ادامزات پروبلەمالارى – ورتاق پروبلەما

بۇرناعى كۇنى جەنەۆادا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن پارلامەنتتەر سپيكەرلەرىنىڭ 3-ءشى بۇكىلالەمدىك كونفەرەنتسياسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاعان قازاقستاندىق دەلەگاتسيا دا تولىق قۇرامدا بولدى. اتالعان حالىقارالىق ماڭىزى بار كونفەرەنتسيا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەۋروپاداعى شتاب-ءپا­تەرىندە ۇيىمداستىرىلعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن كونفەرەنتسياعا قاتىسۋ­شى­لار الدىندا ءسوز الىپ, كۇردەلى الەم­دە پارلامەنتشىلەردىڭ ءۇنى ما­ڭىزدى ەكەندىگىن ەرەكشە اتادى. سوڭ­عى وتكەن كونفەرەنتسيادان بەرگى ۋاقىتتا قارجى مەن ازىق-ت ۇلىك داع­دارىسى ورىن الىپ, ەكونوميكا ءوسى­مى تومەندەدى. تيىسىنشە ترانسۇلتتىق قىلمىستار ارتىپ, كليماتتىڭ ءوز­گە­رۋى بايقالىپ وتىر. سوندىقتان ۋا­قىت ۇجىمدىق شەشىمدەر قابىلداۋ­دى تالاپ ەتەدى, دەي كەلىپ, بۇۇ باس حاتشىسى حالىقارالىق قۇجاتتاردى راتيفيكاتسيالاۋ ارقىلى ءوز ۇلەس­تەرىن قوسا الاتىن پارلامەنت­شى­لەر­گە ءۇمىت ارتاتىنىن اشىق مالىمدەدى. ال پارلامەنتارالىق وداق پرەزيدەنتى تەو-بەن گۋريراب الەمدە قارۋ-جاراققا جۇمسالعان قارجى قوماقتى ەكەندىگىن, سونىڭ ءبىر بولىگىن ادامداردىڭ جاعدايىن جاق­سارتۋعا جۇمساسا, قاۋىپسىزدىك ءما­سە­لەسى ءوزدى-وزىنەن شەشىمىن تابار ەدى, دەگەن ويىن ورتاعا سالدى. يادرو­لىق قارۋدى قىسقارتۋ بويىنشا پاو مەن بۇۇ بىرلەسە ارەكەت ەتىپ وتىرعاندىعىن تىلگە تيەك ەتكەن شەشەن دەموكراتيا مىقتى پارلا­مەنت­سىز ورناۋى مۇمكىن ەمەستىگىمەن دە بولىسە كەتتى. “پارلامەنتتەر بۇۇ-مەن جۇ­مىستى قالايشا ۇيىمداستىرادى” اتتى بايانداما كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. باياندامانى بىرىككەن تانزانيا رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق اس­سامبلەياسىنىڭ سپيكەرى س.سيتتا جاسادى. بۇدان كەيىنگى باياندامالار 2005 جىلى وتكەن پارلامەنتتەر سپيكەرلەرىنىڭ بۇكىلالەمدىك كونفە­رەن­تسياسىنان كەيىنگى اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ بارىسىن سارالاۋعا ارنالدى. اتاپ ايتقاندا, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق اسسامبلەياسىنىڭ سپيكەرى م.سي­سۋلۋ­دىڭ بۇۇ-نىڭ مىڭجىلدىق دەكلاراتسياسىندا كورسەتىلگەن ماق­ساتتارعا قول جەتكىزۋ بارىسى تۋرالى بايانداماسى كوپشىلىكتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارتتى. دەموكراتيالىق پار­لامەنتتەردىڭ جاھاندىق ستان­دارت­تارىن ازىرلەۋ جونىندە رۋاندا دەپۋتاتتار پالاتاسىنىڭ سپيكەرى ر.