كەشە ۇكىمەت ۇيىندە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعالىعىمەن مادەنيەت مينيسترلىگى ازىرلەگەن تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جوباسىن تالقىلاۋعا ارنالعان كەڭەس ءوتتى. وعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ۇكىمەت مۇشەلەرى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ, ەتنو-مادەني بىرلەستىكتەردىڭ باسشىلارى, بەلگىلى عالىمدار مەن ءتىل جاناشىرلارى قاتىستى. ءتىل ساياساتىنا بايلانىستى 30 ەلدىڭ وزىق تاجىريبەسى زەردەلەنىپ, ازىرلەنگەن جوباعا قاتىستى نەگىزگى باياندامانى مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد جاسادى.
ءتىلى مەن ءدىلىنىڭ دىڭگەگى مىعىم ەل دىتتەگەن بيىگىنە شىعىپ جاتىر. سول شىڭ قازاق ەلىنىڭ دە ەجەلدەن اڭساعان اسقاق مۇراتى. تاۋەلسىزدىك رۋحىن اسقاقتاتقان ءتىل مارتەبەسىن كوتەرۋ ەشقاشان كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. ول بۇگىن دە ەلدىك ماسەلە بولعاندىقتان جان-جاقتى ەكشەلىپ, سارالانىپ, تۇيىق تۇسى قايتا تۇجىرىمدالىپ, ولقىلىعى وڭالىپ, جۇقا بەتى قوڭ الىپ, مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايرىقشا ءمارتەبەگە يە بولۋدا. تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جوباسىنىڭ ازىرلەنۋى سونىڭ جارقىن ءبىر مىسالىنداي كورىندى. مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ء“تىل – كەز كەلگەن ۇلتتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن دارالايتىن قۇبىلىس” دەپ اۋەلگى ءسوزىن ءتىلدىڭ تىرەگىنەن, وزەگىنەن ءوربىتۋى ونىڭ ءبىر كۇندىك ماسەلە ەمەستىگىن, كەرىسىنشە ول تۋرالى ويلار ۇلتتىڭ كەمەلدەنۋىمەن, قاي جاعىنان دا كەرەگەسىن كەڭەيتە ءتۇسۋىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەندىگىن ايقىن باعامداتقان. “اقش كونگرەسىنىڭ كىتاپحاناسى حالىقارالىق ءىSO-639 ستاندارتى بويىنشا ءدال قازىرگى ۋاقىتتا دۇنيەجۇزىندە 7048 ءتىل بارىن انىقتاعان. زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا, ءاربىر ەكى اپتا سايىن جەر بەتىندە ءبىر ءتىل جويىلىپ وتىرادى ەكەن. دەۆيد حاريسسوننىڭ “تىلدەر قالاي ولەدى؟” اتتى كىتابىندا جەر بەتىندەگى وسىمدىكتەردىڭ 8 پايىزى, ءسۇت قورەكتىلەردىڭ 18 پايىزى, ال ءتىلدەردىڭ 40 پايىزى جويىلۋ قاۋپىندە ەكەندىگىن اتاپ كورسەتكەن” دەدى ول. ءتىل قۇبىلىسىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ نەبارى الداعى 100 جىلدىڭ ىشىندە قازىرگى تىلدەردىڭ 3 مىڭنان استامى ءبىرجولاتا كەلمەسكە كەتەدى دەگەن پىكىرىن العا تارتتى. ارينە, مۇنداي جاعدايدا سول تىلمەن بىرگە ونى جاراتقان ۇلت تا ءوزىنىڭ باستاپقى بوياۋىن جوعالتىپ, بىرتە-بىرتە ادامزات تاريحى ساحناسىنان ورنىن بوساتارى شىندىق ءجايت. ال ءتىل, بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى رۋحانياتىمىزدىڭ, ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ, مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستى تىرەگى دەسەك, مەملەكەتتىك باعدارلاما جوباسى ەڭ اۋەلى مەملەكەتتىك ءتىلدى ون جىل مەرزىمدە جان-جاقتى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىت-باعدارىن ايقىنداۋعا ارنالعانى ايتىلدى. بۇل باعدارلاما جوباسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ونى ازىرلەۋ بارىسىندا 30-دان استام شەتەلدىڭ ءتىل ساياساتىن قۇقىقتىق رەتتەۋ ءتاجىريبەسى زەردەلەنىپتى. وسىناۋ اۋقىمدى ءىستىڭ باسى-قاسىندا ۇنەمى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزىنىڭ ءجۇرۋى جۇرتتى ۇنەمى جارىق ۇمىتكە جەتەلەيدى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ ء“بىز بارشا قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرۋدىڭ باستى فاكتورى بولىپ تابىلاتىن قازاق ءتىلىنىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى سالۋىمىز كەرەك... سونىمەن بىرگە ەلىمىزدە تۇراتىن بارلىق حالىقتار وكىلدەرىنىڭ انا تىلىندە ەركىن سويلەي, وقي الۋىنا, ونى دامىتۋعا قولايلى جاعداي تۋدىرۋىمىز قاجەت” دەپ اتاپ كورسەتكەنىندەي, بۇل جوبا وسى ۋاقىتقا دەيىن قوردالانعان قوماقتى ىستەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ باعىت-بايلامى رەتىندە باعالاناتىن ءبىردەن ءبىر قۇجات رەتىندە ۇسىنىلدى.
