04 تامىز، 2010

ابايدى تانىپ بولدىق پا؟

594 رەت كورسەتىلدى
بۇگىنگى ابايتانۋدىڭ كەلەلى ماسەلەلەرى حاقىندا بىرەر ءسوز ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىق تويى الەمدىك دەڭگەيدە دۇركىرەپ وتكەنىنە، مىنە، 15 جىل بولدى. بۇگىنگى ابايتانۋ عىلىمىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى ويداعىداي ما؟ وتكەن عاسىر تاجىريبەسى ايقىنداپ بەرگەندەي، اباي - قازاقتىڭ شىنايى كيەسى، اقىلشى ۇستازى. جالپى ابايدىڭ ەسىمىن ناسيحاتتاۋدان، ۇلىقتاۋدان كەندە ەمەسپىز. بىراق، ۇلى ۇستازىمىزدىڭ ويشىلدىق مۇراسىن تەرەڭدەپ زەرتتەدىك پە، ۇلىلىعىن كۇللى الەمگە پاش ەتە الدىق پا؟ بۇل باعىتتاعى عىلىمدىق جۇمىستار قارقىن الدى دەۋگە ءالى ەرتەرەك. بىزدىڭشە، بۇگىنگى ابايتانۋ عىلىمى الدىندا تۇرعان كەلەلى ماسەلەلەر مىناۋ: اقىننىڭ ويشىلدىق مۇراسىن جاڭاشا كوزقاراسپەن تەرەڭ زەرتتەۋ، زەردەلەۋ; زەرتتەۋدىڭ ناتيجەلەرىن حالىق يگىلىگىنە – رۋحىن ساۋىقتىرۋعا، رۋحاني-مادەني داستۇرلەرىن جانداندىرۋعا پارمەندى پايدالانۋ; حاكىم اباي اشقان جاڭالىقتاردى الەمگە پاش ەتۋ، تانىتۋ. ءبىرىنشى ماسەلەگە عانا توقتالايىق، قالعان ەكەۋى سونىڭ سالدارلارى عانا. كەڭەستىك داۋىردە ابايتانۋ – عۇلاما عالىم، ۇلى سۋرەتكەر مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جانكەشتىلىگى ارقاسىندا ىرگەلى عىلىم سالاسى بولىپ قالىپتاستى. ابايتانۋشى عالىمداردىڭ ۇلكەن شوعىرى جەمىستى ەڭبەك ەتتى. ابايدىڭ اقىندىق جانە اعارتۋشىلىق قىزمەتى جوعارعى دەڭگەيدە زەرتتەلدى ءھام مەيلىنشە كەڭىنەن ناسيحاتتالدى. جالعىز، بىراق زور ولقىلىق – مونويدەولوگيا ابايدىڭ ويشىلدىق مۇراسىنا ەسىكتى تارس جاپتى. ويشىلدىڭ شىعىسقا قاتىسى مەن ءدىني تانىمدارى جابۋلى قازان استىندا قالىپ كەلگەندىگىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى شامالى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، حح عاسىردا بولعان قازاق حالقىنىڭ وركەش-وركەش تاريحى مەن تاعدىرىن ابايتانۋ عىلىمى بىرگە ءبولىسىپ كەلەدى. قازىر وي ەركىندىگى زامانى. ءدىني سانانىڭ دامۋى مەن تولىسۋىن تەجەگەن، قيىنداتقان ساياسي-تاريحي احۋال كەلمەسكە كەتتى. ولاي بولسا: “قازىرگى ابايتانۋعا كەدەرگى نەدە، ءدال قازىرگى باستى ماسەلە قايسى؟” دەگەن سۇراقتىڭ تۋى زاڭدى. بىرەۋ بىلەدى، بىرەۋ بىلمەيدى، قاراسوزدەردىڭ اباي جيناقتارىندا جاريالانىپ جۇرگەن رەتتىلىگى مەن ابايدىڭ ءوزى كوزى تىرىسىندە قويعان رەتتىلىك سايكەس ەمەس. قازاق مەملەكەتتىك ارحيۆ قورىندا ساقتالعان