مۋكانتابانا ايتىپ بەرسە, پار­لامەنتارالىق وداقتى نىعايتۋ جانە ونىڭ بۇۇ-مەن ءوزارا قارىم-قاتىناسى جونىندە پاو ۆيتسە-پرە­زيدەنتى وي ءوربىتتى. بۇدان كەيىنگى پىكىر­سايىس “الەمدىك داعدارىستاعى پار­لامەنتتەر: جالپىعا ورتاق يگىلىك مۇددەسىن جاھاندىق دەموكراتيالىق جاۋاپكەرشىلىكپەن جانە ەسەپتىلىك­پەن قامتاماسىز ەتۋ” تاقىرىبىنا ارنالدى. ارتىنان شۆەيتساريا ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى پ.برۋدەرەر-ۆيسس, جاپونيا وكىلدەر پالاتا­سى­نىڭ سپيكەرى ت.يوكوميچي, قحر بحوك تۇراقتى كوميتەتىنىڭ توراعا­سى ۋ.بانگو, فرانتسيا ۇلتتىق اس­سام­بلەياسىنىڭ سپيكەرى ب.اككۋەرا, اۆستريا ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ب.پراممەر, يران مەدجليسىنىڭ توراعاسى ا.لاريدجاني جانە كورەيا رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق اسسامبلەيا­سىنىڭ توراعاسى حي تحە پاك ءسوز ءسوي­لەپ, قازىرگى ۋاقىتتا قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايعا كەڭىنەن توق­تال­دى. وسى توپپەن بىرگە ءسوز العان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پار­لا­مەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرقاتار ماسەلەلەر بويىنشا جەكە-جەكە اڭگىمە قوز­عادى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى مىڭ­جىلدىقتار دەكلاراتسياسىن قابىل­داعانىنا 10 جىل ءوتىپ, پلانەتادا ءور­كەندەۋ مەن قاۋىپسىزدىكتىڭ العاش­قى قىرلارى كورىنە باستادى, دەدى ءوز سوزىندە ق.توقاەۆ. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز “ناتيجە تاريحى” مەن دراماتي­كا­لىق ساتسىزدىكتەر بارىسىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. مەملەكەتتەر ءار ءتۇرلى قاۋىپتەرمەن بەتپە-بەت كەلۋدە. وسى رەتتە سەنات توراعاسى قازاق­ستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان گەندەر­لىك تەڭدىك, جالپىعا بىردەي باستاپ­قى ءبىلىم بەرۋ جانە كەدەيشىلىكپەن كۇرەس سالالارىندا مىڭجىلدىقتىڭ ءۇش ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋعا بەتبۇرىس جاساعانىن جەتكىزدى. بۇۇ-نىڭ گەندەرلىك تەڭدىك سالاسىنداعى كونۆەنتسيالارىنىڭ نەگىزگى قا­تىسۋشىسى رەتىندە قازاق­ستان پارلامەنتى ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ باسىندا ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ تەڭ قۇقىقتىعىن ايقىندايتىن زاڭ قابىلدادى. ء“بىز انا مەن بالا ءولىمى دەڭگەيىن تومەندەتۋ جونىندەگى حا­لىق­ارالىق ستاندارتتارعا قول جەت­كىزۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋدەمىز. ق.