راسىمەن دە, وتكەن جىلدار بەدەرلەرى كوپ وي سالارلىق ءناتيجەلەرگە تولى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ينفراقۇرىلىمى ەلەۋلى تۇردە كەڭەيگەنىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. مۇندايدا سوناۋ 1989-1990 وقۋ جىلىنداعى قازاقستان مەكتەپتەرىنىڭ حال-احۋالى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. وندا قازاق مەكتەپتەرىندە 910 مىڭ وقۋشى وقىسا, ال بيىلعى جىلى بۇل كورسەتكىش 1,5 ميلليوننان اسىپ ءتۇسكەنى مىسالعا الىندى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مىڭعا جۋىق قازاق مەكتەبىنىڭ اشىلۋى بۇل جولدا ايتارلىقتاي ناتيجەگە قول جەتىپ جاتقانىن ايعاقتايدى. سونداي-اق ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ ۇدەرىسى سوڭعى ۋاقىتتا كوڭىل كونشىتەرلىك كورسەتكىشكە جەتىپتى. مەملەكەتتىك ورگانداردا قازاق تىلىندەگى قۇجاتتاردىڭ ۇلەس سالماعى شامامەن 67 پايىزدى قۇرايتىنى وسى ويدى راستاي تۇسەدى. ال مەملەكەتتىك تىلدە وقىتۋدىڭ ادىستەمەلىك بازاسى تۋرالى ايتقاندا, كوپ دەڭگەيلى وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر, تارالىمى ميلليون داناعا جۋىق سوزدىكتەر, جالپى تارالىمى 260 مىڭ دانا ەكى جانە ءۇش تىلدەگى سەگىز سالالىق سوزدىكتىڭ جارىق كورگەنىنەن ءتىل ماسەلەسىندە كەجەگەنىڭ كەرى تارتىلۋىنان گورى كەمەنىڭ العا وزا تۇسكەنى بايقالادى. مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ۇدەرىسىنە جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ماقساتىندا ينتەرنەت-پورتال قۇرىلىپ, ولار تۇراقتى تۇردە جاڭارتىلىپ وتىراتىنىن تىلگە تيەك ەتكەن مينيستر 20-دان استام سەرۆيس ءتۇرى, الەمنىڭ 50 ەلىنەن بەلسەندى پايدالانۋشىلار اۋديتورياسى بارلىعىن ايتتى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك قىزمەتىنىڭ نىعايۋىنا بايلانىستى وي قوزعالعاندا, مەملەكەتتىك باق كونتەنتىندە قازاق تىلىندەگى حابارلاردىڭ كولەمى 70 پايىزدان اسىپ, 2750 باق باسىلىمدارىنىڭ 68 پايىزى بۇگىندە تولىق نەمەسە ءىشىنارا قازاق تىلىندە شىعىپ جاتقانى مىسالعا الىندى. قازاقستاندى مەكەندەيتىن ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ تىلدەرىن قورعاۋ ماسەلەسى دە شەت قالماعان. ماسەلەن, جالپى ءبىلىم بەرەتىن 7576 مەكتەپتىڭ 1398-ءى ورىس تىلىندە, 62-ءسى وزبەك تىلىندە, 14-ءى ۇيعىر تىلىندە, 2-ءى تاجىك تىلىندە وقىتسا, 2089-ى ارالاس مەكتەپتەر ەكەن. ال 2003 مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالار مەكەمەسىنىڭ 260-ى ورىس تىلىندە, 2-ءى وزبەك ءتىلىندە وقىتىپ, 801 ارالاس وقۋ ورىندارىنىڭ بولۋى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن قورعاۋدا قازاق ەلى ەشبىر ەلدە جوق وزىق ۇلگىنى ۇسىنىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ 190 جەكسەنبىلىك مەكتەپتەرىندە 30 ەتنوستىق توپتىڭ انا ءتىلى وقىتىلسا, قازاقستاندىق 50 تەاتردىڭ 9-ى ارالاس, 15-ءى ورىس تىلىندە, سونداي-اق 1 كارىس, 1 نەمىس, 1 وزبەك جانە 1 ۇيعىر تەاترى كورەرمەنىن ونەرمەن ۇيىتىپ ءجۇر. ارينە, بۇل جەردە دە سوڭعى ۋاقىتتارى قازاق تىلىندەگى مەكتەپتەر سانىنىڭ كۇرت ارتقانىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى 3811-گە جەتكەن. وسى ماسەلەلەر ورتاعا سالىنا كەلە شەتەلدە تۇراتىن وتانداستارمەن مادەني بايلانىستاردى دامىتۋ مەن نىعايتۋ جايى دا ۇمىت قالعان جوق.
الداعى 2011-2020 جىلدارداعى ءتىل ساياساتىن جۇرگىزۋدىڭ وي-قيسىنى ەلىمىزدەگى قوعامدىق ساياسي احۋالدىڭ تۇراقتىلىعىنا ەلەۋلى قاۋىپ-قاتەر اكەلۋى مۇمكىن بىرقاتار پروبلەمالىق ماسەلەلەردىڭ دە بار ەكەندىگى اشىق ايتىلدى. مينيستر ەڭ الدىمەن, بۇل قوعامداعى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيىنىڭ اركەلكىلىگىنەن ەكەنىن ەسكەرتتى. ەكىنشىدەن, ەلدىڭ قوعامدىق ساياسي ومىرىنە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءالى دە بولسا باياۋ ەنگىزىلۋى, ۇشىنشىدەن, ءتىل مادەنيەتىنىڭ تومەندىگى, تورتىنشىدەن, شەتەل ءتىلدەرىن مەڭگەرۋ قارقىنىنىڭ باياۋلىعى سەبەپ بولىپ وتىرعانىن قاداپ-قاداپ كورسەتتى. باعدارلاما جوباسى وسى پروبلەمالاردى جۇيەلى تۇردە شەشۋگە باعىتتالعان دەدى. مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ باستى ستراتەگيالىق ماقساتى – قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنوستاردىڭ ءتىلىن ساقتاي وتىرىپ, ۇلت بىرلىگىن نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە سانالاتىن مەملەكەتتىك ءتىلدى