مۇرسەيىت بىكە ۇلىنىڭ كو­شىر­مە قولجازبالارىندا (ولار - تۇپنۇسقا بو­لىپ ەسەپتەلەدى) عاقليا سوزدەردىڭ نومىرلەنۋى باسقاشا. ەگەر “اباي جولى” ەپوپەياسى تاراۋلارىنىڭ ورىندارى اۋىسىپ كەتسە شە؟! وندا وقىرمان وقيعالاردىڭ جەلىسىن دە، كەيىپكەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن دە تۇسىنە الماي باسىن قاتىرار ەدى عوي. قاراسوزدەردىڭ باستاپقى رەتتىلىگى ساق­تالماي، ورىندارى اۋىسىپ كەتۋى دە جاقسىلىق ەمەس. بىراق عاقليا مۇرادا مۇنداي قيعاشتىق ءبىر قاراعاننان كوزگە تۇسپەيدى، كوركەم شىعارماداعىداي “مەنمۇندالاپ” تۇرمايدى. قورىتا ايتقاندا، بۇگىنگى باستى ماسەلە – اباي قاراسوزدەرىنىڭ رەت سانىن باستاپقى قال­پىنا كەلتىرۋگە تىرەلىپ وتىر. بۇل ابايدىڭ ويشىلدىق ەۆوليۋتسياسى ساتى-ساتىسىن تانىپ-بىلۋگە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان ەلەۋلى ولقىلىق ەكەندىگى كۇمانسىز. وسى پايىم دالەلىنە مىسالدار الايىق. “سوكرات حاكىمنىڭ ءسوزى” دەگەن شىعارماسىنان (قازىرگىشە 27-ءسوز) ابايدىڭ سوكرات، پلاتون، اريستوتەلدىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىس بولعانىن كورەمىز. شىعارمادا سوقىر اقىن گومەردىڭ، تراگەديا جانرىنىڭ شەبەرى سوفوكل جانە زەۆكسيس دەگەن سۋرەتشى ونەرپازدىڭ اتتارى دا اتالادى. ماسەلە سوندا، بۇل ابايدىڭ قالىڭ ەلى قازاعىنا ارناپ جازعان “عاقليا” كىتابىن اياقتاعان سوڭ جازعان تۋىندىسى. قازىرگى كۇنى ول “ارپا ىشىندە ءبىر بيداي” سياقتانىپ، ۇلت تاقىرىبىنا ارنالعان عاقليا سوزدەردىڭ اراسىندا ءجۇر. “سوكرات حاكىمنىڭ ءسوزى” بولەك جازىلعان تۋىندى دەۋىمىزگە دالەلدەرىمىز قايسى؟ ءبىرىن­شى­دەن، تۋىندى مۇرسەيىتتىڭ ءۇش قولجاز­باسىندا دا نومىرلەنبەگەن، ءتول اتاۋى بار. ەكىنشىدەن، “سوكرات حاكىمنىڭ ءسوزى” ەڭبەگىندە ورىن العان: “بۇل عالامدى كوردىڭ، ولشەۋىنە اقىلىڭ جەتپەيدى، كەلىستى كورىمدىگىنە ءھام قانداي لا-يىق­تى جاراستىقتى زاكونىمەن جاراتىلىپ، ونىڭ ەشبىر بۇزىلمايتۇعىنىن كورەسىڭ” نەمەسە مۇنىڭ ءبارى “ادام بالاسىن ارتىق كورىپ، قامىن اۋەلدەن اللانىڭ ءوزى ويلاپ جاساعانىنا دا ءدا­لەلدەر ەمەس پە؟ ەندى ادام بالاسىنىڭ قۇل­شى­لىق قىلماققا قارىزدار ەكەنى ماعلۇم بولماي ما؟” دەگەن پايىمداۋلار مەن 38-ءشى سوزدە دايەكتەلگەن ويلار ءوزارا قابىسا تابىسادى. بۇلار، بىزدىڭشە، “سوكراتتىڭ ءسوزى” 1898 جىلى شاماسىندا، ياعني ابايدىڭ ويشىلدىق زور اسۋ – 38-ءشى قاراسوزىنە كىرىسەر قارساڭىندا جازىلعاندىعىن بەكىتەتىن سالماقتى فاكتىلەر. ەندى 27-قاراسوز سياقتى “اداسىپ” قالعان 38-ءشى قاراسوزگە كەلەيىك. ونىڭ مازمۇنى جانە جازىلۋ ۋاقىتى باسقا قاراسوزدەردەن مۇلدە بولەك. ابايدىڭ ءوزى قازاق قوعامىنا ارناعان قاراسوزدەر توپتاماسىن “عاقليا” دەسە، ال كۇللى ادامزاتقا ورتاق پروبلەمالارعا باعىتتالعان 38-ءشى ءسوزدى “عاقليات-تاسديقات” دەپ دارالاپ اتاعان بولاتىن. اتالمىش شىعارما ءا باستان جالپى قاراسوزدەردەن بولەك كوشىرىلىپ وتىردى. مۇحاڭ بىلايشا دەرەك بەرەدى: “وتىز سەگىزىنشى ءسوز – “عاقليات-تاسديقاتتى” بۇرىنعى بارلىق قولجازبالارىندا ءبولىنىپ جۇرگەن رەتىمەن جالپى قاراسوزدەردەن بولەكشە اتادىق” (اباي قۇنانباي ۇلى. مونوگرافيالىق زەرتتەۋ. – الماتى: 1995.). 38-ءسوزدىڭ ەرەكشەلىگى – ءبىر ۇلتقا، قالا بەردى مۇسىلمان الەمىنە ەمەس، بۇكىل ادامزاتقا ارنالعان شىعارما دەپ ابايتانۋشى عالىمدار ءبىراۋىزدان بەكىتەدى. سونىمەن، الداعى شىعاتىن جيناقتاردا ابايدىڭ “سوكرات حاكىمنىڭ ءسوزى” اتتى عاقليا­سىن، اسىرەسە “عاقليات-تاسديقات” تراكتاتىن قازىرگىدەي وزگە قاراسوزدەردىڭ اراسىندا ەمەس، وزدەرىنىڭ ءتول اتىمەن بولەكتەپ جاريالايتىن ۋاقىت جەتتى. “1897 جىلعا شەيىن، – دەپ جازادى م.اۋەزوۆ، – اباي ەل ءسوزى مەن ەل جۇمىسىنان شىعا الماي قويعاندا، كوبىنەسە ءادىل بيلىكپەن تىنىشتىق ورناتىپ، تىم بولماسا داۋ-شاردى توقتاتارمىن دەگەن ۇمىتتە بولعان” (سوندا، 68-بەت). سونىمەن بىرگە، 1895-98 جىلدار دانىش­پان ويشىلدىق ەۆوليۋتسياسىنىڭ سونى سا­تىسىنا كوتەرىلدى. مۇحاڭ بۇل تۋرالى قىسقا عانا تۇجىرادى: “اباي جاراتىلىس ماسەلەسىندە... بار نارسەنىڭ تەتىگى – وي دەگەنگە كەلەدى” (سوندا، 160-بەت). اباي بۇل ارالىقتا اتالعان گرەك ويشىل­دا­رىن عانا ەمەس، مۇسىلماندىق شىعىس عۇ­لا­ما­لارى ەڭبەكتەرىن دە قاداعالاپ وقىپ، تەكسەرگەن بولاتىن. سونان سوڭ عانا 38-ءشى سوزگە، ياعني “عاقليات-تاسديقات” (ارابتىڭ “تاسديق” ءسوزى قازاقشا – “شىندىقتى تانىتۋ” دەگەن ماعى­نا­نى بىلدىرەدى) اتتى دانالىق تراكتاتىنا كىرى­سەدى. ونىڭ مازمۇنىنا 1902 جىلى جازىلعان “اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس” ولەڭىنىڭ مازمۇنى ساباقتاس كەلۋى تەگىننەن ەمەس. ول – 1898-1902 جىلدار اراسىندا جازىلعان سارقىندى شىعارما. مۇنى راستايتىن ماعلۇماتتار ەستەلىكتەردە ساقتالعان. ابايدىڭ دوس شاكىرتى كوكبايدىڭ ايتقانى مىناۋ: “ابايدىڭ جالپى ءدىني وسيەتتەرى مەن ءدىني پىكىرلەرى قارا ءسوزىنىڭ ىشىندەگى “عاقليات-تاسديقات” دەگەن سوزىندە تولىق ايتىلعان. ارقاشان اۋىزشا ايتاتىن ۋاعىز ناسيحاتتارى بولسىن، ولەڭمەن ۇگىت قىلىپ ايتاتىن ادامشىلىق جولى، قۇدايشىلىق جولى بولسىن - بارلىعى دا سول سوزىنە جينالىپ كەلىپ، قورىتىلعان” (كوكبايدىڭ ايتقاندارى. ەستەلىك // “اباي” جۋرنالى. – 1992. -№ 1.). ابايدىڭ بەل بالاسى تۇراعۇل م.