استانادا گۇلبارشىن ءدۇرمانوۆا دەگەن اپامىز تۇرادى. وسى كىسىنىڭ اتا-اناسى پاۆلودارداعى: “مىنە, قازاق وتباسى!” – دەپ ماقتان تۇتاتىنداي, ونەگەلى-ونەرلى بەتكە ۇستار ءبىر ورتا ەدى. وتاعاسى ورحاننىڭ اكەسى, ياعني بۇلاردىڭ اتاسى قاسيەتتى باياناۋىلدىڭ اتاقتى بيلەرىنىڭ ءبىرى ءدۇرمان بي بولسا, ال اناسى اتاعى الىسقا كەتكەن ءانشى كومپوزيتور, اقىن جاياۋ مۇسانىڭ قىزى اننا (قازاقشا اتى بيبىقامار, بىراق ول ەسىمدى ەشكىم بىلمەيدى) بولعان. ول جەردە: “ول اپا نەگە اننا اتانعان؟” – دەگەن سۇراق تۋى مۇمكىن. ايتايىق. جاياۋ مۇسا ورىسشا وتە ساۋاتتى بولعان, رەسەيدى كوپ ارالاعان جان عوي. كەزىندە ورىس ادەبيەتىن, اسىرەسە, لەۆ تولستويدى كوپ وقىعان. سونىڭ اسەرى شىعار, جازۋشى شىعارمالارىنىڭ كەيىپكەرلەرىن ءوز بالالارىنىڭ اتىنا قويىپ وتىرعان. اننا دەپ وتىرعانىمىزدىڭ ءمانىسى ەندى تۇسىنىكتى بولار. اننا كارەنينا ەمەس پە. بيقامار بولعانىمەن اكەسى ونى اننا دەپ كەتكەن. ال سوفيا اندرەەۆاڭىز ءساپيا دەگەندەي... وسىلاي جالعاسا بەرەدى.
اۋلەتتى دە الەۋەتتى, ارقالى ادامداردىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ورحان ءدۇرمان ۇلى دا اتالارىنىڭ جولىن قۋىپ باياناۋىلدىڭ سول كەزدەگى ساۋاتتى, وقىعان كوزى اشىق قازاقتارىنىڭ ءبىرى بولىپتى. بىلايشا ايتقاندا قاراتاياق, ەۋروپاشا تاربيە العان كىسى ەكەن. كەيىننەن بارىپ قانا زامان وزگەرىسىنە ساي پارتيا, كەڭەس قىزمەتىن اتقارىپتى. ول كىسىنى بىلەتىندەر قازىر: “ويپىرماي, وزىنە ءتان بەت قاراتپايتىن مىنەزى بار ەدى. قازاق بولىڭدار, ءتىلدى ساقتاڭدار”, – دەپ وتىراتىن دەپ ەسكە الادى.
مايدا اتتى بويجەتكەن, مىنە, سول كەزدىڭ سالت-داستۇرىنە ساي وسى ۇيگە بولىپ-تولعان جاس كەلىن بوپ تۇسەدى. ول كىسى كەيىن جاسى كەلىپ ساليقالى بايبىشە بولعانعا دەيىن ىلعي دا ۇلكەن قىزى گۇلبارشىنعا مۇڭىن شاعىپ, وقىپ-توقىپ ءبىلىم الماعانىنا قاتتى وكىنىپ جۇرەدى ەكەن. “شىركىن, وقىسام عوي!..” دەگەن ءسوزدى كوپ ايتاتىن بولعان. مايدا اجەنىڭ شەشەسى كۇنيپانىڭ باۋىرى قۇلماعانبەتتىڭ كوپكە دەيىن بالاسى بولمايدى. سوندىقتان اتا-اناسى مايدا اپامىزدى قازاقشىلىق جولمەن ىرىمداپ كەرەكۋدەگى سول كىسىلەرگە بەرگەن ەكەن. جاس قىز وسى جەردەگى مەكتەپكە بارادى. ءبىر كۇنى ەسكىشە مولدادان ساۋات اشقان, مۇسىلمان جولىن بەرىك ۇستانعان اجەسى مەكتەپكە كەلسە, قالا ءتارتىبى بويىنشا ءبىر سىنىپتا ۇل-قىزدار ارالاس حات تانىپ ءبىلىم الاتىنىن كورەدى. ەرتەسىنە وقۋعا جىبەرمەيدى. ءسويتىپ مايدا اجەمىز بار بولعانى ون-اق كۇن مەكتەپ بەتىن كورىپتى. ون كۇن بۇكىل ومىرىنە جارا سالعانداي قاتتى وكىنەدى ەكەن. “بالا بولدىق پا, جاس كەزىمىزدە انامىزدىڭ بۇل وكىنىشىن تۇسىنە بەرمەپپىز عوي. ول كىسىدە بىلىمگە, ءان سالۋعا دەگەن عالامات ءبىر قۇشتارلىق بار ەدى”, – دەپ ەسكە الادى گۇلبارشىن اپاي.
