جا
زدا جەرى ساعىمعا, قىستا ەلى سوعىمعا باي سارىسۋ اۋدانىنىڭ تورىنەن ورىن تەپكەن يگىلىك اۋىلىندا بۇگىندە 200-ءدىڭ ۇستىندە ءتۇتىن بار ەكەن. وسىنداعى ونەر مەكتەبىنىڭ ءىشى كۇمبىرلەگەن ۇنگە تولى. مىنا بولمەنىڭ ەسىگىن اشىپ قالساڭىز, دومبىرا تارتۋدى ۇيرەنىپ جاتقان جاس بالا, انا بولمەسىندە قوبىزىن قۇشاقتاعان وقۋشى قىز... ارقايسىسى ءارتۇرلى شىعارمانى ورىنداپ جاتسا دا ءبارى قوسىلىپ وسى شاڭىراققا ءتان, قۇلاققا جاعىمدى ءبىر اۋەن شىعاراتىن سياقتى ما, قالاي ءوزى... سوسىن وسى شاڭىراقتا ونەر ۇيرەنىپ جۇرگەن بالالاردىڭ بويىندا ەرەكشە ءبىر قۇلشىنىس, قۋانىش, كۇش-قۋات بار.
ولارعا ءدارىس بەرىپ جۇرگەندەردىڭ ىشىندە بالتاباي ءداۋىربەكوۆتى سارىسۋ جۇرتى عانا ەمەس, وبلىس حالقى جاقسى تانيدى. ونەردىڭ ارقاسىندا ءونىپ-ءوسىپ, قوس ىشەكتىڭ ارقاسىندا قاناتىن كەڭگە جايعان بالتەكەڭنىڭ ۇيىندە دومبىرا, قوبىز جاسايتىن شاعىن تسەح بار. حالىقتىق مۋزىكالىق اسپاپتاردى جاساۋدىڭ حاس شەبەرى بالتاباي اعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى.
جالپى, بۇل – ونەر قونعان شاڭىراق. بالتاباي اعانىڭ پەرزەنتتەرى – بىلتەباي, الماباي, جانار, دينارا, اسەل, جاراس, ايتكۇل, ءبارى-ءبارى شەتىنەن دومبىراشى, قوبىزشى. بارلىعى دا تەرمەنى, حالىق اندەرىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ايتادى. نەمەرەلەرى جاندوس, ايدا, جالعاس تا اتادان دارىعان ونەردى جالعاستىرىپ كەلە جاتقان دارىندار. جامبىل گۋمانيتارلىق كوللەدجىنىڭ ءىىى كۋرسىندا وقيتىن تاعى ءبىر نەمەرەسى الماس ستۋدەنتتەر اراسىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق بايقاۋدىڭ «قىلقوبىز» اتالىمى بويىنشا لاۋرەات. وتاناسى قالبيبى اپا «التىن القا» يەگەرى. وتباسىنداعى 7 بالا, 27 نەمەرە, 2 شوبەرەسى امان-ەسەن شاۋىپ-شاپقىلاپ ءجۇر. ءبىر وتباسىندا اكەسى, 3 ۇلى جانە نەمەرەسى, بارلىعى 5 وتباسى مۇشەلەرى ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتار جاساۋدىڭ شەبەرلەرى. سونىڭ ىشىندە ۇلدارى الماباي مەن جاراس اكە جولىن جالعاستىرىپ كەلەدى. بيىل جامبىل وبلىسىندا وتكەن «مەرەيلى وتباسى» كونكۋرسىندا داۋىربەكوۆتەر وتباسىنىڭ ونەرى جوعارى باعالانىپ, جۇلدەلى ەكىنشى ورىنعا قول جەتكىزدى.
