تاريفتەردىڭ دۇرىستىعى – بەرەكە

جۋىردا تابيعي مونوپوليالار­دى رەتتەۋ اگەنتتىگى (تمرا) ماڭ­عىستاۋ وبلىسىندا جۇرتشىلىق وكىل­دەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ, ەل­با­سىنىڭ بيىلعى جولداۋىنا سايكەس رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋ جانە حالىق­تىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ماقسا­تىندا سۋمەن جابدىقتاۋ قىزمە­تىن­دەگى جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن جەت­كىزۋدەگى ديففەرەنتسيالدى تاريفتەر تۋرالى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. جيىنعا تمرا توراعاسى ن.الدابەرگەنوۆ, وبلىس جانە اۋدان اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى, ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ, ساراپشىلار كەڭەسىنىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەر, پيك جانە تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. جيىندا سۋدى جانە ەلەكتر ەنەر­گياسىن ۇنەمدى پايدالانۋعا با­عىتتالعان, شيكىزات, ماتەريالدار شى­عىندارىنىڭ نورمالارىن وڭ­تاي­لاندىرۋ, رەتتەلەتىن نارىق سۋبەك­تىلەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق ءمىن­دەتتەمەلەرىن ورىنداۋىنا با­عىت­تالعان ديففەرەنتسيالدى تاري­فتەردىڭ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ ماسە­لە­لەرى, تاريف قۇرۋ جانە ءتاريفتى قول­دانۋعا قاتىستى تالاس تۋدىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەر تالقىلاندى. سۋمەن جابدىقتاۋ قىزمەتىندەگى ديففەرەنتسيالدى تاريفتەر جونىندە بۇگىنگى تاڭدا ديففەرەنتسيالدى تاريفتەر تۇتىنۋشىلاردىڭ توپ­تارى بويىنشا 14 وڭىردە ەنگىزىلگەن, سونىڭ ىشىندە ماڭعىستاۋ وبلىسى دا بار. ديففەرەنتسيالدى تاريفتەردى ەنگىزۋ ناتيجەسىندە سۋ ارنالارى رەسپۋبليكا بويىنشا كىرىستى 12,5 ملرد. تەڭگەگە كوبەيتەدى. تابيعي مونوپوليالار جانە رەت­تەلەتىن رىنوكتار تۋرالى زاڭ­نا­ماعا 2010 جىلعى ناۋرىز ايىندا ەنگى­زىلگەن تۇزەتۋلەرگە سايكەس اعىم­داعى جىلدان باستاپ سۋدى ۇنەمدەۋدى قا­راس­تىراتىن تۇرعىنداردىڭ تۇتى­­­نۋ كولەمى بويىنشا سۋمەن قامتا­ماسىز ەتۋ قىزمەتىنە ديففەرەن­تسيال­دى تاريفتەردى ەنگىزۋ بويىنشا دايىن­دىق جۇمىستارى جۇرگىزىلە باستايدى. جەكە تۇلعالارعا ارنالعان تۇ­تى­نۋ كولەمدەرى بويىنشا ديففە­رەن­تسيالدى تاريفتەردى ەنگىزۋدى ىسكە اسىرۋ كەلەسىدەي جوسپارلانادى: – 2010-2011 ج.ج. – دايىندىق كەزەڭ; – 2011ج. – 2 دەڭگەيلى تولىق ەنگىزۋ; – 2012-2013 ج.