بالاباقشا, مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورىندارى, مەملەكەتتىك قىزمەت جانە قوعامدىق ساياسي, الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك سالاسىنىڭ بارلىعىندا باتىل قولدانىسقا ەنگىزىپ, قازاقستاندىقتىڭ ومىرلىك قاجەتىنە اينالدىرۋ ەكەنىن جانە الدا تۇرعان ءتورت نەگىزگى ماقساتتى العا تارتتى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – مەملەكەتتىك ءتىل – ۇلت بىرلىگىنىڭ باستى فاكتورى دەگەن تۇجىرىم, ەكىنشىسى – مەملەكەتتىك ءتىلدى كەڭىنەن قولدانۋدى كوپشىلىككە تاراتۋ قاجەتتىگى. ءۇشىنشىسى – دامىعان ءتىل مادەنيەتى – زيالى ۇلتتىڭ باستى كۇش-قۋاتى دەپ تۇيىندەلسە, ءتورتىنشىسى – قازاقستان لينگۆيستيكالىق كاپيتالىن دامىتۋ جايى. مادەنيەت ءمينيسترى ءبىرىنشى ماقسات بويىنشا قازاقستاننىڭ بارشا ازاماتتارىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ جۇيەسىن قۇرۋ ءجونىندەگى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ كوزدەلەتىنىن تۇجىرىمداي كەلىپ, بۇل جۇيەنىڭ ارقاۋى ءۇش نەگىزگى كومپونەنتتەن تۇراتىنىن, ولار – ءادىسناما, ينفراقۇرىلىم جانە باسقارۋ تەتىكتەرى ەكەنىن جەتكىزدى. سودان كەيىن ءادىسنامانى ازىرلەۋدىڭ ماقسات-مۇددەسىن تارازىلادى. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ مەن ونى وقىتۋدىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتارىن ەنگىزۋدى كوزدەيتىنىن ايتتى. بۇل جەردە ەرەكشە كوڭىل اۋدارتاتىن ماسەلە – ۇسىنىلىپ وتىرعان التى دەڭگەيلىك ءتىل مەڭگەرۋ جۇيەسى نوبايىنىڭ پيراميدا تارىزدەس بولىپ كەلۋى. پيراميدانىڭ ەڭ تومەنگى تابانىنداعى ا1-ا2 دەڭگەيلەرى بويىنشا ءتىلدى قاراپايىم دارەجەدە مەڭگەرۋ كوزدەلگەن. ۆ1-ۆ2 دەڭگەيلەرى ادامداردىڭ ءتىلدى ءوز بەتتەرىنشە سويلەسەتىندەي دارەجەدە مەڭگەرۋىن تالاپ ەتەدى. س1-س2 دەڭگەيلەرى مەملەكەتتىك ءتىلدى ىسكەرلىك دەڭگەيدە, ياعني ەمىن-ەركىن, جاتىق مەڭگەرۋگە باعىتتالعانى ورتاعا سالىندى. ءتىلدى ۇيرەتۋدىڭ مۇنداي تىڭ جوباسى اۋقىمدى ءىستىڭ اياقسىز قالمايتىنىن اڭعارتاتىنداي. ال ەندى وقىتۋدىڭ مۇنداي ستاندارتتى ءتۇرى مەكتەپكە دەيىنگى, مەكتەپتەگى, جوعارى, جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ەندىرۋ ماسەلەسى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. باعدارلاما جوباسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى دە وسىندا. ويتكەنى ول ءاربىر قازاقستان ازاماتىنىڭ ءبىلىم الۋى بارىسىندا جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس شارا بولىپ قالادى. ا1-ا2 دەڭگەيلەرىن بالاباقشادا جانە باستاۋىش مەكتەپتە وقىعان كەزدە, ۆ1-ۆ2 دەڭگەيلەرىن مەكتەپتىڭ ورتا جانە جوعارى سىنىپتارىندا وقىپ جۇرگەندە, ال س1-س2 دەڭگەيلەرىن جوعارى وقۋ ورنىندا جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم الۋ بارىسىندا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى پارىقتالدى.
بۇل باعىتتاعى تاعى ءبىر كوڭىل اۋدارۋعا ءتيىستى ماسەلە, قازاق تىلىندە وقىتاتىن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى جەلىسىن كەڭەيتۋ جانە قازاق ءتىلى وقىتۋشىلارى مەن ماماندارىن دايارلاۋ جانە ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ ەكەنى نازاردان تىس قالمادى. بۇل ورايدا قولعا الىنار قوردالى ىستەر قوماقتى كورىنەدى. ءماسەلەن, ادىسنامالىق جانە ۇيىمداستىرۋ تۇرعىسىنان مامانداردى جوعارى ساپالى دەڭگەيدە وقىتۋدىڭ مۇمكىندىگى بار عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىنىڭ سانى از بولۋىنا بايلانىستى ءبىلىم بەرۋدىڭ قاشىقتان وقىتۋ نىساندارىن كەڭىنەن ەنگىزۋ ارقىلى وسى تۇيىقتان شىعۋ كوزدەلۋدە. بۇل مىندەت تۇتاسىمەن قازاقستاندىقتاردىڭ جاس بۋىنىنا ارنالعان, ولار مەملەكەتتىك ءتىلدى بالاباقشا – مەكتەپ – جوعارى وقۋ ورىندارىندا ۇزدىكسىز وقۋ ارقىلى ءۇيرەنەتىن بولادى. وسى ماقسات شەڭبەرىندە قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ نەگىزى قازاقستانداعى بارلىق بالاباقشا جۇيەسىندە باستالىپ, تىلدىك وزگەشەلىگىنە قاراماستان بارلىق قازاق, ورىس جانە ۇلتتىق مەكتەپتەردە جانە بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا جالعاساتىن بولادى. قازاق ءتىلى 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىمەن ءبىر مەزگىلدە ۇبت جۇيەسىنە ەنگىزىلىپ, بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا بەلگىلى ءبىر پاندەر تەك قازاق تىلىندە وقىتىلادى, ماسەلەن “قازاقستان تاريحى” قازاق تىلىندە جۇرەدى, دەدى مينيستر.
