29 تامىز — يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى

ال ءالى كۇنگە دەيىن اۋىزدىقتالماعانى قانشا؟ اقش. نەۆادا. ەلىمىز الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان باس تارتىپ, سەمەي اتوم پوليگونىن جاپقانىنا بيىل 19 جىل بولعانىمەن, بۇل ونەگەنى جالعاستىرۋشىلار تابىلماي وتىر. ءىرى دەرجاۆالاردىڭ سىناق الاڭ­دارىندا جارىلىستار جۇرگىزىلمەسە دە, ولاردىڭ پوليگون­دارى جۇمىس ىستەيتىندەر قاتارىندا سانالادى. نەۆاداداعى يادرولىق پوليگون 1951 جىلدان جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ اۋماعى 3500 شارشى شاقىرىم­داي. مۇندا 1951 جىلعى 27 قاڭ­تار­داعى العاشقى جارىلىستان باستاپ 1992 جىلعا دەيىن بارلىعى 928 جارىلىس جاسالعان, ونىڭ 828-ءى جەر استىندا جۇزەگە اسىرىلعان. اقش-تىڭ باسقا جەرلەرىندە 126 يادرولىق زارياد سىناقتان وتكەن. 1953 جىلعى 25 مامىردا نەۆا­دادا تاريحتا العاش رەت ارتيل­لەريا­لىق يادرولىق سناريادتى اتۋ سىناعى وتكەن. ونىڭ يادرولىق ساڭىراۋ­قۇلاعى لوس-اندجەلەستە كورىنگەن ەكەن. ال وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىندا بۇل ساڭىراۋ­قۇلاقتار 160 شاقىرىمنان كورى­نەتىن بولىپ, ولاردى قىزىقتاپ قاراۋ ءۇشىن ادامدار تۋريست رەتىندە لاس-ۆەگاسقا كەلەدى ەكەن. مۇنداعى جەر استى سى­ناق­تارى 1992 جىلعى 23 قىر­كۇيەككە دەيىن جالعاسىپتى. ال سىني ماسساعا جەتپەيتىن جارى­لىستار ءالى دە جال­عاسادى ەكەن. 2006 جىلى وتە قۋاتتى 1100 توننالىق يادرولىق ەمەس بومبا جارۋ جوس­پارلانىپ, كەيىننەن بۇل جوبا رەسمي تۇردە الىپ تاس­تالىپتى. قازىرگى كەزدە نەۆادا يادرولىق پوليگونىندا جارىلىستار جاسال­مايتىن كورىنەدى. مۇندا اي سايىن پوليگون بويىنشا تۋرلار ۇيىم­داس­تىرىلادى ەكەن, وعان كەزەك بىرنەشە اي بۇرىن قا­لىپتاسادى. كەلۋشىلەرگە كا­مەرالار, دۇربىلەر, قالتا­فوندار, باسقا دا تەحنيكالار الۋعا رۇقسات ەتىلمەيدى. سول سەكىلدى پولي­گوننان ەسكەرتكىشكە تاس الىپ كەتۋگە دە تىيىم سالىنعان. سول تۋرلارعا قاتىسۋشىلاردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا پوليگوندا ەۋروپالىق جانە امەريكالىق قالا­لارعا ءتان عيماراتتار تۇرعى­زىلعان, ءتۇرلى تەحنيكا مەن كولىك قۇرال­دارى, ءارتۇرلى قۇرىلىستار ورنا­لاستىرىلعان. بۇل نىساندار­دىڭ ءبارى جارىلىس نۇكتەلەرىنە ءتۇرلى قاشىقتىقتا جانە ءتۇرلى بۇرىشپەن قويىلادى ەكەن. قورعالاتىن ورىندارعا قويىل­عان جەدەل جىلدامدىقتى كامەرا­لار جارىلىس تولقىندارىنىڭ, رادياتسيانىڭ, تەمپەراتۋرا مەن يادرولىق جارىلىستاردىڭ باسقا سالدارلارىنىڭ اسەرىن