ج. – 3 دەڭگەيلى تاريفتەر جۇيەسىن ەنگىزۋ. سونىمەن, الەمدىك تاجىريبە كور­­سەتكەندەي, سۋمەن جابدىقتاۋ قىز­مەتىنە ەڭ كوپ تارالعان تاريف­تەر كاليفورنيا شتاتىندا, قىتاي, اۆستراليا, سينگاپۋر, ءباا-دە 3 دەڭ­گەيلى ديففەرەنتسيا بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە اۋىل شارۋاشى­لىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتتە­رىنە سايكەس, سۋ رەسۋرستارىنىڭ قو­رى شەكتەۋلى: قازاقستاننىڭ جەر استى سۋ قورىنىڭ كولەمى 17,4 ملرد. تەك­شە مەتر بولا تۇرا, جىلدىق سۋ تار­تۋ 1,3 ملرد. تەكشە مەتردى قۇراي­دى, جەر ءۇستى سۋىنىڭ جىلدىق سار­قىنى 42,6 ملرد. تەكشە مەتر دەڭ­گەيدە بولا تۇرا, جىلدىق سۋ تارتۋ 19,2 ملرد. تەكشە مەتردى قۇرايدى. “تۇتىنۋ كولەمىنە بايلانىستى سۋعا ديففەرەنتسيالدى تاريفتەردى قولدانۋ سۋدى ارتىق شىعىنداۋدى بولدىرماۋعا جانە تۇتىنۋشىنى سۋدى جانە ءوز قاراجاتىن ۇنەمدەۋگە ىنتالاندىرادى”, – دەپ سانايدى تمرا توراعاسى ن.الدابەرگەنوۆ. ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ديففەرەنتسيالدى تاريفتەرى جونىندە اگەنتتىكتىڭ قۋات جيناعىنىڭ جۇمىس ناتيجەسى 2008 جىلى رەس­پۋب­ليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاۋلىك بوي­ىن­شا ەنگىزىلگەن ديففەرەنتسيالدى تا­ريف­تەرى جانە 2009 جىلى ەلدىڭ 15 ءوڭى­رىندەگى تۇتىنۋ مولشەرىنىڭ جاع­دايى­نا بايلانىستى بولدى. ديففەرەنتسيالدى تاريفتەردى ەن­گىزۋ ماقساتى – ەنەرگيا تۇتى­نۋ­دى ۇنەمدەۋ جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قاراجاتىن ۇنەمدەۋ. تاۋلىك بويىنشا ديففەرەن­تسيال­دى تاريفتەردى ەنگىزۋدىڭ ەكو­نو­ميكالىق اسەرى, مىسالى, الماتى قالاسىندا 564 ملن. تەڭگەنى قۇرادى, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تۇتىنۋشى­لارى ءۇشىن 5 ملن. تەڭگە بولدى. تۇتىنۋ كولەمى بويىنشا ديف­فە­رەنتسيالدى تاريفتەردى ەنگىزۋ اسەرى استانا قالاسىندا 43 ملن. تەڭ­گەنى قۇرايدى, الماتى قالاسى بويىنشا 240 ملن. تەڭگە, ماڭ­عىس­تاۋ وبلىسى بويىنشا جىلىنا 16 ملن. تەڭگە بولادى. قازىر قازاقستاندا تۇتىنۋ كولە­مىنە بايلانىستى ەلەكتر ەنەرگيا­­سى­نا 2 دەڭگەيلى تاريفتەر ديففە­­رەن­­تس­يا­­سى جۇمىس ىستەسە, الەمدىك ءتاجىري­بە­دە تۇتىنىلعان ەلەكتر ەنەر­گيا­سى­نا 3-تەن 6-عا دەيىنگى ءتو­لەۋ دەڭگەيى قولدانىلۋدا. مىسالى, گونكونگ قالاسىندا – 3 دەڭگەيلى, شان­حاي قالاسىندا – 4 دەڭگەيلى, وڭ­تۇستىك كورەيادا – 5 دەڭگەيلى, ەگيپەتتە – 6 دەڭگەيلى, ءباا-دە – 4 دەڭگەيلى. حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسەپكە الا وتىرىپ, ديففەرەنتسيالدى تا­ريفتەر تەتىگىن ءارى قاراي تەرەڭدەتۋ ءۇشىن جانە قۋات جيناعىنا ەكونو­ميكالىق ىنتا جاساۋ ماقساتىمەن 2010-2011 جىلدارى تۇتىنۋ كولەمى بويىنشا ەلەكتر ەنەرگياسىنا 3 دەڭ­­­گەيلى ديففەرەنتسيالدانعان تا­ريف­تەردى ەنگىزۋ جونىندەگى دايىن­­دىق جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ستراتەگيالىق جوسپاردىڭ ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ شەڭبە­رىندە اگەنتتىك ورتا جانە ۇزاق مەر­زىمدى تاريفتەر بويىنشا جۇمىس ءىس­تەيتىن تابيعي مونوپوليالار سۋبەك­تىلەرىنىڭ (تمس) سانىن ارت­تى­رۋ ارقىلى كوممۋنالدىق جەلى­لەر­دى جاڭعىرتۋدى قاراستىرۋدا. بۇگىنگى تاڭ­دا 82 بازالىق تمس ىشىندە ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى تاريفتەر بويىنشا 21 تمس جۇمىس ىستەۋدە. ءسويتىپ, تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تۇ­راقتىلىق جانە تاريفتەردى بولجاۋ, اكتيۆتەردى جاڭعىرتۋعا ينۆەستيتسيا ءبولۋ ەسەبىنەن قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. قۋات جيناقتاۋ بويىنشا جۇمىس شەڭبەرىندە اگەنتتىك ەلەكتر, جىلۋ ەنەرگياسى, گاز جانە سۋدىڭ ىسى­راپ­تارىن تومەندەتۋ جانە نورما­دان تىس ىسىراپتارىن جويۋ بوي­ىنشا ءىس-شارالار جۇرگىزۋدە. سو­نىمەن, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 2009 جىلى نورمادان تىس ىسى­راپ­تار سۋمەن جابدىقتاۋ سالاسىندا 100% جويىلدى, نورماتيۆتىك ىسى­راپتار 7,6% قىسقارتىلدى, ەلەكتر ەنەر­گيا­سى سالاسىندا نورماتيۆتىك ىسى­راپتار 1,1%, جىلۋمەن جابدىق­تاۋ سالاسىندا 1,4% قىسقارتىلدى. بارلىعى: نورمادان تىس ىسىراپتار 178,503 ملن. تەڭگەگە, ال نورما­تيۆتىك ىسىراپتار 51,5 ملن. تەڭگەگە قىسقارتىلدى. 2010 جىلعى 22 قاڭتاردا ەلبا­سىنىڭ قاتىسۋمەن وتكەن جيىننىڭ حاتتامالىق تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا تۇتىنۋشىلاردىڭ ءمۇد­دەلەرىن قورعاۋ شەڭبەرىندە, تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىنىڭ ەسەپتە­رىن قاراستىرۋ بويىنشا ەنەرگيا گەنەراتسيالاۋ كاسىپورىندارىنىڭ ين­ۆەستيتسيالىق مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋ تۋرالى جۇمىس توپتارى قۇرىلدى. سوعان بايلانىستى اقتاۋ قالاسىندا تمرا وبلىس اكىم­دىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, “ماەك-قازاتوم­­پروم” جشس مەن “مرەك” اق-تىڭ ينۆەستيتسيالىق مىندەتتە­مە­لەرىن ورىنداۋ تۋرالى ەسەبىن تىڭدادى. سونىمەن قاتار “ماەك-قاز­اتوم­پروم” جشس-نىڭ ەلەكتر ەنەر­گياسىنا سارالانعان تاريفتەرىن ەن­گىزۋ ناتيجەلەرى تۋرالى, “سۋ ءون­دىرۋ جانە تاسىمالداۋ باسقارماسى” جشس-نىڭ تۇتىنۋشىلار توبى مەن تۇتىنۋ كولەمى بويىنشا سارالانعان تاريفتەرىنە كوشۋ تۋرالى, “تۆسيۆ” مكك-عا نورماتيۆتىك ىسىراپتارىن تومەندەتۋ جانە نورماتيۆتەن تىس ىسىراپتارىن جويۋ بويىنشا قولدا­نىلاتىن شا­رالارى تۋرالى تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىنىڭ باياندا­مالارى تىڭدالدى. “ەگەمەن-اقپارات”.