قازاق ءتىلىن وقىتۋ ورتالىقتارىنىڭ ارنايى اككرەديتاتسيادان ءوتۋى ءسوز بولدى. بۇل ورايدا شتاتىندا ديرەكتور مەن بۋحگالتەر عانا بار جەكە تۇلعانىڭ دەمپينگ ارقىلى قازاق ءتىلىن وقىتۋعا ارنالعان تەندەردى ۇتىپ الاتىن كەزدەرى از بولمايتىنىنا قىنجىلدى. مۇنداي بىرەر مۇعالىمدى جالداپ, وقۋدى قالاي بولسا سولاي وتكىزەتىن, سونىسىمەن مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ يدەياسىنا ولشەۋسىز نۇقسان كەلتىرەتىن كەلەڭسىز جايتتەردى بولدىرماۋدىڭ العىشارتتارى قاراستىرىلدى. اككرەديتاتسيالاۋ وسى ماسەلەنى ءتۇبەگەيلى شەشۋدىڭ ءبىر جولى بولماق. سونداي-اق سىناق-بىلىكتىلىك ورتالىقتارى جەلىسىن قۇرۋ كوزدەلىپ وتىرعانى ايتىلدى. ماقساتقا قول جەتكىزۋدەگى ءۇشىنشى مىندەتتى باعىت مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ پروتسەسىن ىنتالاندىرۋ جۇيەسىن قۇرۋ ەكەنى ءمالىم ەتىلدى. ماسەلەن, قازتەستتىڭ نەگىزىندە ۇيرەنۋشىلەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن باقىلاۋ مەن ولاردى ماتەريالدىق جاعىنان كوتەرمەلەۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ كوزدەلۋدە. سونىمەن بىرگە ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق ساتىلارىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيىن باعالاۋ جانە باقىلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ, بارلىق مۇددەلى ادامدارعا تەگىن كۋرستار ۇيىمداستىرۋ, ديستانتسيالىق وقىتۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ, جەكە بيزنەس وكىلدەرىن ارىپتەستىككە تارتۋ ارقىلى قازاق ءتىلىن وقىپ ۇيرەنۋگە كەڭىنەن مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ كوزدەلىپ وتىرعانى باياندالدى.
ەكىنشى ماقساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋدىڭ ابىروي-بەدەلىن كوتەرۋ, وعان دەگەن قاجەتتىلىك پەن سۇرانىستى كەڭەيتۋ تاعى ءبىر اۋقىمدى مىندەت سانالادى. راسىن ايتۋ كەرەك, بۇگىندە ءوز ءتىلىندە سويلەۋگە نامىستاناتىن جاستار ءجيى ۇشىراسادى. قازاقشا سويلەگەن ادامدى ارتتا قالعان, كەرتارتپا, ەسكىلىكتى كوكسەۋشى, مادەنيەتتەن جۇرداي, كونەنىڭ كوپشىگىن سۇيرەتكەن جانداي جيىرىلاتىندار از ەمەس. وسىنىڭ ءبارى ءوز تامىرىنان ۇزىلە جازداپ قالعان كەشەگى نەمكەتتىلىك كەسىرىنىڭ زارداپتارى. باعدارلاما جوباسىندا وسى ماسەلەگە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. كۇندەلىكتى ومىردە قازاق تىلىندە سويلەسۋ مادەنيەتتىلىك پەن زيالىلىقتىڭ دارەجەسى سانالىپ, اسىرەسە جاستاردىڭ ورتاسىندا سانگە, كەرەك دەسەڭىز ۇلتتى سىيلاۋ, اتا-بابا تىلىنە قامقورلىق كورسەتۋ جانە قازاق پاتريوتيزمىنىڭ شىنايى كورىنىسىنە اينالۋعا ءتيىس. مەملەكەتتىك تىلدە ءسويلەيتىن ادامنىڭ بەدەلدى بەينەسىن قالىپتاستىرۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدى ءاربىر وتباسى ءداستۇرى رەتىندە كوپشىلىككە تانىتۋ, ساياسي جانە PR تەحنولوگيالار ارقىلى قوعامدىق سانادا قازاق ءتىلىن بىلۋشىلەردىڭ ارتىقشىلىقتارىن مىقتاپ ورنىقتىرۋ مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋ قاجەت, دەدى مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد بۇل ويدى تياناقتاي كەلىپ. باق-تىڭ بۇل باعىتتاعى قىزمەتى بارىنشا شيراتىلا تۇسەتىنى ايقىن بولدى. ساندىق تەلەديدارعا كوشۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك تىلدە حابار تاراتاتىن تەلە جانە راديو ارنالارىن اشۋ ارقىلى تىلدىك ورتانى قالىپتاستىرۋدا باق-تىڭ ورنى بولەك بولماق. ونلاين نۇسقالارىن ورنالاستىرۋ ارقىلى قازاق ءتىلدى باق-تارعا جۇيەلى قولداۋ كورسەتۋ, قازاق ءتىلىندەگى ينتەرنەت رەسۋرستاردى مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسىن قۇرۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگى اتاپ ءوتىلدى. باق قىزمەتكەرلەرى قوعامداعى ءتىل مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن ادامدار رەتىندە كورسەتىلدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى جالپى عىلىم, زاڭ جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءتىلى رەتىندە دامىتۋدى قولعا الىپ قانا قويماي, سونداي-اق حالىقارالىق قاتىناس, دەمالۋ جانە ويىن-ساۋىق سالاسىندا قولدانۋدى كەڭەيتۋ ماقساتى ايرىقشا مانگە يە بولدى.
ءۇشىنشى ماقسات بويىنشا ويىن تاراتىپ ايتقان مينيستر تەرمينولوگيا مەن ونوماستيكا سالاسىنداعى اتقارىلاتىن ىستەرگە توقتالدى. ول ارقىلى قازاق ءتىلىنىڭ لەكسيكالىق قورىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ كوزدەلمەك, اتاۋلار بەرۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتپەك. تەرمينولوگيالىق كوميسسيانىڭ قۇرامىن جاڭارتۋ, مارتەبەسىن كوتەرۋ, تەرمينولوگيالىق سوزدىكتى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتۋ, جەر-سۋ اتاۋلارىن ءوزگەرتۋمەن اينالىساتىن ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىن رەتتەۋ سياقتى ءبىرتالاي مىندەت العا تارتىلدى. وسى ارادا پۋشكين شىعارمالارىنا قاتىستى مىناداي ءبىر مىسالدىڭ كوپكە ۇلكەن وي سالعانى سەزىلدى. كەزىندە ورىستىڭ ۇلى اقىنى شىعارمالارىندا 26 مىڭ ءسوزدى پايدالانىپتى. ال ءحVىىى عاسىردا جارىق كورگەن “سلوۆار اكادەمي روسسيسكوي” سوزدىگىندە نەبارى 40 مىڭ ءسوز بولعان. 1949 جىلى جارىق كورگەن سوزدىكتە 50 مىڭ ءسوز بولسا, 1994 جىلعى باسىلىمدا ول 75 مىڭعا جەتىپتى. 1948-1965 جىلدارعى 17 تومدىقتا 120 مىڭ ورىس ءسوزى ءتىركەلسە, وسى سوزدىكتىڭ سوڭعى باسىلىمىندا سوزدەر 180 مىڭعا كوبەيگەن. تەرمين سوزدەردىڭ ارقاسىندا ورىس ءتىلى وراسان دارەجەگە جەتكەنىن العا تارتا وتىرىپ مينيستر قازاق ءتىلىنىڭ تەرميندىك قورىن قالىپتاستىرۋدا ءبىز دە وسى باعىتتى ۇستانۋىمىز كەرەك دەدى.
