قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز كەن ورىندارىن يگەرۋگە قاتىسۋ, كولىكتىك ينفراقۇرىلىم جوبالارىنا اتسالىسۋ پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى ماسەلەلەر كوتەرىلگەنىن ايتتى. سوڭعىسى تۋرالى ايتقاندا, “باتىس قىتاي-باتىس ەۋروپا” جوباسىنا ۋكراينانىڭ دا اتسالىسۋ ويى بارىن ايتقانىن جەتكىزدى. اتوم ەنەرگەتيكاسىندا دا سىزدەر رەسەيمەن بىرلەسىپ جاڭا جوبالاردى ىسكە اسىرۋداسىزدار, ءبىز دە وسى جوبالارعا ارىپتەس رەتىندە ەنگىمىز كەلەدى, دەدى ول.
ءوزىنىڭ جاۋاپ سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۋكراينالىق ارىپتەسىنىڭ ۇسىنىستارىن قولدايتىنىن جەتكىزدى. ءسوز اراسىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەردىڭ جيىلىگىنەن دە انىق كورىنەتىنىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ ۆ.يانۋكوۆيچپەن بيىل عانا جەتىنشى رەت كەزدەسىپ وتىرعانىن مالىمدەدى. ءبىز ۋكراينامەن بارلىق ماسەلەلەر بويىنشا دا ىنتىماقتاسۋعا ءازىرمىز. سونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق ەنەرگەتيكا كوزدەرىن بىرلەسە يگەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى.
ال ەكىجاقتى ساۋدانىڭ قىزۋىنا رەسەي ارقىلى وتەتىن ترانزيت تاريفتەرىنىڭ جوعارى بولۋى كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. ءتاريفتىڭ جوعارىلىعىنان ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىز باسەكەگە قابىلەتتىگىن تومەندەتىپ الادى. بىراق سوعان قاراماي ءبىز بىلتىر عانا ۋكراينادان 170 دانا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن ساتىپ الدىق. قازىر ولاردى ءوزىمىزدە جاساۋ ءۇشىن بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرىلۋدا, دەدى قازاقستان باسشىسى. عارىش سالاسىنداعى ارىپتەستىك تۋرالى ايتقاندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ ۋكراينالىق “زەنيت” جانە “دنەپر” زىمىران ۇشىرعىشتارى جوباسى اكتسياسىنىڭ 10 پايىزىن الۋعا كەلىسىلگەنىن, بىراق قازاقستان جاعى اكتسيانىڭ 33 پايىزىنان ءۇمىتتى ەكەنىن ايتتى. ءبىز ءوز ەلىمىزدەگى 2014 جىلعا دەيىنگى ارالىققا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالاندىرۋ باعدارماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 50 ملرد. دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتامىز. سونى يگەرۋگە ۋكراينالىق ىسكەرلەردى دە شاقىرامىز. ال كولىك ينفراقۇرىلىمى تۋرالى ايتقاندا, ۋكراينالىق ءارىپتەسىمنىڭ “باتىس قىتاي-باتىس ەۋروپا” جوباسىنا قاتىسقىسى كەلگەن نيەتىن قولدايمىن.
مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كىرىسپە ءسوزىنەن كەيىن كەلىسسوزدەر باق-تىڭ قاتىسۋىنسىز, “جابىق ەسىك” جاعدايىندا جالعاستى.