تو­قاەۆ سونداي-اق ايماقتىق ىنتى­ماقتاستىق جانە قاۋىپسىزدىك ماسە­لە­سى تۋرالى دا وي-پايىمىن ورتاعا سالدى. قازاقستان وسىدان 18 جىل بۇرىن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس ازىرلەۋ ۇدەرىسىنە ۇيىتقى بولىپ, ناتيجەسىندە ول قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى ءتيىمدى ءۇن­قا­تىسۋ تەتىگىنە ۇلاستى. اوسشك-ءنىڭ تۇركيادا وتكەن سوڭعى ءسامميتى اۋعانستاندى قوسا العاندا ايماق­تىڭ تۇراقتىلىعىنا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەتىن پروبلەمالار بويىنشا ناقتى شەشىمدەر ازىرلەۋ ءۇشىن ما­ڭىزدى ەكەندىگىن كورسەتتى. وكىنىشكە قاراي, وتكەن جىلى اپيىن ءوندىرۋ كولەمىن 22 پايىزعا قىسقارتۋعا قول جەتكىزىلگەنىنە قاراماستان, بۇل ەل ءالى كۇنگە الەمدەگى اپيىننىڭ 92 پايى­زىن وندىرەدى. وسى رەتتە قا­سىم-جومارت كەمەل ۇلى اۋعانستان ستۋدەنتتەرىن ەلىمىزدە وقىتۋعا 50 ميلليون دوللار بولىنەتىنىن, ەقىۇ شەڭبەرىندە قىرعىزستانعا قولداۋ كورسەتۋگە كۇش جۇمسالىپ وتىر­عاندىعىن دا اتاپ كورسەتتى. ىستامبۇلدا وتكەن اوسشك ساممي­تىندە قازاقستان وسى ەلگە ەكونو­مي­كالىق كومەكتەسۋدىڭ جوسپارىن ءبىر­لەسە ازىرلەۋ ۇسىنىسىن العا تارت­قان-دى. الدا قازاقستان مەن قىر­عىزستاندا دونورلىق كونفەرەن­تسيا­لار وتكىزۋ جوسپارلانعان. بۇل رەتتە كەدەن وداعىنا كىرۋگە بايلانىستى پارلامەنت تاراپىنان 36 زاڭدىق قۇجات قابىلدانعانى دا ءمالىم ەتىلدى. ء“بىز بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرىپ, بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋدەگى بار­لىق حالىقتاردىڭ ۇمتىلىسىن جۇزە­گە اسىرۋ بارىسىنداعى بەس ءبو­لىمنەن تۇراتىن ۇسىنىسىن قول­دادىق”, دەي كەلىپ, ق.توقاەۆ قا­زاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ­تىڭ ۆاشينگتون سامميتىندەگى يادرو­لىق ماتەريالداردىڭ زاڭسىز اينا­لىمىمەن كۇرەس جونىندەگى ايماق­تىق ءىس-ارەكەت جوسپارىن ازىرلەۋ تۋرالى باستاماسى ناقتى ۇسىنىس­تار­دىڭ ءبىرى ەكەندىگىنە نازار اۋدارت­تى. سونداي-اق قازاقستاننىڭ ەتنوس­ارالىق جانە كونفەسسياارا­لىق كەلىسىم سالاسىنداعى تابىسى ەلدىڭ ايتارلىقتاي جەتىستىگى رەتىندە تانىلىپ وتىر. الەمدىك جانە ءداس­تۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءۇش قۇرىلتايىن وتكىزۋ دىندەر اراسىندا ۇنقاتىسۋ سالاسىنداعى جاھاندىق تۇعىرناماعا اينالدى. ەلىمىز يسپا­نيا مەن تۇركيا ۇكىمەتتەرى دامى­تىپ وتىرعان وركەنيەتتەر اليانسى­نىڭ “دوستار توبىنا” قوسىلعان. بۇۇ باس اسسامبلەياسى قازاقستان­نىڭ 2010 جىلدى مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋدىڭ حالىقارالىق جىلى دەپ جاريالاۋ تۋرالى ۇسى­نىسىنا قولداۋ ءبىلدىردى. وسى جايتتەر تۋرالى جان-جاقتى ايتىپ وتكەن قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى پارلامەنتى سەناتىنىڭ ءتور­اعاسى ەلىمىزدىڭ ۇستىمىزدەگى جىلى ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋدى ۇسىنۋى ۇيىم جۇمىسىنا جاڭا سەرپىن بە­رىپ, الەمدەگى وزەكتى پروبلەمالاردى ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاۋعا جاعداي تۋعىزاتىندىعىمەن ءتۇسىندىردى. قازاقستان باستاماسىمەن مامىر ايىندا وتكىزىلگەن ترانسازيالىق پار­لامەنتتىك