ءتۇسىرىپ تۇرعان. رەسەي. كاپۋستين يار. 1946 جىلعى مامىردا, امەري­كالىقتار گەرمانيادان اكەتىلگەن ا-4 سناريادىنىڭ العاشقى ۇشى­رىلۋىن نيۋ-مەكسيكاداعى ۋايت سەندز پوليگونىندا جۇزەگە اسىر­عانىنان ءبىر ايدان كەيىن كسرو-دا دا وسىنداي پوليگون قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, وعان ورىن ىزدەستىرىلە باستايدى. جەتى ءتۇرلى نۇسقادان مەتەرەولوگيا, گيدرو­لوگيا, كوممۋنيكاتسيا, قۇرىلىس مۇمكىن­دىكتەرى بويىنشا تالداۋ جاسالىپ, استراحان وبلىسىنداعى كاپۋستين يار سەلوسى تاڭداپ الىنادى. 1947 جىلعى 18 قازاندا كسرو-داعى العاشقى بالليستيكالىق زىمىران ۇشىرىلعان. ول 86 شا­قىرىم بيىكتىككە كوتەرىلىپ, نى­سانادان 30 كم. اۋىتقىپ, 274 شاقىرىم جەرگە بارىپ تۇسكەن. سودان 1957 جىلعا دەيىن كاپۋستين يار كەڭەستىك بالليستيكالىق زى­مىرانداردى سىناۋدىڭ بىردەن ءبىر ورنى بولعان. پوليگوندا ر-1 (1948 جىلعى قىركۇيەك-قازان, 1949 جىلعى قىركۇيەك-قازان), ر-2 (1949 جىلعى قىركۇيەك-قازان), ر-5 (1953 جىلعى ناۋرىز), ر-12, ر-14, رسد-10, “سكاد” جانە باسقا زىمىران­دار سىنالعان. 1957-1959 جىلدارى كاپۋستين ياردا “بۋريا” اتتى كونتي­نەنت­ارالىق قاناتتى زىمىرانداردى ۇشىرۋ جۇزەگە اسىرىلعان. 1960 جىلعى 20 مامىردا پوليگون اۋما­عىندا قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ زى­مىراندىق وقۋ ورتالىعى ۇيىم­داستىرىلعان. 1962 جىلعى 16 ناۋرىزدا بۇل پوليگون كوسمودرومعا اينال­دىرىلىپ, “كوسموس-1” جەر سەرىگى ۇشىرىلعان. بۇدان كەيىنگى جەردە كوسمودرومدا شاعىن زەرتتەۋ جەر سەرىكتەرى ۇشىرىلىپ, ولار ءۇشىن جەڭىل سىنىپتى زىمىران-ۇشىر­عىشتار پايدالانىلعان. كەيىنگى جىلدارى پوليگوندا شاعىن جانە ورتا قاشىقتىقتاعى ءتۇرلى زىمى­راندار, قاناتتى زىمىراندار سىناقتان وتۋدە. اشىق دەرەكتەرگە قاراعاندا كاپۋستين يار پوليگونىندا 1950 جىلدان باستاپ 300 مەتر بيىكتىكتەن 5,5 شاقىرىم بيىكتىككە دەيىنگى ارالىقتا كەم دەگەندە 11 يادرولىق جارىلىس جاسالعان. ولاردىڭ جيىن­تىق قۋاتى حيرو­سيماعا تاس­تالعان اتوم بومباسى سەكىلدى 65 بومبانىڭ قۋاتىنا تەڭ. رەسەي 2008 جىلى ۇشىرعىش زىمىرانداردىڭ 27 رەت ۇشى­رىلۋىن جۇزەگە اسىرىپ, 2007 جىلعى كورسەتكىشىنەن اسىپ تۇسكەن. بۇلاردىڭ دەنى باي­قوڭىر­دان ۇشىرىلسا, بىرەۋى عانا كا­پۋستين ياردىڭ ۇلەسىنە تيگەن. فرانتسيا. مۋرۋروا. فرانتسيانىڭ نەگىزگى پوليگونى رەتىندە فرانتسۋز پولينەزياسىنا جاتاتىن تۋاموتۋ ارحيپەلاگىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى مۋرۋروا اتولى اتالعانىمەن, بۇل ەل نەگىزگى سى­ناقتارىن ساحارا شولىندە وتكىز­گەندىگى بەلگىلى. وسىندا 1960 جىلعى 13 اقپاندا فرانتسۋزدىڭ العاشقى اتوم بومباسى سىناقتان وتكەن. ەلدىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ 1954 جىلى فران­تسيانىڭ ۆەتنامداعى جەڭىلىسىنەن كەيىن باستالعان. 