اۋەزوۆتىڭ سۇراۋىمەن جازعان ءوزىنىڭ “اكەم اباي تۋرالى” دەگەن بەلگىلى ەستەلىگىندە بىلاي دەپ مالىمدەيدى: “اللا دەگەن ءسوز جەڭىل” دەگەن ولەڭدى، “ولسە ولەر تابيعات، ادام ولمەس” دەگەن ولەڭدى، “اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس” دەگەن ولەڭدى اكەم ءوزىنىڭ قارا سوزبەن جازعان “تاسديق” (“عاقليات-تاسديقاتتىڭ” قىسقاشا اتالۋى – ا.و.) دەپ اتاعان ەڭبەگىنە قاراي ولەڭ قىلعان”. كوكباي، تۇراعۇل بىزگە 38-ءشى ءسوز، ءتول اتىمەن ايتقاندا “عاقليات-تاسديقات” – ابايدىڭ عاقليا مۇراسىنىڭ سوڭى، قورىتىندى ەڭبەگى ەكەنىن جەتكىزىپ وتىر. شىعارما اباي شىعارماشىلىعىنىڭ شىڭى ەكەنى عىلىمدىق جولىمەن دە ەش قيىندىقسىز دالەلدەنەدى. بىراق، قازىرگى رەت سانى بويىنشا “عاقليات-تاسديقات” 1895-96 جىلدار شاماسىندا جازىلعان شىعارما رەتىندە قابىلدانۋدا. بۇل قالىڭ وقىرمان قاۋىمدى اداستىرۋ ەمەي نە. وسىلايشا ابايدىڭ ويشىلدىق ساتى-ساتىسىن انىقتاۋعا دا جول جابىلىپ وتىر. جوعارىدا كەلتىرىلگەن مىسال-دايەكتەردەن شىعار قورىتىندى: قاراسوزدەر مۇرسەيىت قولجازباسىنا سايكەس وزدەرىنىڭ ورىن-ورىندارىن قايتادان تابۋعا ءتيىستى. اسىرەسە، 38-ءشى قاراسوزدىڭ ءتول اتاۋىن قايتارۋ جانە جازىلۋ ۋاقىتىن ناقتىلى كورسەتۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن وتكىر ماسەلە. ابايدىڭ الەم ويى الىبى ەكەنىن تانىتۋ قاجەتتىگى وسىنى تالاپ ەتۋدە. وسى تۇستا وقىرماننىڭ كوڭىل تۇكپىرىندە: “قاراسوزدەردىڭ رەت سانى قاشاننان جانە نەلىكتەن وزگەرىسكە تۇسكەن” دەگەن سۇراقتىڭ تۋى زاڭدى. بىردەن باسىن اشىپ ايتايىق، بۇل ابايدىڭ ءدىن تۋرالى شىعارمالارىن يدەولوگيا ساقشىلارىنان بۇركەمەلەۋدىڭ، جاسىرۋدىڭ امالى-تۇعىن. 1933 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا ابايدىڭ تۇڭعىش تولىق جيناعى باسىلىپ شىقتى. “قاراسوزدەر” دەپ اتالاتىن پروزالىق شىعارمالارى العاش رەت وسى جيناقتا جارىق كوردى. جوعارىدا ابايدىڭ ەكى پروزالىق كىتابى (قولجازبا تۇرىندە) بولدى: ءبىرى - 40 قاراسوزدەن قۇرالعان “عاقليا” كىتابى (1891-1897 جىلدار ارالىعىندا جازىلعان)، ەكىنشىسى – “عاقليات-تاسديقات” دەگەن كىتاپ (ول 1898-1902 جج. جازىلدى) دەدىك. “عاقليا” ىشىندە اتەيزمدى جوققا شىعاراتىن سوزدەر از ەمەس، اسىرەسە ابايدىڭ ەكىنشى كىتابىن تۋرا قۇداي­سىزدىققا قاراما-قارسى شىعارما دە دە قوي. ءسويتىپ، تۇڭعىش تولىق جيناقتا ابايدىڭ ەكى كىتابى بىرىكتىرىلۋىنە جانە جالپى قاراسوزدەردىڭ رەتتىك سانى وزگەرتىلۋىنە قىلى­شىنان قان تامعان قاھارلى ۋاقىت “كىنالى”. 