فورۋم قاۋىپسىزدىكتىڭ ورتاق پروبلەما ەكەندىگىنە نازار اۋدار­تۋىمەن ماڭىزدى بولدى. ءبۇ­گىنگى تاڭدا ەۋروپا مەن ازيا قاۋىپ-قاتەرلەرگە جالعىز وزدەرى قارسى تۇرا المايتىندىعىن كورسەتىپ وتىر. ەقىۇ-نىڭ جاڭا ەۋرازيالىق ولشەمدەرى جەمىستى باعىتقا اينالۋى ءتيىس, ال پاو بىرقاتار پروبلەما­لار­دى شەشۋدە وزىندىك ۇلەس قوسا الماق. الەمنىڭ 180 ەلىنىڭ پارلامەنت­شى­لەرى قاتىسىپ جاتقان پارلا­مەنت­تەر سپيكەرلەرىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك 3-ءشى كونفەرەنتسياسى جۇمىسى اياسىندا  قازاقستان پارلا­مەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ  بۇرناعى كۇنى ءتۇس قايتا بىرقاتار ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. كوپجاقتى قازاقستان-بەلورۋس­سيا ىنتىماقتاستىعىن ارى قاراي دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى, كەدەن ودا­عىنىڭ قۇقىقتىق بازاسىن جە­تىلدىرۋ جانە ەكى ەل پارلامەنت­تەرى­نىڭ بايلانىسىن نىعايتۋ ماسەلەسى سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بەلورۋسسيا ۇلتتىق جيى­نى رەسپۋبليكا كەڭەسىنىڭ ءتور­اعاسى اناتولي رۋبينوۆپەن كەزدە­سۋىن­دە كەڭىنەن ءسوز بولدى. كەدەن وداعىن, ودان كەيىن ونىڭ بازاسىندا ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ – بۇل جاڭا ساپالىق بەتبۇرىس, بىزدەردىڭ بارلىق سالاداعى بەلورۋس­سيامەن ىنتىماقتاستىقتى جىلجى­تۋ­داعى جانە ينتەگراتسيانى ناقتى دا­مىتۋعا باعىتتاۋداعى مۇددەلىلىگى­مىزدى دالەلدەيدى, دەدى ق.توقاەۆ. يران مەدجليسىنىڭ توراعاسى ءالي لاريدجانيمەن كەزدەسۋ بارى­سىندا تاراپتار ەكىجاقتى قاتىناس­تار­دىڭ ۇدەمەلى دامىپ وتىرعان­دىعىنا قاناعاتتانۋشىلىق ءبىلدىردى. سونداي-اق بولاشاقتا ايماقتاعى ىنتىماقتاستىق پەن تاتۋ كورشىلىك احۋالدى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى فاك­تو­رى رەتىندە ءار ءتۇرلى سالادا ءوزارا ىقپالداستىقتى كەڭەيتۋ, پارلا­مەنت­ارالىق ۇنقاتىسۋدى قوسا ال­عان­دا مادەني-گۋمانيتارلىق بايلا­نىستاردى دامىتۋ بارىسى اڭگىمە وزە­گىنە اينالدى. قازاقستان الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباس­شى­­لارىنىڭ قۇرىلتايىن, اوسشك-ءنى قوسا العاندا قازاق­ستان­دىق باستاما­لارعا يران تا­را­پىنىڭ قولداۋىن جوعارى باعالاي­دى, دەي كەلىپ, قاسىم-جومارت كە­مەل­ ۇلى ارىپتە­سىن قازاقستانعا رەس­مي ساپارمەن كەلىپ قايتۋعا شا­قىردى. ءوزارا ءتيىمدى ەنەرگەتيكالىق ءما­سەلەلەر, حالىقارالىق جانە ايماق­تىق پروبلەمالار بويىنشا پىكىر الماسۋ ءازىربايجان ميللي مەدج­لي­سىنىڭ توراعاسى وكتاي سابير وعلى اسادوۆپەن بولىپ ءوتتى. قا­سىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باستا­ما­سىمەن تۇركىتىلدەس مەملەكەت­تەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەيا­سىنىڭ قۇرىلۋىنا