جاعىمدى جاڭالىق جاريا ەتىلدى. بۇيىرتسا, كەلەر جىلى وسى باعدارلاما بويىنشا 15 تومدىق قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى قولىمىزعا تولىق ءتيىپ قالۋى مۇمكىن. وندا قازاق ادەبي تىلىندەگى 150 مىڭ ءسوز قامتىلىپتى. قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافيالىق سوزدىگى مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسياسى ماقۇلداۋىمەن, ۇكىمەت قاۋلىسىمەن باسىلىپ شىقسا, ول وقۋشىلار ەڭبەگىن باعالاۋدا كەتىپ جۇرگەن كەيبىر كەلەڭسىزدىكتەردى بولدىرماس ەدى دەپ تۇجىرىم جاسالدى. كەلەر جىلعى تاعى ءبىر جەتىستىككە باعالانار ەڭبەك – قازاق ءتىلىنىڭ 30 تومدىق سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىگى بولماق. وسى ماسەلەگە وراي مينيستر ۇكىمەت باسشىسى كارىم ماسىموۆتەن تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ مارتەبەسىن ۇكىمەتتىك دەڭگەيگە كوتەرۋدى, سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەردى شىعارۋ جوباسىنا قولداۋ كورسەتۋىن سۇرادى.
ءتورتىنشى ماقسات ورىس جانە شەتەل تىلدەرىن وقىتۋ ماسەلەسىنە ارنالدى. مينيستر اباي اتامىزدىڭ ءسوزىن مىسالعا كەلتىردى. شەتەل تىلدەرىن, اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى ەكەنى ايتىلدى. باعدارلامانى ءۇش كەزەڭ بويىنشا جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلدى. ءبىرىنشى, 2011-2013 جىلدارى قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى, ونىڭ ىشىندە “مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى” زاڭنىڭ جوباسىن ازىرلەۋ جانە مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ءماسەلەسى بويىنشا ءمىندەتتى تالاپتار قويىلاتىن ماماندىقتاردىڭ تىزبەسىن ەنگىزۋ جانە باعدارلامانى ءجۇزەگە اسىرۋدى قولعا الۋ بولجانسا, ەكىنشى كەزەڭدە ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە ادىسنامالىق جۇمىس كەشەنىن ۇيىمداستىرۋ كوزدەلگەن. ءۇشىنشى كەزەڭدە ءىس-شارالار تيىمدىلىگىنىڭ مونيتورينگى مەن باعدارلاما ينديكاتورلارىن باقىلاۋ ارقىلى قول جەتكەن ناتيجەلەردى مەملەكەت ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا بەرىك ورنىقتىرۋ جۇزەگە اسىرىلماق, دەي كەلىپ بايانداماشى, ەگەر قولعا العان جۇمىستار ناتيجەلى جۇزەگە اساتىن بولسا, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن قازاقستاندىقتاردىڭ سانى 60 پايىزدان 95 پايىزعا دەيىن وسەتىنىنە سەندىردى. ءسوز سوڭىندا مينيستر ساراپتاماشى قوعامداستىقتى جانە بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىمى بار بارلىق قازاقستاندىقتاردى ۇسىنىلعان جوبانى تالقىلاۋعا قاتىسۋعا شاقىردى.
قوعامدىق تالقىلاۋ وسى كەڭەستە قىزۋ باستالىپ تا كەتتى. اۋەلگى ءسوزدى قاراعاندىلىق بالاباقشا قىزمەتكەرى رايحان اۋعاليەۆا الدى. ول باعدارلامانىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدە ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ مودەلىنىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنەن باستاۋ الۋىنا توقتالا كەلىپ, وسى باعىتتا بالاباقشا ءتاربيەشىلەرىنىڭ دە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ مەن وقىتۋ ءىس-شارالارى جوسپارىنان تىس قالىپ قويماسا ەكەن دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى. بالالارعا ارنالعان مەملەكەتتىك تىلدە حابار تاراتاتىن تەلەراديو ارنالارىن اشۋ كەرەك دەدى. باق-تا بالالار مەن جاستاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى مەديالىق كونتەنتىن كەڭەيتۋگە نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى. قازاق تەاترلارىنىڭ رەپەرتۋارلارىن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اۋديتورياسىنا بەيىمدەۋگە كوڭىل بولىنسە دەگەن ويىن جەتكىزدى. ەتنوتۋريستىك ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرعاندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كۇش-قۋاتىن پايدالانۋدى جانداندىرۋ ماقساتىن العا تارتتى. ءتىل ءبىلۋ ءار ادامنىڭ ءوز بەسىگىنەن باستالادى, سوندىقتان ونى وتباسى قۇندىلىعى رەتىندە باعالاۋ كەرەك دەپ باعامدادى. استانالىق مۇعالىم قۋانىشگۇل ءدۇيسەنوۆا: “مەن وسى باعدارلامانىڭ مەكتەپكە بايلانىستى تۇسىن, مەكتەپتەگى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدىڭ جاي-جاپسارىن تولىعىمەن وقىپ شىقتىم. ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ مودەلى ارقىلى قازاق ءتىلىن وقىتۋ جۇيەسىن ازىرلەۋ, ەنگىزۋ جانە وعان قول جەتكىزۋ جولدارى ناقتى كورسەتىلگەن. سوندىقتان مەن مەكتەپكە دەيىنگى, ورتا, ارنايى ورتا, جوعارى, جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ورىندارىندا وقىتۋدى دۇرىس دەپ سانايمىن. بالاباقشادان باستاپ جوعارى وقۋ ورنىنا دەيىنگى ءتىل ۇيرەتۋ جۇيەسى مۇندا تولىق قامتىلعان” دەسە, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مىرزاتاي سەرعاليەۆ قازاق ءتىلىنىڭ قازىرگى جانايقايىن ءسوز ەتە كەلىپ, باعدارلاما جوباسىن تولىعىمەن قولدايتىنىن ايتتى. مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋدە باتىل تالاپ قويۋ جاعى كەمشىن سوعىپ جاتاتىنىن جەتكىزدى. قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتكەرى ولەگ كۋزين مينيسترلىكتە مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ بويىنشا ءبىرشاما جۇمىستار جۇيەلى اتقارىلعانىن, قىزمەتشىلەر مەن اسكەري بولىمشەلەردە مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋ ساباقتارى ۇدايى ءوتىپ تۇراتىنىن, قازىرگى تاڭدا بارلىق قۇجاتتار, ءىس قاعازدارى مەملەكەتتىك تىلدە ورىندالىپ جاتقانىن ءمالىمدەي كەلىپ, باعدارلاما جوباسىنداعى مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇزدىكسىز وقىتۋ ۇدەرىسىنە ەرەكشە توقتالدى. جاس ازاماتتاردىڭ اسكەر قاتارىنا قازاق ءتىلىن جەتىك ءبىلىپ كەلگەنى ءتىل وقىتۋ ماسەلەلەرىن ءبىرشاما جەڭىلدەتەدى, سول سەبەپتى بالاباقشادان جۇمىس ورنىنا دەيىنگى ماقساتتار جۇيەلى جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس, دەدى. توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى مينيسترلىكتىڭ قىزمەتكەرى ليۋبوۆ شاپوشنيكوۆا قازاق تىلىندە قازاقتاردان قالىسپاي سويلەپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مۇددەسىن قورعادى. ول “مەملەكەتتىك ءتىل – ۇلتتىق بىرلىكتىڭ باستى فاكتورى” ماقساتىنا وراي ويلارىن ورتاعا سالدى. ەلباسىنىڭ: “قازاق ءتىلى ءۇش ءتىلدىڭ بىرەۋى بولىپ قالمايدى. ءۇش ءتىلدىڭ ءبىرىنشىسى, نەگىزگىسى, باستىسى, ماڭىزدىسى بولا بەرەدى. قازاق ءتىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى”, دەگەن ءسوزىن مۇلتىكسىز جەتكىزىپ, باعدارلاماداعى مەملەكەتتىك تىلگە باسىمدىق بەرىلۋىن قۇپتادى. تەلەجۋرناليست وكسانا لوسكۋتوۆاعا ءسوز كەزەگى تيگەندە مۇدىرمەي اعىلا ءجونەلدى. ول مەملەكەتتىك تىلدە حابار تاراتاتىن تەلەراديو ارنالارىن قۇرۋ كەرەكتىگىنە قوسىلدى. “بۇل وسىدان 3-4 جىل بۇرىن قويىلعان ماسەلە ەدى. الايدا, ەندى عانا ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنولوگيالىق ماسەلەلەرى رەتتەلىپ, وسى شەشىمگە باعدارلاما اياسىندا قول جەتكىزىلەدى دەگەن سەنىمدەمىز”, دەدى. بالالارعا ارنالعان مۋلتيپليكاتسيالىق فيلمدەردىڭ, باسقا دا بارلىق جاستاعى ازاماتتار ساناتىنا ارنالعان تۇپنۇسقالىق تەلەباعدارلامالاردىڭ جاڭا ۇلگىلەرىن جاساۋ جونىندەگى جۇمىستار قاراستىرىلعانىن قۇپتادى. تەلەجۇرگىزۋشىلەرگە قويىلاتىن تالاپتىڭ ەنگىزىلگەندىگىن دۇرىس دەپ سانادى. قازاق تىلىندە ينتەرنەت-سايتتاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى كوپتەگەن ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك تىلدەرىنىڭ قىزمەت ەتۋىنىڭ وزىندىك تاريحى, وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى بارلىعىن, ول ءار ەلدىڭ ۇلتتىق قۇرامى مەن ىشكى ساياسي جاعدايىنا, گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا, ەكونوميكالىق دامۋىنا, ت.ب. سەبەپتەرگە بايلانىستى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, تىلدىك جوسپارلاۋ تۇرعىسىنا ءمان بەردى. وسى جوسپارلاۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاما جوباسىنان كورىنىس تاۋىپ وتىرعانىن ايتتى. مۇنى ون جىل مەرزىمدەگى ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىراتىن تىلدىك جوسپارلاۋى دەپ باعالادى. باعدارلامانىڭ باستى باعىتى رەتىندە ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ مودەلى ارقىلى قازاق ءتىلىن وقىتۋ جۇيەسى قاراستىرىلعان دەدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتەتىن ورتالىقتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ باسشىلارى ءتىل ماماندارى, ادىسكەر عالىمدار مەن بىلىكتى وقىتۋشىلار ەمەس, باسقا سالانىڭ ماماندارى ەكەنىن سىنعا الدى. قازاق ءتىلدى عىلىمي كادرلار دايارلاۋ قاجەتتىگىن ايتتى. “سوڭعى 10-15 جىل كولەمىندە تەحنيكا, مەديتسينا سياقتى عىلىم سالالارى بويىنشا قازاق تىلىندە قورعالعان ديسسەرتاتسيالار 7-8 پايىزدان اسپايدى. ال فيزيكا, ماتەماتيكا عىلىمدارى بويىنشا 2006-2008 جىلدار ارالىعىندا بىردە-ءبىر ديسسەرتاتسيا قورعالماعان. سوندا بۇل سالالاردىڭ قازاق ءتىلدى ماماندارىن كىم دايىندايدى, وقۋلىقتارىن كىم جازىپ, دارىستەردى كىم وقيدى؟” دەپ وتكىر ءماسەلەگە ويىستى. ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ: ء“ىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ كولەمى 60-70 پايىزعا جەتتى دەۋ – ءوزىمىزدى ءوزىمىز الداۋ. ويتكەنى, بۇل كورسەتكىشتى اۋدارماشىلار جاساپ وتىرعانىن ءبارىمىز دە بىلەمىز”, دەگەنى جينالعان جۇرتشىلىقتىڭ تاراپىنان قول سوعا قۋاتتالدى. اقش-تاعى ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ۋيليام فيەرماندى قازاقشا سۋدىراتا جونەلەدى دەگەنگە كىم سەنەدى؟! بىراق, مۇحيت اسىپ كەلگەن قوناق اڭگىمەسىن سوناۋ 1989 جىلعى ءتىل تۋرالى العاشقى زاڭ قابىلدانعان كەزدەن باستادى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ۇلەس سالماعى از وسكەمەن, پاۆلودار, قاراعاندى وبلىستارىندا مەملەكەتتىك باعدارلاماعا سايكەس ءىس قاعازدارىن قازاق تىلىندە جۇرگىزۋ جايىن ءسوز ەتتى. “توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋدە ءۇمىت پەن قورقىنىش باسىم بولاتىن. ەندى قازاقستان كەلەسى ونجىلدىققا ارنالعان جاڭا باعدارلامانى قابىلداعالى وتىر. باعدارلاما جوباسىن مۇقيات وقىپ شىقتىم, ءوز باسىم ونى قولدايمىن”, – دەي كەلىپ قازاق ءتىلىن قازاقستان حالقىن بىرىكتىرۋشى نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالايتىنىن جەتكىزدى. بۇل قاعيدا مەملەكەتتىك نەگىزگى ساياسي قۇجاتتارىندا ايقىندالعانىن بىلەتىن شەتەلدىك عالىم قازاق ءتىلى وقۋ باعدارلامالارىنا سايكەس جۇيەلى وقىتىلسا, بۇل ءىس ناتيجەلى بولماعىنا ەش كۇمان كەلتىرمەيتىنىن ايتتى. باز بىرەۋلەر بۇل باعدارلامانى ىسىراپشىلدىق, اقشانى بوسقا جۇمساۋ دەۋى دە مۇمكىن. ونداي پىكىرلەرمەن كەلىسە المايمىن. قازاق ءتىلى اۋىل ءتىلى عانا ەمەس, ءوز كەزىندە كەڭ دالادا كوشىپ-قونعان حالىقتان قالعان قازىنا ەكەندىگىن بارشاعا, اسىرەسە ونى سانالارى تەز قابىلدايتىن بالالارعا ۇعىندىرۋ كەرەك. قازاقستان ازاماتتارى قازاق ءتىلىنىڭ قازىرگى قالالىق وركەنيەتكە قىزمەت جاساي الاتىنىن, تاۋەلسىز قازاقستاندا قازاق ءتىلىنىڭ بارلىق ەل ازاماتتارىنىڭ يگىلىگى ەكەنىن ءتۇسىنۋى قاجەت دەپ وي تۇيىندەدى. بەلگىلى قوعام قايراتكەرى امانگەلدى ايتالى باعدارلاما جوباسىمەن تانىسىپ شىققانىن ايتا كەلىپ, ەتنوپسيحولوگيادا ءتىلدىڭ ومىرشەڭدىگى دەگەن ۇعىم بار ەكەنىن, قازاق تىلىنە وسى تۇرعىدان قاراعاندا ۇسىنىلىپ وتىرعان باعدارلاما جوباسىنىڭ ايتارلىقتاي ءرول اتقاراتىنىن, الايدا مۇنىڭ ءالى دە بولسا قۇقىقتىق-الەۋمەتتىك جاعىنان تولىقتىرا تۇسەتىن تۇستارى بارلىعىنا توقتالدى. ەگەر بارلىق قازاق ءبىر-بىرىمەن قازاق تىلىندە سويلەسسە, بۇگىن ءدال مۇنشا ءتىل قيىندىعىنا تاپ بولماس ەدىك دەي كەلىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتكە الداعى ۋاقىتتا ءتىلدى جاقسى بىلەتىن ادامداردى تارتۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ءبىلدىردى. تەرەڭ ويلارىمەن تانىمال فيلوسوفتىڭ اباي اتامىزدىڭ ورىس ءتىلى تۋرالى ايتقانىن پراگماتيكالىق تۇرعىدان ءتۇسىنۋ قاجەتتىگىن دالەلدەۋى ەرەكشە كوكەيگە قوندى. “ەگەر سول زاماندا قازاق انگلياعا بودان بولسا, اباي اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋگە شاقىرار ەدى”, دەدى عالىم. سونىمەن بىرگە ا.ايتالى قازاق ءتىلىنىڭ قازىرگى ماسەلەلەرىنىڭ ەڭ باستىسى – قاجەتتىلىك قالىپتاستىرىلماۋىندا ەكەنىن دە ادەمى ايتىپ ءوتتى. ءتىلدى وقىپ-ۇيرەنۋگە كىرىسكەن ادامداردىڭ ءوزى وسى ءتىلدىڭ وزىنە شىن مانىندە قاجەت بولاتىندىعىنا تولىق سەنە بەرمەيدى. ايتالىق, ءبىزدىڭ ارامىزدا اعىلشىن ءتىلىن يگەرۋشىلەر سانى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى دەيمىز. راس. نەگە؟ اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋ جونىندە بىردە-ءبىر قاۋلى قابىلدانعان ەمەس. تاعى دا بيۋدجەتتەن ءبىر تەڭگە دە بولىنگەن ەمەس. سوندا نە ءۇشىن تالاي كۋرستار اشىلىپ, جۇرت ءوز اقشاسىنا ءتىل ۇيرەنىپ جاتىر؟ ويتكەنى جۇرت اعىلشىن ءتىلىنىڭ وزىنە, ءوز ومىرىنە كەرەك ەكەنىن ءبىلىپ وتىر, كەلەشەكتە قاجەتتىگىنە سەنىپ وتىر. قازاق ءتىلىن ءبىلۋ شىن قاجەتتىلىككە اينالعان جاعدايدا بۇل ماسەلەنىڭ كوپتەگەن تۇيىندەرى وزىنەن ءوزى تارقاتىلىپ جۇرە بەرەتىنىنە ءتىپتى دە كۇمان كەلتىرە المايمىز.