قالانىڭ اتى – قالا. ونىڭ ىشىندە تاريحى تالاي وقيعاعا جۇك بولارلىق كەرەكۋدىڭ ءجونى ءبىر بولەك. ورىس-قازاق كوپ ورتادا ەل ءبىر-بىرىمەن كورشى تۇردى. سول جەردە ەجەلەپ, ەجىكتەپ وقىپ ءجۇرىپ-اق اپامىز ساۋاتىن اشىپ الادى. بالالارىن تاڭعالدىرعانى: ول كىسىنىڭ ءبىلىمقۇمارلىعى, ونەرگە جاقىندىعى ەدى. ەكىنشى, مايدا اجەنىڭ بويىندا عۇمىر بويى ساقتالىپ قالعان بەكزاتتىعى. ءجۇرىس-تۇرىسىنىڭ, ءسويلەگەن ءسوزىنىڭ, داستارقان باسىندا وتىرۋىنىڭ وزىندە ءبىر اقسۇيەكتىك, ءداۋلەتتى وتباسىنىڭ قىزىنا ءتان ءوتكەننىڭ كەربەزدىك بەلگىلەرىن كورەر ەدىڭىز. قازاق مۇنداي جانداردى حانىم, مىرزا دەپ تەگىن اتاماعان عوي. مايدا اپانىڭ بويىنداعى وسى ءبىر عاجاپ ۇستانىم مەن ۇستىندى مەن ەكىباستۇز جاعىندا تۇراتىن قاۋا اپادان كورىپ بايقاپ, تاڭعالىپ ەدىم. باي بايبىشەلەرىنەن قالعان كەرەمەت ءبىر كەربەزدىك, ايەل بالاسىنىڭ ءوزىن-ءوزى ۇستاۋداعى وتكەننىڭ يبالى كورىنىسىن كورگەندەي بولاسىز. ءبىز بۇل عاجايىپ قۇبىلىستىڭ قىر-سىرىن الدەقاشان جوعالتىپ الدىق ەمەس پە. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, وسى قاسيەتتى قازاقتىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرىندەگى اۋەلدەن كەلە جاتقان وركەنيەتتى جوعارى مادەنيەتتى ءتالىم-تاربيەنىڭ كوزى دەۋگە بولادى. اجەي ۇلتتىق ناقىشتاعى كيىمدەرىنىڭ ءوزىن ەرەكشە ءبىر ءسان-سالتاناتپەن كيىپ ءجۇردى. ءبىر عاجابى مايدا اپانىڭ بويىنداعى سول بەكزاتتىق, اقسۇيەكتىك بولمىس ۇل-قىزدارىنان دا بايقالاتىن. مىسالى, بيكەشتەن, گۇلبارشىن اپايدان وزگە ايەلدەرگە قاراعاندا ول بولەك سەزىلەتىن.