جانە دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ وتىرعان ازىربايجاندىق تاراپقا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. سونداي-اق سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حورۆاتيا پارلا­مەنت­ىنىڭ سپيكەرى لۋكا بابيچ پەن نيدەرلاندى سەناتىنىڭ توراعاسى رەنە ۆاندەرلينگپەن كەزدەستى. كەز­دەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى ىنتى­ماق­تاستى نىعايتۋ جانە پارلامەنت­ارالىق بايلانىستاردى دامىتۋ بارىسى كەڭىنەن تالقىلاندى. بۇل كەزدەسۋلەرگە قازاقستاندىق دەلەگا­تسيا قۇرامىندا جۇرگەن سەناتور ورىنباي راحمانبەرديەۆ پەن ءما­جىلىس دەپۋتاتى باعيلا بايماعان­بەتوۆا دا قاتىسىپ وتىردى. سونداي-اق ق.توقاەۆ پارلا­مەنت­ارالىق وداق پرەزيدەنتى تەو-بەن گۋريرابپەن كەزدەسىپ, وندا قا­زاقستان تاراپىنان پاو-مەن ىن­تى­ماقتاستىققا ۇلكەن ماڭىز بەرى­لىپ وتىرعاندىعى اتاپ كورسەتىلدى. سونىمەن قاتار, سەنات توراعاسى ەلىمىزدەگى پارلامەنتاريزمنىڭ دامۋ بارىسى, پارلامەنتارالىق بايلا­نىس­تار مەن بۇۇ, ەقىۇ جانە پاو سياقتى حالىقارالىق ۇيىمدار جۇمىسىنا ەلىمىزدىڭ بەلسەندى قا­تىسىپ كەلە جاتقاندىعى, مىڭ­جىل­دىقتار دامۋى ماقساتتارىنىڭ ورىن­دالۋى جايلى اڭگىمەلەپ بەردى. شۆەيتساريا كونفەدەراتسياسى كانتوندارى كەڭەسىنىڭ پرەزيدەنتى ە.فوستەر-ۆاننينيمەن كەزدەسۋ كەزىندە ق.توقاەۆ جەنەۆادا ءوتىپ جات­قان شارانى ۇيىمداستىرۋدا شۆەيتساريا پارلامەنتىنىڭ ۇلەسىن جوعارى باعالاي كەلىپ, بۇل ەلدىڭ حالىقارالىق ساياساتتا ىقپالدى ورتا­لىققا اينالعاندىعىن جەتكىزدى. چەحيا پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى پ.سوبوتكومەن بولعان ءوزارا اڭگىمە بارىسىندا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن, الەمدىك پار­لا­مەنتاريزمدى دامىتۋ, قازىرگى زامان قاۋىپتەرىمەن كۇرەستە پارلا­مەنتتىك ديپلوماتيا مەن دەپۋتاتتار ءرولىن ارتتىرۋ جايىن ءسوز ەتتى. كەشە ەرتەڭگىسىن ق.توقاەۆ بۇكىل­قىتايلىق حالىقتار وكىلدەرى تۇراقتى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۋ بانگومەن ءىس باسىنداعى تاماقتانۋ مازىرىنە قاتىسسا, ءتۇس قايتا تاعى ار­نايى جۇزدەستى. جۇزدەسۋ بارى­سىن­دا تاراپتار حالىقارالىق ىستەر­دە ءبىر-بىرىنە قولداۋ ءبىلدىرۋ بارى­سىنا, تىعىز ەكونوميكالىق بايلا­نىستاردىڭ ورناتىلۋىنا جانە ساياسي سەنىمگە قۇرىلعان قازاقستان-قىتاي قارىم-قاتىناستارىنا قانا­عاتتانۋشىلىق ءبىلدىردى. سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز جاھاندىق قارجى-ەكونو­مي­كالىق داعدارىستان شىعۋدا الەمدىك ەكونوميكانىڭ “لوكومو­تي­ۆى­نە” اينالدى, دەي وتىرىپ, قا­سىم-جومارت كەمەل ۇلى بقحو تۇ­راقتى كوميتەتى توراعاسىن قازاق­ستان­عا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىردى. اسقار تۇراپباي ۇلى.