1958 جىلعى ماۋ­سىمدا شارل دە گولل بيلىككە كەل­گەننەن كەيىن اقش-تىڭ وداق­تاستىق كەپىلدىكتەرىنە كۇمان كەل­تىرىپ, اتوم بومباسىن ءوز بەتتەرى­مەن جاساۋعا كىرىسكەن. 1957 جىلى افريكاداعى الجير ەلىنىڭ اۋماعىنا ورنالاسقان رەگگان وازيسىندە ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 10 مىڭ ادام تۇراتىن قالاشىق جانە عىلىمي-زەرتتەۋ كەشەنى سالىنعان. قۇرىلىس 100 ملرد. فرانككە ءتۇس­كەن. العاشقى سىناق وسى پولي­گوندا 1960 جىلعى 13 اقپاندا جاسال­عان. كەيىننەن پاريجدەگى ورتالىق بيلىككە قارسى كوتەرىلگەن فرانتسۋز ب ۇلىكشىلەرىنىڭ قولىنا اتوم قارۋى تۇسپەسىن دەپ, 1961 جىل­عى ساۋىردە سىناق الاڭىن جارۋ­عا تۋرا كەلگەن. ءسويتىپ الجير­­دىڭ وڭتۇستىك ءبولى­گىنەن العاشقى پوليگوننان 560 شاقىرىم جەردەگى حوگگار گرانيتتى ۇستىرتىندە ەكىنشى پوليگون سالىنىپ, ول 1966 جىلعا دەيىن پايدالانىل­عان. مۇندا 13 جارىلىس جاسالعان. 1962 جىلى ال­جير تاۋەلسىزدىك العان سوڭ پولي­گوندى جاڭا ورىنعا, مۋرۋروا اتولىنا كوشىرۋگە تۋرا كەلگەن. كسرو, اقش پەن ۇلىبري­تا­نيا 1990-1992 جىلداردان باستاپ يادرولىق سىناقتارعا جاريالاعان موراتوريگە فرانتسيا 1996 جىلى عانا قوسىلعان. ءسويتىپ, 1960-1996 جىل­داردا ساحارادا جانە پولي­نەزيا­دا بارلىعى 210 يادرولىق سىناق جۇرگىزگەن, سونىڭ 181-ءى مۋرۋروادا جاسالعان. 1996 جىلى فرانتسيا جەردە ورنالاسقان ورتاق قاشىقتىقتاعى بالليستيكالىق زىمىرانداردان جانە جەردە ورنالاسقان تاكتيكا­لىق يادرولىق قارۋلاردان باس تارت­تى. بولاشاقتا بۇل ەل سۇڭگۋىر قا­يىقتاردىڭ بالليستيكالىق زىمى­راندارىن عانا ساقتاپ قالماق. قازىرگى كەزدە سۇڭگۋىر قايىقتارداعى 384 ستراتەگيالىق وقتۇمسىقتاردان باسقا اۆياتسيالىق تاكتيكالىق يادرولىق قارۋدىڭ 80 بىرلىگى بار. قىتاي. لوبنور. 1928 جىلى 3100 شارشى شاقىرىمعا جەتەتىن اۋداندى الىپ جاتقان لوبنور كولى سۋارۋ­دىڭ, اينالاسىنداعى اعاشتاردى كەسۋدىڭ سال­دارىنان ءبىرتۇتاس ايدىن قالپىن جوعال­تىپ, كوپتەگەن كولشىكتەرگە ءبولىنىپ كەتكەن. وسىندا 1964 جىلعى 16 قازاندا قىتايدىڭ العاشقى يادرولىق جارىلىسى جۇزەگە اسىرىلعان. شىڭجان-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىندا ورنالاسقان كول ماڭىنداعى پوليگوندا 1996 جىلعى 24 قىركۇيەككە دەيىن, قحر يادرولىق سىناقتارعا جان-جاقتى تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قول قويعانعا دەيىن بارلىعى 45 سىناق (23-ءى – اتموسفەرادا, 22-ءسى جەر اس­تىندا) جاسالعان. 