– دومبىرا, قوبىز جاساۋمەن اينالىسىپ كەلە جاتقانىما 14 جىلدان استى, – دەيدى بالتاباي بەكبول ۇلى. – جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلگەنمىن. دومبىرانىڭ بارلىق ءتۇرىن جاسايمىن. ارينە, بۇل كاسىپتى بىردەن مەڭگەرىپ كەتكەنىمىز جوق. تاجىريبە جوقتىقتان وپىنعان جاعدايلار دا بولدى. ءالى ەسىمدە... مۋزىكالىق اسپاپ جونۋدى جاڭادان ۇيرەنىپ جۇرگەن كەزىمدە باقانداي ەلۋ دومبىرانى الماتىعا اپارىپ, ۇلكەن ءبىر كونتسەرتتىڭ كەزىندە ساتپاقشى بولدىم. سوندا ءتىزىلىپ تۇرعان دومبىرانى كورىپ, ءبىر كىسى بەرى بۇرىلدى. الگى كىسى دومبىرانىڭ ءبىر-ەكەۋىن شەرتىپ كورىپ: «مۇنىڭ نە؟ ماڭقا دومبىرالارىڭدى نەمەنەگە سامساتىپ اكەلگەنسىڭ؟» دەپ تەرىس بۇرىلىپ كەتىپ قالدى. كەيىن ءبىلدىم, بۇل – نۇرعيسا تىلەنديەۆ ەكەن. سويتسەم, دومبىرانىڭ شاناعىنان پەرنەلەرىنە قاراي كوز جىبەرگەندە, سىزعىشپەن سىزعانداي ءتۇپ-ءتۇزۋ بولىپ تۇرۋى ءتيىس ەكەن. ءسال قيسايسا, ءۇنى بۇزىلاتىن كورىنەدى. نۇرعيسا اعامنىڭ جاساعان دۇنيەمدى جاراتپاي تاستاۋى ءومىر بويى ساباق بولدى. قازىر تاپسىرىس كوپ. ءتىپتى, كەيبىر دومبىرامىزدى 1000 اقش دوللارىنا بالاپ, ساتىپ الىپ كەتەدى. جالپى, ءوزىم بالا كەزىمنەن اعاش جونۋعا قۇمار بولدىم. يرەك, قيسىق ءوسىپ تۇرعان اعاشتاردى كورسەم, كوز الدىما تالاي بەينەلەر ەلەستەيتىن. قازاق وسى ۇلتتىق اسپاپتارىمەن باي ەمەس پە؟ ءبىر جىلدارى قىلقوبىز دەگەندى ەشكىم قولعا ۇستاماي, قۇرىپ بارا جاتىر ەدى. قازىر اللاعا شۇكىرشىلىك, ۇلتتىق اسپاپتارعا دەگەن قامقورلىق جاقسى. اۋىلداعى ونەر مەكتەبى تالاي جاستىڭ بولاشاعىنا جارقىن جول اشتى. ۇنەمى بايقاپ جۇرەمىن, وقۋشىلار مەيلىنشە ونەر ساباعىنان قالماۋعا تىرىسادى. جاس بالالاردىڭ ونەرگە دەگەن قۇلشىنىسى – ومىرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى, ۇمتىلىسى ەمەس پە؟
ءيا, ونەر – قۇدىرەت. قۇدىرەتتى ءبارى مويىندايدى. ءار قازاقتىڭ شاڭىراعىنىڭ تورىندە دومبىرا تۇرۋى كەرەك دەگەندى ۇران قىپ ۇستاعان حالىقپىز عوي. ياعني, قازاق امان تۇرعاندا ۇلتتىق ونەردى ۇلىقتاپ جۇرگەندەردىڭ دە جاعدايلارى جامان بولماس. داۋىربەكوۆتەر جاساعان ۇلتتىق-سازدى اسپاپتار (دومبىرا, قوبىز, شەرتەر, سىلدىرماق, داۋىلپاز, سازسىرناي جانە ت.ب.) ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرىندە كەڭىنەن تارالعان جانە سۇرانىسقا يە. ولارعا التىنبەك قورازباەۆ, ساۋلە جانپەيىسوۆا سىندى بەلگىلى ونەر يەلەرى تاپسىرىس بەرىپ, دومبىرا جاساتقان. جالپى, ۇلتتىق-سازدى اسپاپتار جاساۋ ىلۋدە ءبىر ادامعا عانا قوناتىن دارىن, قاسيەت. سول قاسيەتتى اتادان بالا مۇرا ەتىپ جالعاستىرىپ, قازاق ونەرىنىڭ شىراقشىلارىنا اينالعان بۇل وتباسىنا دەگەن ەلدىڭ قۇرمەتى ەرەكشە.
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى,
سارىسۋ اۋدانى.