مايدا انامىز بەن ورحان اقساقال ەكەۋى ءومىر بويى ءبىر-بىرىنە عاشىق بولىپ وتەدى. جاس كەزدەرىنەن بەرگى تەرەڭ سەزىم مەن ماحاببات شارپۋى ولاردىڭ ەگدە تارتىپ, قارتتىققا جاقىنداعان كەزدەرىندە دە سۋىماعان. ءوسىپ, ەسەيىپ قالعان توعىز بالانىڭ ءبارى دە اكەسى مەن شەشەسىنىڭ اراسىنداعى وسى ءبىر سۇيسىپەنشىلىككە قىزىعىپ تا تاڭعالىپ جۇرگەن. ورحان اقساقال 1910 جىلى, ال, مايدا اپامىز 1918 جىلى ءدۇنيەگە كەلگەن عوي. اپامىزدىڭ اتى ءدىن-مۇسىلمان نەگىزىن ۇستاعان زاماندا مايدا سۇرەسىنىڭ قۇرمەتىنە وراي قويىلىپتى. ومىرگە تەمىرحان باستاعان التىن اسىقتاي بەس ۇل, گۇلبارشىن اپاي سەكىلدى تاڭمەن تالاسا تۋعان ءتورت قىز كەلەدى. ەر بالاسىنىڭ ءبىرىنىڭ اتىن اتا-اناسى – جاياۋ مۇسانىڭ قۇرمەتىنە وراي اتايدى. سول جىگىت 1980-1986 جىلدارى الماتىداعى ءوزىمىز وقىعان كازگۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە ءدارىس الىپ, ءبىتىرىپ شىقتى. وسى كۇنگى بەلگىلى جۋرناليست قايرات مۇساقۇلدىڭ جاقسى جولداسى بولعان ەدى. تالانتتى جاياۋ مۇسا ءدۇرمانوۆ اۋىرىپ قايتىس بولدى. ال اناسىنان اۋماي قالعان سۇلۋ بيكەش قىز دا كوپشىلىكتىڭ ەسىندە. ونى بىلەتىندەر قازىر بيكەش دەسە بيكەش ەدى دەپ ەسكە الادى. ۇلتجاندى, ەلىم-جەرىم دەيتىن جان ەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا وبلىس ورتالىعىنداعى قازاقى رۋحاني تىرلىكتىڭ العاشقى باستاماشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. الماتىداعى مۇحتار اۋەزوۆ مۋزەيىندە بەلگىلى زەرتتەۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتبايمەن قاتارلاس قىزمەت اتقاردى. وكىنىشكە قاراي, بيكەش اپايىمىز دا ومىردەن جاس كەتتى. ال اناسىنىڭ دومبىرا تارتىپ, ونەرگە بەيىمدىلىگى ول كىسىنىڭ قىزدارىنىڭ ءبىرى ءانۋزا مۇعالىمگە قونىپتى. گۇلبارشىن اپايىمىز دا ونەردەن كەندە ەمەس. ءانشى.
وبلىس ورتالىعىندا تۇراتىن ءدۇرمانوۆتار اۋلەتىن بىلەتىن ادامدار, كورشى-قولاڭدارى ورحان اعا مەن مايدا اجەنىڭ وتباسى ۇلتىن سۇيەتىن, ومىردە جەكە وزىندىك تۇسىنىك-تۇجىرىمدارى قالىپتاسقان ەرەكشە ءۇي دەپ باعالايدى. وزدەرى دە سوناۋ ءبىر كەزدەگى تەكتى, اقسۇيەك تۇقىمدى اۋلەتتەن قالاي تاراپ, قانداي قازاقى ءتاربيە السا, ۇل-قىزدارىن دا ءۇرىم-بۇتاقتان تاراعان زيالىلىققا باۋلي ءبىلدى. قازاقتىڭ كوپ بالا ءوسىرۋ سالتىن ساقتادى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە ورىسشىل بولىپ بارا جاتقان پاۆلوداردىڭ كوپ قازاعىنا ۇقسامايتىن حالىقتىق جولدى ۇستادى. وبلىس ورتالىعىنىڭ جۇرتشىلىعى بۇل وتباسىنا “ناعىز قازاقى اۋلەت”, “ناعىز قازاقتار” دەپ سىيلاي دا قىزىعا دا قارايتىن. انا تىلىمىزدەگى كىتاپتار, گازەت-جۋرنالدار ءدۇرمانوۆتار اۋلەتىنەن ۇزىلمەيتىن. الماتىدان كەلەتىن زەيتىن اقىشەۆ, عافۋ قايىربەكوۆ اعالارىمىز جاياۋ مۇسانىڭ تەكتى ءبىر تۇقىمى, بەل نەمەرەسى دەپ دەپ پاۆلودارعا اياق باسقاندا ورحان اقساقالدىڭ ۇيىنە توقتايتىن. ولجاباي باتىردىڭ ۇرپاعى ولجاس اقىن دا وسى ءۇيدىڭ قۇتتى ءبىر قوناعى بولىپ, شاڭىراققا سالەم بەرىپ كەتىپتى. بەرتىندە عافۋ اعامىز قاتىسىپ, ءدۇرمانوۆتار وتباسى ورحان مەن مايدانىڭ “التىن توي” سالتاناتىن وتكىزگەن. سول جيىن اجەنىڭ قولىنا التىن, ال اقساقالدىڭ قولىنا ءوز تۋعان شەشەسى اننانىڭ كۇمىس ساقيناسىن سالدىرعان قۇتتى ءبىر ونەگەلى توي بولىپتى. بالالارى قالادا تۇرامىز, ورىسشا سويلەۋ كەرەك ەكەن دەپ ايتپايتىن. ولاردىڭ وقۋ-ءبىلىم, ونەر ۇيرەنۋى ءبارى دە تەك ءوز انا تىلدەرىندە بولدى. سول جىلدارى پاۆلوداردان قازاقى ءبىر ورتا, قازاقى ءبىر شاڭىراق ىزدەگەن قوناق وسى ءۇيدى ىزدەپ تابار ەدى.
مايدا اپانىڭ زەينەتى, راقاتى, قۋانىشى قانداي كوپ بولسا, بەينەتى, تاۋقىمەتى, ۋايىم-قايعىسى ودان دا كوپ ەدى. جارى ورحان 41-ءدىڭ سوعىسىنا كەتتى. امان-ەسەن ورالدى. اقساقالدىڭ كەۋدەسىندە سوعىستىڭ ەسكەرتكىشى سياقتى جاۋدىڭ وعى قالعان. زامان تۇزەلگەن شاقتا وتا جاساپ الىپ تاستاۋعا دا دارىگەرلەردىڭ باتىلى بارمادى. وق ەت پەن سۇيەككە ءسىڭىپ قالعان. اقىرىندا اقساقال 77 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەندە دەنەسىندەگى سول وقپەن بىرگە جەرلەندى. تاعدىردىڭ جازۋى سول شىعار. سوعىستان كەلە ءوزىنىڭ تىنىم تاپپايتىن تابيعاتىمەن ەلدىڭ قيىن جاعدايىن تۇزەۋ جولىندا جۇمىس جاسادى. ادامنىڭ باسىنا نە كەلمەيدى, اق ادال اق پەن قارا دۇنيەنىڭ تابان استىندا قاسىڭنان تابىلىپ جارىلقايتىنى دا, تۇقىرتىپ تاستايتىنى دا بار. سونداي ءسات ورحان اقساقالدىڭ دا باسىنان ءوتتى. كۇتپەگەن جەردەن ءىستى بولىپ, يتجەككەنگە ايدالدى دا كەتتى. ەل ىشىندەگى باس كوتەرەر ءىرى, كوزى اشىق قازاققا قىرعيداي تيگەن زامان ءار كەز قايتالانىپ وتىرعان عوي. جارى مايدا بەس جىلعى سوعىستان جارىن قالاي كۇتسە, ورحان يتجەككەن جاقتان اقتالىپ كەلگەنشە اق ادال كوڭىلىمەن سولاي توستى. بالالارىن باۋىرىنا باسىپ, وشاقتىڭ وتىن سوندىرمەي قازاق ايەلىنە ءتان قايسارلىقپەن بارىنە دە توزە ءبىلدى. ول وزىنە, سۇيگەن جارىنىڭ جولىنىڭ دۇرىستىعىنا سەندى. ءتىپتى, ۇلى تەمىرحان مەن قىزى بيكەشتى “اكەلەرىڭدى جاتىرقاپ قالماڭدار” دەپ, جول ازابىنىڭ قيىندىعىن تارتىپ, سوناۋ يركۋتسكىگە دەيىن “مەن سەنىمەن بىرگەمىن” دەپ ورەكەڭە بارىپ تۇرعان عوي...