1968 جىل­عى 27 جەلتوقساندا قۋاتى ءۇش مەگاتوننالىق اتوم بومبا­سىن جارسا, 1970 جىلعى 14 قازاندا ءۇش مەگاتوننالىق سۋتەگى بومباسىنىڭ جارى­لىسى جۇزەگە اسىرىلعان. قىتايدىڭ اتوم بومبا­سىن جاساۋعا دەگەن ۇمتىلى­سىنا العاش كسرو كومەك­تەس­­كەنى بەلگىلى. كەيىننەن ەكى ەل­دىڭ قارىم-قاتىناسى نا­شار­­­لاعان كەزدە ماو تسزەدۋن ءوز­دەرى­نىڭ يادرولىق قارۋىن جاساۋ جۇ­­مى­سىن ورىستەتۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان. بۇل جوبامەن جۇمىس ىستەۋگە 900-گە جۋىق عىلىمي جانە ونەركاسىپتىك ۇيىمدار تارتىلعان. ال ونىڭ نەگىزىن ۋراندى ءوندىرۋ ءجو­نىن­دەگى (چەنسيان, حەنشان داپۋ, شان­گراو كەنىشتەرى), وڭدەۋ جانە با­يى­تۋ جونىندەگى (باو­توۋ, دزيۋتسيان, لانچ­جوۋ, حەنيان) كاسىپورىندارى, تسزيۋتسيۋانداعى پلۋتوني ازىرلەۋ ورتالىعى, تسين­حايداعى سولتۇستىك-باتىس قارۋ-جاراق­تى دامىتۋ ور­تالىعى قۇراعان. ولار­دىڭ قاتارىن­ا پەكين يادرولىق قارۋ-جاراق ينس­­تيتۋتىن, اتوم ەنەر­گياسى ينس­تي­تۋتىن, لوب­­نور­داعى سىناق پو­ليگونىن قوسساق, قان­داي­لىق قۋاتتى كۇش شى­عاتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. سونىڭ ار­قا­­سىندا قىتاي باس­تاپقى جوسپارلانعان 8-10 جىلدىڭ ورنىنا 5 جىلدا اتوم قارۋىنا يە بولعان. 2009 جىلعى جاع­داي بويىنشا قىتاي جەردە ورنالاستىرۋ جانە تەڭىزدە الىپ ءجۇ­رۋدىڭ جاھاندىق اۋ­قىمداعى يادرولىق قۇ­رال­دارىنا يە بو­لىپ وتىر. ولاردىڭ ءىشىن­دە جەردە ورنا­لاستىرۋ زىمىران­دارى, ورتا قا­شىق­تىقتاعى زىمى­ران­دار, 2500 شاقى­رىم قا­شىق­تىققا دە­يىن ياد­رو­لىق وقتۇم­سىق­تار­دى جەتكىزۋگە قابىلەتتى بومبار­ديروۆششيكتەر بار. 2007 جىلى لوب­نور پوليگونىندا تۋ­ريستەر ءۇشىن بازا اشىلىپ, ولارعا ال­عاش­قى يادرولىق بوم­با سىنالعان ورىندار كورسەتىلەتىن بولعان. كحدر. يانگاندو. كورەي حالىق-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى 2005 جىلعى اقپاندا العاش رەت يادرولىق قارۋ جاساعانى تۋرالى اشىق مالىمدەسە, 2006 جىلعى 9 قازاندا العاشقى يادرو­لىق جارىلىس جۇرگىزىلگەن. ەگەر ءبىر زەرتتەۋشىلەر كيم ير سەن 1950-1953 جىلدارعى كورەي سوعىسىندا اقش-تىڭ پحەنيان مەن ونىڭ توڭىرەگىنە 7 يادرولىق زارياد تاستاۋ­دى جوسپارلاعانىن بىلگەننەن كە­يىن 1956 جىلى كسرو-مەن يادرو­شى مامانداردى دايىنداۋ كەلى­سى­­مىنە قول قويعان. ەندى ءبىر زەرت­تەۋشىلەر 1952 جىلى اتوم ەنەر­گيا­سىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى شەشىممەن بايلانىس­تىرادى. قالاي بولعاندا دا العاشقى شارالار 50-ءشى جىل­داردىڭ اياعىندا الىنعان بولۋى كەرەك. 