زدا جەرى ساعىمعا, قىستا ەلى سوعىمعا باي سارىسۋ اۋدانىنىڭ تورىنەن ورىن تەپكەن يگىلىك اۋىلىندا بۇگىندە 200-ءدىڭ ۇستىندە ءتۇتىن بار ەكەن. وسىنداعى ونەر مەكتەبىنىڭ ءىشى كۇمبىرلەگەن ۇنگە تولى. مىنا بولمەنىڭ ەسىگىن اشىپ قالساڭىز, دومبىرا تارتۋدى ۇيرەنىپ جاتقان جاس بالا, انا بولمەسىندە قوبىزىن قۇشاقتاعان وقۋشى قىز... ارقايسىسى ءارتۇرلى شىعارمانى ورىنداپ جاتسا دا ءبارى قوسىلىپ وسى شاڭىراققا ءتان, قۇلاققا جاعىمدى ءبىر اۋەن شىعاراتىن سياقتى ما, قالاي ءوزى... سوسىن وسى شاڭىراقتا ونەر ۇيرەنىپ جۇرگەن بالالاردىڭ بويىندا ەرەكشە ءبىر قۇلشىنىس, قۋانىش, كۇش-قۋات بار.
ولارعا ءدارىس بەرىپ جۇرگەندەردىڭ ىشىندە بالتاباي ءداۋىربەكوۆتى سارىسۋ جۇرتى عانا ەمەس, وبلىس حالقى جاقسى تانيدى. ونەردىڭ ارقاسىندا ءونىپ-ءوسىپ, قوس ىشەكتىڭ ارقاسىندا قاناتىن كەڭگە جايعان بالتەكەڭنىڭ ۇيىندە دومبىرا, قوبىز جاسايتىن شاعىن تسەح بار. حالىقتىق مۋزىكالىق اسپاپتاردى جاساۋدىڭ حاس شەبەرى بالتاباي اعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى.
جالپى, بۇل – ونەر قونعان شاڭىراق. بالتاباي اعانىڭ پەرزەنتتەرى – بىلتەباي, الماباي, جانار, دينارا, اسەل, جاراس, ايتكۇل, ءبارى-ءبارى شەتىنەن دومبىراشى, قوبىزشى. بارلىعى دا تەرمەنى, حالىق اندەرىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ايتادى. نەمەرەلەرى جاندوس, ايدا, جالعاس تا اتادان دارىعان ونەردى جالعاستىرىپ كەلە جاتقان دارىندار. جامبىل گۋمانيتارلىق كوللەدجىنىڭ ءىىى كۋرسىندا وقيتىن تاعى ءبىر نەمەرەسى الماس ستۋدەنتتەر اراسىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق بايقاۋدىڭ «قىلقوبىز» اتالىمى بويىنشا لاۋرەات. وتاناسى قالبيبى اپا «التىن القا» يەگەرى. وتباسىنداعى 7 بالا, 27 نەمەرە, 2 شوبەرەسى امان-ەسەن شاۋىپ-شاپقىلاپ ءجۇر. ءبىر وتباسىندا اكەسى, 3 ۇلى جانە نەمەرەسى, بارلىعى 5 وتباسى مۇشەلەرى ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتار جاساۋدىڭ شەبەرلەرى. سونىڭ ىشىندە ۇلدارى الماباي مەن جاراس اكە جولىن جالعاستىرىپ كەلەدى. بيىل جامبىل وبلىسىندا وتكەن «مەرەيلى وتباسى» كونكۋرسىندا داۋىربەكوۆتەر وتباسىنىڭ ونەرى جوعارى باعالانىپ, جۇلدەلى ەكىنشى ورىنعا قول جەتكىزدى.