ۇزاققا سوزىلعان كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوزدەر اياقتالعان سوڭ ەكىجاقتى قۇجاتتارعا قول قويۋ ءراسىمى بولدى. ۇزىن سانى سەگىز قۇجاتقا قول قويىلۋى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ قىزۋ قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ ايعاعى بولسا كەرەك. قول قويىلعان قۇجاتتار اراسىندا قازاقستانمەن ۋكراينا اراسىندا 2010-2011 جىلدارعا ارنالعان ءوزارا ءىس-قيمىل جوسپارىنا (“جول كارتاسى-3”) قوسىمشالار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما دا بولدى. وعان قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ پەن ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆ.يانۋكوۆيچ قول قويدى. بۇل قۇجات ۋكراين جاعىنىڭ بۇرىنعى جوسپارعا ماشينە جاساۋ, كولىك, اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق, اگروونەركاسىپ سالالارى بويىنشا قوسىمشا تارماقتار ەنگىزۋ جونىندەگى ۇسىنىسى بويىنشا ازىرلەنگەن ەدى. قازاقستان ۇكىمەتى مەن ۋكراينا مينيسترلەر كابينەتى اراسىنداعى ەكى جاقتا دا ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەر ءۇيىن سالۋعا جەر ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمگە قازاقستان جاعىنان مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق.ساۋداباەۆ, ۋكراينا جاعىنان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ك.گريششەنكو قول قويدى. ايتا كەتەرلىگى, كەلىسىم بويىنشا اتالعان ماقسات ءۇشىن ۋكراينا جاعى قازاقستانعا كيەۆتەن 0,45 گا, ال قازاقستان جاعى ۋكرايناعا استانادان 0,9 گا جەردى جالعا بەرەتىن بولادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ۋكراينانىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە ەكى ەلدىڭ سالا مينيسترلەرى ج.ءتۇيمەباەۆ پەن د.تاباچنيك, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى قۇجاتقا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى قازاقستاندىق وكىل ا.شاكىروۆ پەن ۋكراينا جوعارعى راداسىنىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى وكىلى ن.كارپاچەۆا, تەمىر جول سالاسىنداعى جۇك تاسىمالى بويىنشا دۇرىس تاريفتىك احۋال جاساۋ جونىندەگى كەلىسىمگە “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق پرەزيدەنتى ا.مامين مەن ۋكراينا مەملەكەتتىك تەمىر جول كولىگىنىڭ باس ديرەكتورى م.كوستيۋك قول قويدى. بۇلاردان باسقا دا ەكىجاقتى ءۇش قۇجاتقا قول قويىلدى. ولاردىڭ بارىنە قازاقستان جاعىنان توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى ا.جۇماباەۆ قول قويدى.
وسىدان كەيىن مەملەكەتتەر باسشىلارى جۋرناليستەرمەن ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىن وتكىزدى. ونى اشقان ۋكراينا پرەزيدەنتى جوعارىدا اتالعان جايلاردى اتاي كەلىپ, ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا ءالى دە قولعا الىنباعان شارۋالار كوپ ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. سول الەۋەتتى مولىنان قولدانۋ ءۇشىن ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتەرىنە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلگەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار, 2014 جىلى تاراس شەۆچەنكونىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويىن بىرلەسە اتاپ وتۋگە كەلىسىلگەنىن جەتكىزدى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا كەلىسسوزدەر بارىسىندا الەمدىك وزەكتى پروبلەمالار تۋرالى پىكىر الىسىلعانىن اتاپ كورسەتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى جىلى قارسى العانى ءۇشىن ۋكراينا جاعىنا ريزاشىلىعىن بىلدىرە كەلىپ, ەكى جاقتىڭ بارلىق ماسەلەدە دە ۇلكەن تۇسىنىستىكپەن ورتاق ءتىل تاپقانىن ايتتى. ودان ءارى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ەڭسەرىلىپ كەلە جاتقانىنا بايلانىستى ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمىنىڭ بۇرىنعى قالپىنا كەلەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە, گۋمانيتارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ دامي بەرەتىنىنە دە ءۇمىت ارتتى. قازىردىڭ وزىندە ۋكراينادا جۇزدەگەن قازاقستاندىق جاس ءبىلىم الۋدا, الداعى ۋاقىتتا بۇل ساننىڭ ارتاتىنىنا سەنىمدىمىز, دەدى ن.نازارباەۆ.
ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىنىڭ سوڭىندا پرەزيدەنتتەر جۋرناليستەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.
كەشە كەشكىسىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەلگىسىز سولدات پەن اشارشىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش-مەموريالدارعا گۇلدەستە قويدى. سودان سوڭ ۋكراينا پرەمەر-ءمينيسترى ن.ازاروۆپەن كەزدەسىپ, كەلىسسوز جۇرگىزدى.
جاقسىباي سامرات – كيەۆتەن. سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