1959 جىلى كحدر كسرو-مەن جانە قحر-مەن يادرو­لىق ەنەر­گيانى بەيبىت پايدالانۋ سالا­سىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم جاساسىپ, زەرتتەۋ ورتا­لىعىنا كەڭەس­تىك رەاكتور ورناتىل­عان بولا­تىن. بەيبىت ماقساتتا دەلىن­گەنىمەن, 1992 جىلعى ماۋسىم­دا ەلدىڭ اتومدىق نىساندارىندا باستالعان ماگاتە ينسپەكتسياسى كەيبىر كۇماندى جايتتەردى انىقتا­دى. شۋ شىققاننان كەيىن كورەيا­نىڭ اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى ءمينيسترى ينسپەكتسياعا رۇقسات بەرىلمەيتىنىن ايتسا, 1994 جىلعى 13 ماۋسىمدا كحدر ماگاتە قۇرا­مىنان شىقتى. كەزىندە بۇل ەلگە كومەكتەسكەن رەسەي مەن قىتاي دا 2004 جىلعى ماۋسىمدا 6 جاقتى كەلىسسوزدەردىڭ ءۇشىن­شى راۋندىندا يادرولىق داع­دارىستى شەشۋ ءۇمىتى پايدا بول­عانىن ايتقان ەدى. بىراق پحەنيان بۇل كەلىسسوزدەن دە شى­عىپ تىندى. كەيىننەن بۇل ەل جاپونياعا, كورەيا رەسپۋبلي­كاسىنا, باسقا ەلدەرگە دە يادرولىق قوقان-لوققى جاساۋعا كوشكەندە, يادرولىق سىناقتاردى جالعاستىرا بەرەتىنىن مالىمدەگەندە دامىعان مەملەكەت­تەر سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق ساياساتىن توقتاتۋ ءۇشىن وعان قارسى قاتاڭ ەكونوميكالىق سانكتسيالار قولدانۋ قاجەت بولار دەگەن ويعا دا كەلە باستاعان. * * * بۇل ايتىلعاندار بەس ەل عانا, ال اتوم بومباسى ۇلىبريتانيادا, ءۇندىستان مەن پاكستاندا دا بار ەكەنىن ەسكەرەر بولساق, اجال اجداھاسىنىڭ اۋىز­دىقتالۋى وڭاي بولمايتىندىعى انىقتالا تۇسەدى. ەكى ەلدىڭ ەگەسىنەن تۋعان يادرولىق قارۋعا ۇمتىلۋشىلىق سوڭى يراندى قانداي جاعدايعا دۋشار ەتكەنى دە بەلگىلى. ال ەندى 1991 جىلعا دەيىن باتىس ەلدەرىنىڭ قانشاما يادرولىق وقتۇمسىقتارى قازاقستانعا كەزەلىپ تۇرعانىن, سەمەي پوليگونى جارىلىستارىن جۇرگىزىپ, اينالا توڭىرەكتەگى حالىققا زاردابىن تيگىزە بەرەتىنىن ويلايتىن بولساق, ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ العاشقى جارلىقتارىنىڭ بىرىمەن اجال اجداھاسىن اۋىزدىقتاعانى, سودان كەيىن قۋاتى جاعىنان الەمدەگى ءتورتىنشى ارسەنال سانالعان قانشاما اتوم قارۋىنان باس تارتۋى بۇگىنگى زاماننىڭ ەڭ كورەگەن, ەڭ سارابدال ساياساتى ەكەنىن تۇسىنەتىنىمىز انىق. قازاقستان يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ باسىندا بولدى جانە سول ىزگىلىك شاراسىن جالعاستىرا بەرەتىن بولادى.