2 ميلليون قازاق الاپات اشارشىلىقتان قى-رىلعان جانە مونويدەولوگيا ورنىققان تۇستا ابايدىڭ عاقليا مۇراسىن (ولاردىڭ ىشىندە دىنگە قاتىستىلارىن جاڭا ايتقانداي ايلا-شار­عىمەن بۇركەمەلەي وتىرىپ) بىرلەسە قۇتقارعان قوس ازامات – م.اۋەزوۆ پەن ءى.جانسۇگىروۆكە قازاق حالقى ماڭگى قارىزدار. ەگەر سول تار زاماندا قاراسوزدەر مۇحاڭ سياقتى جاناشىر ىزدەۋشىسى بولماي، جيناققا ەنبەي قالسا، ولاردىڭ ءىز-ءتۇزسىز جوعالۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. عۇلاما مۇحاڭنىڭ باسقان ءىزى اڭدۋدا، ال بۇكىل عۇمىرى ساياسي قىسپاق قۇرساۋىندا ءوتتى. 1945 جىلعى باسىلىمدا قاراسوزدەر رەتتىلىگىنە قاجەتتى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە جاسالعان تالپىنىس اياقسىز قالدى. بۇدان سوڭ قاتال ۋاقىت بۇل ماسەلەگە قايتا ورالۋعا زارەدەي دە مۇرسات بەرگەن ەمەس. تەك تاۋەلسىزدىك جاعدايىندا عانا ابايدىڭ عاقليا شىعارمالارىن وزدەرىنىڭ تيەسىلى ورىندارىنا قايتا قويۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. سوندىقتان ءسوز ەتىلگەن ماسەلەلەردى مۇحاڭا “رەفورما جاساۋشىلىق” دەپ بۇرا تارتۋعا ەشقانداي دا نەگىز جوق. بۇگىنگى ابايتانۋدىڭ باستى ماسەلەسى تۋرالى جەتكىزبەك وي-پايىمدارىمىز وسىلار. ەندىگى ايتىلماي قالىپ بارا جاتقان ءسوزىمىز ەرىكسىز ء“ات­­تەگەن-اي” دەگىزەتىن كەيبىر كەلەڭسىزدىكتەرگە قاتىستى. 1995 جىلى جارىق كورگەن ابايدىڭ اكادەميالىق جيناعىندا جاڭا باستاما، تىڭ دەرەكتەر بارشىلىق. سونىمەن بىرگە، ءبىر ۇلكەن جاڭساقتىق ورىن العانىن ايتۋ پارىزىمىز. ول – اتالمىش جيناقتا ۇلى اقىننىڭ ءتول ولەڭدەرى مەن اۋدارمالارى ساپىرىلىسىپ بىرگە باسىلعاندىعى. سونىڭ سالدارىنان جاس بۋىن وقىرمان ساناسىندا “اباي اتامىز ولەڭدەرىن كوبىنە ورىس اقىندارىنا، ماسەلەن، پۋشكين، لەرمونتوۆكە ەلىكتەپ جازعان ەكەن-اۋ” دەگەن قاتە پىكىر قالىپتاسۋدا. وسىنى كورە بىلگەن م.اۋەزوۆ بۇل ءتاسىلدى اۋلاق سەرپەدى. ال، جيناقتى شىعارۋشىلاردىڭ بۇعان كوزدى جۇما قاراعاندارى وكىنىشتى-اق. الداعى ۋاقىتتا مۇحاڭ قالىپتاستىرعان ۇلگىگە قايتا ورالىپ، ابايدىڭ ولەڭدەرى مەن اۋدارمالارىن جەكە-جەكە توپتاساق ماقۇل. 