مىنە, سول مايدا اپامىز جاسى جۇزگە جاقىنداپ بارىپ جاقىندا ومىردەن ءوتتى. ءبىز دە ول كىسىنىڭ قولىنان ءدام تاتىپ, ىرىمداپ كيدىرگەن شاپانىن ەستەلىككە قالدىرعان قىزدىڭ ءبىرىمىز. پاراساتتىلىعىن, تەكتىلىك, بەكزاتتىق ۇلگى-ونەگەسىنە قايران قالىپ ءتانتى بولعانبىز. انە-مىنە جازامىز, اڭگىمەلەسەمىز دەپ قۋ تىرشىلىكپەن ۋاقىت جەتپەي جۇرگەندە اپامىز دا باقيلىق بولىپ كەتتى. وكىنىشتى. سوڭىندا انالارىنىڭ قادىر-قاسيەتىن, بەكزاتتىق بولمىس-ءبىتىمىن وزدەرىنە ۇلگى ەتىپ ۇل-قىزدارى قالدى. تەمىرحان اعانىڭ ۇيىندە اكەسى ورحان مارقۇمنان قالعان ءبىر شامادان كىتاپ پەن ول كىسىنىڭ جازعان سىرلى دۇنيەلەرى مۇرا بوپ قالدى. جازۋدان قول ۇزبەگەن ادام ەدى.
اناسىن جەرلەگەن كۇنى گۇلبارشىن اپايىمىز قول ءسومكەسىنەن الىپ ءبىر سارعىش داپتەر بەردى. بۇل نە دەپ سۇراعان جوقپىن. وبلىستىق گازەتتە بىرگە قىزمەت جاساعان ون جىل ىشىندە اپاي ەكەۋمىز دە كۇندەلىك جازۋشى ەدىك. بىرگە ءان سالۋشى ەدىك. قازىر دە سول ادەت قالماعان عوي بىزدە. ۇيگە كەلگەن سوڭ اشىپ قاراپ ەم: “قوش بول, انا! جان انا! قوشتاسقىمىز كەلمەيدى! امال قانشا... تاعدىر... تابيعات زاڭى... 2010 جىلعى 9 شىلدە, جۇما كۇنى انامىزدىڭ ماڭدايىنداعى بۇل دۇنيەلىك تىرشىلىك سىزىعى تاۋسىلىپ كوز جۇمدى. ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتاندىردىق. “ورحان كۇتىپ ءجۇر... جاڭا عانا وسى ارادان شىقتى”, – دەپ سويلەگەندەي بولادى دا, ءوزىنىڭ ۇيرەنشىكتى ادەتىمەن توسەكتە جاتسا دا قايتا-قايتا: “ۇيات-اي, جۇرت ورحاننىڭ ايەلى نە بولىپ كەتكەن دەپ جۇرمەسىن”, – دەپ باسىنداعى ورامالىن جوندەي باستايدى... سوندا بۇل ءومىردىڭ و دۇنيەگە باستاپ اپاراتىن تىلسىم سىرىنا تاعى دا تاڭعالاسىڭ. اركىم ءوز ءومىرىن وزىنشە ورنەكتەيدى عوي... ال ءبىزدىڭ انامىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ ورنەگى ءتىپتى ادەمى, ەرەكشە. بەكزاتتىق, اسىل تەكتىلىكتىڭ قۇپيا سىرىن وزىمەن بىرگە الا كەتتى. انادان ايىرىلعان قۋانىش دەمەسەك تە, ءوزىنىڭ ءسان-سالتاناتىمەن 95 جاسىندا قۇتتى ورنىنا – ماڭگىلىك مەكەنىنە بارعانى – شالىنىڭ جانىنان توپىراق بۇيىرىپ, ول الدىنان شىعىپ جاتقان سياقتى كورىنەدى... بۇل دا ءبىر ساۋاپتى باقىت دەپ ءتۇسىنەمىن...” – دەگەن جولداردى وقىدىم.
فاريدا بىقاي.
پاۆلودار.