– دومبىرا, قوبىز جاساۋمەن اينالىسىپ كەلە جاتقانىما 14 جىلدان استى, – دەيدى بالتاباي بەكبول ۇلى. – جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلگەنمىن. دومبىرانىڭ بارلىق ءتۇرىن جاسايمىن. ارينە, بۇل كاسىپتى بىردەن مەڭگەرىپ كەتكەنىمىز جوق. تاجىريبە جوقتىقتان وپىنعان جاعدايلار دا بولدى. ءالى ەسىمدە... مۋزىكالىق اسپاپ جونۋدى جاڭادان ۇيرەنىپ جۇرگەن كەزىمدە باقانداي ەلۋ دومبىرانى الماتىعا اپارىپ, ۇلكەن ءبىر كونتسەرتتىڭ كەزىندە ساتپاقشى بولدىم. سوندا ءتىزىلىپ تۇرعان دومبىرانى كورىپ, ءبىر كىسى بەرى بۇرىلدى. الگى كىسى دومبىرانىڭ ءبىر-ەكەۋىن شەرتىپ كورىپ: «مۇنىڭ نە؟ ماڭقا دومبىرالارىڭدى نەمەنەگە سامساتىپ اكەلگەنسىڭ؟» دەپ تەرىس بۇرىلىپ كەتىپ قالدى. كەيىن ءبىلدىم, بۇل – نۇرعيسا تىلەنديەۆ ەكەن. سويتسەم, دومبىرانىڭ شاناعىنان پەرنەلەرىنە قاراي كوز جىبەرگەندە, سىزعىشپەن سىزعانداي ءتۇپ-ءتۇزۋ بولىپ تۇرۋى ءتيىس ەكەن. ءسال قيسايسا, ءۇنى بۇزىلاتىن كورىنەدى. نۇرعيسا اعامنىڭ جاساعان دۇنيەمدى جاراتپاي تاستاۋى ءومىر بويى ساباق بولدى. قازىر تاپسىرىس كوپ. ءتىپتى, كەيبىر دومبىرامىزدى 1000 اقش دوللارىنا بالاپ, ساتىپ الىپ كەتەدى. جالپى, ءوزىم بالا كەزىمنەن اعاش جونۋعا قۇمار بولدىم. يرەك, قيسىق ءوسىپ تۇرعان اعاشتاردى كورسەم, كوز الدىما تالاي بەينەلەر ەلەستەيتىن. قازاق وسى ۇلتتىق اسپاپتارىمەن باي ەمەس پە؟ ءبىر جىلدارى قىلقوبىز دەگەندى ەشكىم قولعا ۇستاماي, قۇرىپ بارا جاتىر ەدى. قازىر اللاعا شۇكىرشىلىك, ۇلتتىق اسپاپتارعا دەگەن قامقورلىق جاقسى. اۋىلداعى ونەر مەكتەبى تالاي جاستىڭ بولاشاعىنا جارقىن جول اشتى. ۇنەمى بايقاپ جۇرەمىن, وقۋشىلار مەيلىنشە ونەر ساباعىنان قالماۋعا تىرىسادى. جاس بالالاردىڭ ونەرگە دەگەن قۇلشىنىسى – ومىرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى, ۇمتىلىسى ەمەس پە؟
ءيا, ونەر – قۇدىرەت. قۇدىرەتتى ءبارى مويىندايدى. ءار قازاقتىڭ شاڭىراعىنىڭ تورىندە دومبىرا تۇرۋى كەرەك دەگەندى ۇران قىپ ۇستاعان حالىقپىز عوي. ياعني, قازاق امان تۇرعاندا ۇلتتىق ونەردى ۇلىقتاپ جۇرگەندەردىڭ دە جاعدايلارى جامان بولماس. داۋىربەكوۆتەر جاساعان ۇلتتىق-سازدى اسپاپتار (دومبىرا, قوبىز, شەرتەر, سىلدىرماق, داۋىلپاز, سازسىرناي جانە ت.ب.) ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرىندە كەڭىنەن تارالعان جانە سۇرانىسقا يە. ولارعا التىنبەك قورازباەۆ, ساۋلە جانپەيىسوۆا سىندى بەلگىلى ونەر يەلەرى تاپسىرىس بەرىپ, دومبىرا جاساتقان. جالپى, ۇلتتىق-سازدى اسپاپتار جاساۋ ىلۋدە ءبىر ادامعا عانا قوناتىن دارىن, قاسيەت. سول قاسيەتتى اتادان بالا مۇرا ەتىپ جالعاستىرىپ, قازاق ونەرىنىڭ شىراقشىلارىنا اينالعان بۇل وتباسىنا دەگەن ەلدىڭ قۇرمەتى ەرەكشە.
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى,
سارىسۋ اۋدانى.