1995 جىلعى جيناقتا اۋدارمالار جايىندا قۇلاش-قۇلاش تۇسىنىكتەمەلەر بەرىلگەن. بىراق ابايدىڭ عاقليا مۇراسى جايلى تۇسىنىكتەمەلەر مۇلدە تاپشى: 332-343 بەتتەردە تەك جەكە ءسوي­لەمدەگى قاتەلەردىڭ تۇزەتىلگەنى عانا ءسوز ەتىلەدى. سوندىقتان جيناقتى وقىپ شىققان ادامنىڭ “ازىن-اۋلاق ولەڭدەرى مەن اۋدارمالارى دەمەسەك، 1899-1902 جىلدار اراسىندا اباي اتامىز جالپى تىنىش ءومىر ءسۇر­گەن ەكەن-اۋ” دەگەن ويدا قالارى ءسوزسىز. شىن­دىعىندا حاكىم اباي ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىن اقيقاتتى ىزدەۋگە ارناپ، سول ءۇشىن كۇش-قۋاتىن سارقا جۇمساعان. بىراق بۇل فاكتى بۇگۋلى قالادى. ماسەلەن، 2009 جىلى جزل سەرياسى بويىنشا باسىلىپ شىققان “اباي” اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى نيكولاي اناستاسەۆ: “1898-1902 جىلدارى ابايدىڭ شىعارماشىلىق قۋاتى نەلىكتەن سايابىرلاپ، سارقىلىپ قالدى ەكەن؟” دەگەن سۇراقتى تۋرا قابىرعادان قويادى. اتتەگەن-اي، دەمەي كور. ارينە، ماسكەۋلىك جازۋشىدا ەش كىنا جوق. بارلىق دەرەك كوزدەرىندە ابايدىڭ “عاقليا” اتتى ەڭبەگى “1890-98 جىلدار ارا­لى­عىندا جازىلعان” دەلىنگەن. بولدى، ءبىتتى. كا­نەكي، “عاقليا” – ابايدىڭ ءبىرىنشى پروزا كى­تابى، ەكىنشى كىتابى “عاقليات-تاسديقات” (قا­زىر-گىشە 38-ءشى قاراسوز) دەگەن دەرەك عىلىمي اي­نالىمدا بار ما؟ جوق. ورىس قالامگەرى 1898-1902 جىلدارى اباي شىعارماشىلىعىنىڭ شى­ڭى، الەمدىك يدەيالار “كومبەسى” دانالىق تراك­تات دۇنيەگە كەلگەنىن قايدان ءبىلسىن... ەگەر ءبىل­گەن بولسا، “الەم وي الىبى اباي – ۇلى تەولوگ!” دەپ دابىل قاعا ۇلىقتاپ، كوسىلە جازار ەدى-اۋ. سونىمەن، ابايدىڭ “مەن ءبىر جۇمباق اداممىن” دەگەن سىرىن اشۋعا تىڭ تالپى­نىستار جاسالعان جوق. وسىعان قارنىڭ اشادى. ابايدىڭ تاربيەسىندە وسكەن ءارحام كاكىتاي ۇلى (1885-1963) بىلاي دەپ ەسىنە الادى: “شام جاعا كىرىپ، شاي ءىشىپ بولعان سوڭ ۇيدەگىلەردى شىعارىپ جىبەرىپ، وڭاشا قالىپ كىتاپ وقۋعا كىرىسەدى. اندا-ساندا قاعازعا جازىپ قويىپ وتىرادى. سودان تۇندەگى ەت پىسكەندە 4-5 جاپىراقتاي ەت جەپ، ءبىر توستاعانداي سورپا ىشەدى. كەي ۋاقىتتاردا ءبىزدى دە ءوز ۇيىنە توسەك سالعىزىپ بەرىپ ءتوردىڭ الدىنا جاتقىزادى. سوندا كورگەنىمىز: اباي تۇندە كوپ ۇيىقتامايدى، شامدى ءسوندىرىپ، توسەكتە جاتىپ قالادى دا ءبىر ساعاتتاي ۋاقىتتا شامدى قايتا جاعىپ، كىتاپ وقىپ وتىرادى، نە قاعاز جازىپ وتىرادى. ازدان كەيىن شامدى ءوشىرىپ جاتىپ قالادى، ءبىر ۋاقىتتا شامدى قايتا جاعىپ، كىتاپ وقىپ وتىرادى” ( ۇلى ابايعا ادالدىق // ءارحامنىڭ ەستەلىگى. – سەمەي. – 2005.). ال اباي مەن ەركەجان