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ءۋاليحان قاليجان: “تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2001-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ مەرزىمى بيىلعى جىلى اياقتالادى, بۇل باعدارلاما بويىنشا كوپ جۇمىس اتقارىلدى. يگەرىلمەگەن پروبلەمالار دا بارشىلىق. قازاقستاندا قازىر تىلدىك ورتانىڭ اناعۇرلىم قازاقىلانعانىن كورە وتىرىپ, بۇل باعدارلاما ءوزىنىڭ نەگىزگى مىندەتىن ءبىرشاما ورىندادى دەپ ەسەپتەيمىن” دەي كەلىپ, قازاق تىلىندە سويلەۋشىلەردىڭ ۇتىمدى بەينەسىن قالىپتاستىرۋدا باق-تىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىنە توقتالدى. باعدارلامادا كورسەتىلگەن ءتىل مادەنيەتىن جەتىلدىرۋ تالابىنا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا ۇلەس قوسا الادى. ماعان ءاسىرەسە ءتىلدى ۇيرەنۋ ءۇشىن ارنايى ستاندارت تەحنولوگيا ەنگىزىلەتىنى قاتتى ۇنادى. الدىمەن ءتىلدى ۇيرەنۋگە تالاپ ەتكەندەردىڭ دەڭگەيىن انىقتاۋ كەرەك. سول انىقتالعان دەڭگەي بويىنشا ساباقتىڭ جىكتەمەلەرى مەن ۇيرەنۋ مەرزىمى بەلگىلەنەدى. مۇنى دا ءبىر ماڭىزدى قادام دەپ ەسەپتەيمىن, دەدى. كورنەكتى اقىن مۇحتار شاحانوۆ ءتىلدىڭ گەندىك, ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ تارايتىن ءتۇپ تامىرىنان وي قوزعاپ, ادامنىڭ ءوز تىلىندە سويلەۋىن توقتاتۋى اتا-اناسىنىڭ تامىرىنان اجىراتۋعا اپارىپ سوقتىراتىنىن العا تارتتى. حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلى قۇجاتتاعى ءتورت ماقساتقا ەرەكشە ءمان بەردى. سول ءمىندەتتەردىڭ ىشىندە قوعامدىق ۇيىمنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە مەنىڭ كوڭىل اۋدارعىم كەلىپ وتىرعانى مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ورتالىقتارى جۇيەسىن دامىتۋ مىندەتى, ولاردى اككرەديتتەۋ ماسەلەسىنىڭ ەسكەرىلگەنى. ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا, اسىرەسە جاستار اراسىندا قازاق تىلىندە سويلەۋ ماقتانىش بولۋعا ءتيىس. كوبىنە ولاي بولا بەرمەيدى. وسى پيعىلدى وزگەرتۋ ماقساتىندا باعدارلامادا مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋشىنىڭ جاعىمدى بەينەسىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىنە نازار اۋدارىلىپ, ونى قوعامدىق سالادا ورنىقتىرۋدىڭ كوتەرىلىپ وتىرعانى قۋانتاتىن ءجايت. بۇل باعدارلاما جوباسى الدىڭعى ونجىلدىق باعدارلاماداعى قامتىلماعان, ىسكە اسىرىلماعان شارالاردىڭ ورنىن تولتىراتىن, جان-جاقتى قامتىلعان, مەملەكەتتىك ءتىلدى ساپالى جانە جەتىك مەڭگەرگەندەر قاتارىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كەشەندى باعدارلاما بولادى دەپ ەسەپتەيمىز دەدى. پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ءتىل ءبارىمىزدىڭ ورتاق دەرتىمىز, جاندى جەرىمىز, ماقتانىشىمىز دەي كەلىپ, جۇرتشىلىقتى باعدارلاما جوباسىن قولداۋعا شاقىردى. الداعى ۋاقىتتا وسى ىسپەن تىكەلەي اينالىساتىن ءبىر ادام تۇراقتى بەكىتىلسە دۇرىس بولار ەدى دەگەن ۇسىنىس ءبىلدىردى. جيىنداعى اڭگىمەنى تۇيىندەگەن ۇكىمەت باسشىسى ك.ق.ءماسىموۆ ءتىل ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەڭ كوپ تالقىلانعان ماسەلە ەكەنىن, باعدارلاما جوباسى تالقىلانعان العاشقى كەڭەستە دە بۇل تۋرالى جان-جاقتى ويلار ورتاعا سالىنعانىن ايتا كەلىپ, الداعى ۋاقىتتا دا ەل بولاشاعىنا, ۇلت رۋحانياتىنا ۇلكەن ۇلەس بولىپ قوسىلاتىن باعدارلاما جوباسىن جەر-جەردە, زيالى قاۋىم اراسىندا, وقۋ ورىندارىندا, تاعى دا باسقا مەكەمەلەردە كەڭىنەن تالقىلاپ, قىركۇيەكتەن قالدىرماي بەكىتۋ كەرەكتىگىن ايتتى. پرەمەر-مينيستر ءوز سوزىندە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاق تىلىندەگى مەكتەپتەردىڭ سانى الدەنەشە رەت ارتقانىن, ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ وسە تۇسكەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, بۇل باعىتتاعى جۇمىستار نەگىزىنەن وڭ سيپاتتا ەكەندىگىنە ناقتى دالەلدەر كەلتىردى.
ءجارىسسوز بارىسىندا كارىم قاجىمقان ۇلى: ء“بىزدىڭ حالقىمىزدا: “تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى” دەگەن ماقال بار”, دەگەن ەدى. ءيا, تورتەۋ تۇگەل بولسا ءتىلىمىز دە تورگە وزاتىنى تالاسسىز. كەشەگى القالى جيىن سولاي بولارىنا سەندىرەدى.
قاراشاش توقسانباي.