بايبىشەنىڭ قولىندا وسكەن ءۋاسيلا ماعاۋياقىزى (1890-1954) بى­لاي­شا ۇستەمەلەيدى: “اكەم كوبىنەسە تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرىپ، جازۋ جازىپ، نە كىتاپ وقىپ وتى­رۋشى ەدى. تۇندە قوناقتار مەن ءۇي ادامدارى جات­قان سوڭ ءوزى جەكە وتىرىپ وقيتىن، نە جا­زاتىن، ءبىز اكەم ىڭعاي حات جازىپ وتىر ما، بول­ما­سا قۇران وقىپ وتىر ما دەپ تاڭدانۋشى ەدىك”. ابايدىڭ جاقىن اينالاسى ۇلى ءومىردىڭ سوڭعى جىلدارى قالاي وتكەنى تۋرالى بىزگە وسىلايشا سىر شەرتەدى. اباي عىلىم مەن اقيقاتتىڭ شىڭى – ءتاڭىرىنى تانۋعا بار كۇشىن سارپ ەتكەن. شىندىق وسى. ونى بۇگىنگى ۇرپاقتان جاسىرىپ قالساق، ۇلى ويشىل رۋحىنا بۇدان ارتىق قيانات بولا ما؟! “اتتەگەن-اي”-دىڭ تاعى ءبىرى: سوڭعى جىلدارى ابايدىڭ تۋعان كۇنى تۋرالى ەكىۇداي پىكىرلەر ايتىلۋدا. وسىلايشا بىلتىرعى جىلى ۇلى اقىننىڭ تۋعان كۇنى ءبىر قالانىڭ وزىندە (ماسەلەن، سەمەي جانە استانا قالالارىندا) تۇرلىشە داتامەن اتالدى: ءبىر جەردە – 10 تامىزدا، ەندى ءبىر جەردە – 23 تامىزدا. نەگە؟ سەبەبى، كەيبىر ازاماتتار جىل ساناۋدىڭ “جاڭاسى” جانە “ەسكىسى” دەلىنەتىن ەكى ءستيلىن وزدەرى ايىرىپ الماي تۇرىپ، بۇكىل ەلدى شاتاستىرىپ ءجۇر. حريستياندىق كۇنتىزبەدەگى اتالمىش ستيلدەردىڭ ادامنىڭ تۋعان كۇنىنە ەشقانداي دا قاتىسى جوق. ءوزىڭىز دە ويلاڭىز، اباي زامانىندا تۋعان ورىس عۇلامالارى مەن اقىن-جازۋشىلارى اراسىندا كىمنىڭ تۋعان كۇنى وزگەرتىلدى (ياعني، 13 كۇن كەيىنگە شەگەرىلدى) ەكەن؟ مۇنداي فاكتى جوق. شىركەۋدىڭ كىتابىندا تۋىلعان كۇنى قالاي كورسەتىلسە، ءدال سول داتانى “تۋعان كۇن” دەپ تاستاي عىپ ۇستايدى. سوندا دەيمىن-اۋ، جاڭا ستيل تەك اباي، شاكارىمنىڭ تۋعان كۇنىنە عانا قاتىستى ما؟ كۇنتىزبە رەفورماسىنا ىلەسەمىز دەپ، تۋعان كۇندى جىلجىتا بەرەر بولساق، پالەن مىڭ جىلدار وتكەندە الدەبىر ۇرپاق وكىلىنىڭ ء“پالى، اباي قىستا تۋعان ەكەن!” دەپ جاڭالىق اشىپ، “دالەلدەپ” جاتپاسىنا كىم كەپىل؟ م. اۋەزوۆتىڭ ءوزى تىكەلەي باسشىلىق جاساعان، باسى-قاسىندا بولعان ابايدىڭ بارلىق مەرەيتويلارى (ماسەلەن، 1945 جىلعى 100 جىلدىق تويى) 10-تامىزدا وتكەنى ءمالىم. دەمەك، بۇل دا عۇلاما مۇحاڭ سالعان داستۇرگە سالعىرتتىقتان تۋىنداپ وتىرعان ماسەلە. بيىلعى ابايدىڭ 165 جىلدىعى رەسپۋب­ليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە تەك جالعىز عانا داتا – 10 تامىزدا اتالسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى. سوڭعى ايتىلعاندار – ابايتانۋدا قوردالانعان پروبلەمالار ىشىندەگى قولدان جاسالعان، سوندىقتان جۇرە تۇزەلەتىن جەڭىل-جەلپى كەلەڭسىزدىكتەر. ماسەلەنىڭ زورى، تاعى  ايتايىق، ابايدىڭ دارا تراكتاتى – “عاقليات-تاسديقاتتى” شىنداپ زەرتتەۋگە تىرەلىپ وتىر. ونى وزگە قاراسوزدەر اراسىنان بولەكتەپ الۋ، ءوزىنىڭ ءتول اتىن قايتارۋ جانە جازىلعان ۋاقىتىن دۇرىس كورسەتۋ – ابايدىڭ دانالىق تانىمىنا بەتبۇرىستىڭ العاشقى قادامدارى بولار ەدى. ءسوز سوڭىن اتالمىش شىعارمانىڭ مىناداي عيبراتىمەن تۇيىندەگىم كەلەدى. اقىرعى دا باستى مۇراسىندا اباي كيەلى كىتاپتار مازمۇنىنا، ايات-حاديستەرگە سۇيەنە وتىرىپ، اللا تاعالانىڭ ادامزاتقا بەلگىلى بارلىق سۋبۋتيا سيپاتتارى مەن حۇسني ەسىمدەرىن ادامزات تاريحىندا العاش رەت جۇيەگە سالادى. ناتيجەسىندە نەگىزگى ءتورت سيپات – عىلىم، راحىم، عادەلەت، قۇدىرەت ەكەنىن انىقتاپ بەرەدى. بۇل الەمدىك كەرەمەت جاڭالىق! جارىلقاۋشىمىز اللا تاعالا قۇدىرەتتەن وزگە ۇشەۋىنىڭ اربىرىنەن پەندەسىنە دە زارەدەي بولسا دا دارىتقان. وسىلايشا اباي ءۇش سيپات – عىلىم، راحىم، عادەلەت ادام بالاسىنىڭ جانە قوعامنىڭ كەمەلدەنۋىنىڭ كەپىلى ەكەندىگىن دالەلدەپ بەرەدى. بۇلار (عىلىم، راحىم، ادىلەت) ءتاڭىرىنىڭ ماڭگى وزگەرمەس ءۇش زاڭى. سوندىقتان ولارعا سايكەس ءومىر ءسۇرۋ ادام بالاسىنا اۋاداي قاجەتتىلىك. مىنە، ۇلى ابايدىڭ ارتقىعا ايتقان سوڭعى وسيەت، اماناتى وسى بولادى. ول – جەر پلانەتاسىن مەكەندەيتىن جۇزدەگەن مەملەكەتتەر مەن مىڭداعان ۇلت- ۇلىستاردىڭ تىنىشتىعى، بەرەكە-بىرلىگى مەن ىنتىماعىنىڭ كەپىلى. بارشا ادامزات ىزدەپ تابا الماي جۇرگەن باقىت “كىلتى” بىزگە وسى امانات استارىندا بۇگۋلى تۇرعان اسان وماروۆ، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ابايتانۋشى.
سوڭعى جاڭالىقتار

«كانەلو» قارسىلاس تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:00

ق ۇلىباەۆ قىزمەتىنەن كەتتى

قوعام • بۇگىن، 09:20

قىرعىزعا قارسى شىعادى

بوكس • بۇگىن، 09:00

فاتيما حانىمنىڭ كويلەگى

تاريح • بۇگىن، 08:59

ۆاگنەر لاۆ دانيادا وينايدى

فۋتبول • بۇگىن، 08:57

مىقتىلار مەلبۋرندە باس قوستى

تەننيس • بۇگىن، 08:51

كوكتالعا كوپىر سىيلاعان

ايماقتار • بۇگىن، 08:49

كاسىپ مەڭگەرگەن قاتاردان قالمايدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:40

دونور بولۋ – ءومىر سىيلاۋ

مەديتسينا • بۇگىن، 08:35

الماتىعا 10 رەانيموبيل سىيلادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:31

«وميكرون» جەدەل تارالۋدا

الەم • بۇگىن، 08:23

ۇقساس جاڭالىقتار