ايگۇل مەلەسقىزىنىڭ ايتۋىنشا, 2025 جىلى جوسپار بويىنشا 11 جاستاعى 13 026 قىز بالا ۆاكتسينا الۋعا ءتيىس. الايدا ولاردىڭ 3 053-ىنە (23,4%) ەكپەنىڭ ءى دوزاسى ەگىلگەن, ال 1 411 قىز (10,9%) ءىى دوزاسىن العان. سونىمەن قاتار 12–13 جاستاعى 953 قىزعا ءى دوزا سالىنسا, 1 271 قىز ءىى دوزامەن قامتىلعان. ۆاكتسينا ءۇش دوزادا سالىنادى, ءار ارالىعى بىرنەشە ايدى قۇرايدى. بۇل كەزەڭ اعزادا تۇراقتى يممۋنيتەت قالىپتاسۋى ءۇشىن قاجەت.
ا.تۇرىمبەتوۆانىڭ مالىمەتىنشە, 11–17 جاستاعى قىزدارعا ۆاكتسينا تەگىن سالىنادى. ەكپە مەكتەپتەردىڭ مەديتسينالىق كابينەتتەرىندە نەمەسە جەرگىلىكتى ەمحانالاردىڭ ەگۋ بولمەلەرىندە جۇرگىزىلەدى. ۆاكتسينا سالماس بۇرىن اتا-انانىڭ نەمەسە زاڭدى وكىلدىڭ جازباشا رۇقساتى تالاپ ەتىلەدى.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, اپۆ ينفەكتسياسىنىڭ بەلگىلەرى كەي جاعدايدا ادام اعزاسىندا سۇيەل تۇرىندە كورىنۋى مۇمكىن. ۆيرۋس تۇرمىستىق جولمەن, اتا-انادان بالاعا نەمەسە ادامنىڭ ءوز-وزىنە جۇعۋ قاۋپى ارقىلى بەرىلۋى ىقتيمال. سۇيەل پايدا بولعان جاعدايدا ونى مەديتسينالىق مەكەمەدە كۇيدىرۋ ارقىلى ەمدەۋگە بولادى. دەگەنمەن دارىگەرلەر الدىمەن ىشكى اعزالاردى تەكسەرۋدى ۇسىنادى, سەبەبى سىرتقى بەلگىلەردىڭ سەبەبى ىشكى وزگەرىستەرمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ءوز بەتىنشە ەمدەلۋگە بولمايدى, بۇل دەنساۋلىققا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى.
ەلىمىزدە قولدانىلىپ جاتقان اپۆ-عا قارسى ۆاكتسينالار ساپاسى جوعارى, قاتاڭ باقىلاۋدان وتكەن ونىمدەر ەكەنى ايتىلدى. ەكپە ەگۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى بولىنگەن. 11–13 جاس ارالىعىنداعى قىزدارعا ۆاكتسينا ۇلتتىق ەگۋ كۇنتىزبەسىنە سايكەس جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىلەدى, ال 14–17 جاس ارالىعىنداعى قىزدارعا ەرىكتى تۇردە سالىنادى. دەگەنمەن ەكپەدەن باس تارتقان جاعدايدا اتا-اناعا نەمەسە زاڭدى وكىلگە ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلماعان.
«اپۆ ۆيرۋسىن جۇقتىرۋدىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرى بار. سونىڭ ءبىرى – سترەسس. سوندىقتان ادام اشۋشاڭ بولماي, سابىر ساقتاۋى كەرەك. ەكىنشى سەبەپ – دۇرىس تاماقتانباۋ. قازىرگى تاڭدا جىلدام تاماقتانۋ ورىندارىندا فري كارتوبى مەن گازدالعان سۋسىنداردى كوپ پايدالانۋ دەنساۋلىققا كەرى اسەر ەتەدى. ونىڭ ورنىنا ءۇي جاعدايىندا دۇرىس تاعام دايىنداپ تۇتىنۋ ماڭىزدى. وكىنىشكە قاراي, كەي جاعدايدا دۇرىس تاماقتانۋ ادەتى وتباسىندا قالىپتاسپاي جاتادى. بۇل رەتتە اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك», دەدى مامان.
ونىڭ ايتۋىنشا, ونكولوگيالىق ورتالىقتاردا جاس ايەلدەردىڭ جاتىر موينى وبىرىنا شالدىققان جاعدايلارى ءجيى كەزدەسەدى. ناۋقاستاردىڭ كوبى دەر كەزىندە ۆاكتسينا الماعانىنا وكىنىش بىلدىرەدى. سوندىقتان قىز بالالارعا ەرتە جاستان يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ەكپەنى ۋاقىتىندا سالدىرۋدىڭ ماڭىزى زور.
سونداي-اق الەۋمەتتىك جەلىلەردە ۆاكتسيناعا قاتىستى جالعان اقپاراتتاردىڭ تارالۋى جاعدايدى كۇردەلەندىرىپ وتىرعانى ايتىلدى. كەي ازاماتتار سول اقپاراتتارعا سەنىپ, ەكپەدەن باس تارتىپ جاتادى. دەگەنمەن سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قىزمەت ماماندارى حالىقپەن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن تۇراقتى جۇرگىزىپ كەلەدى.
«ۆاكتسيناعا قارسى شىعاتىن, قوعامدى جاڭىلىستىراتىن توپتاردى انتيۆاكسەرلەر دەپ اتايدى. بىراق شىمكەنتتە مۇنداي ۇيىمدار جوق. نەگىزسىز اقپارات تاراتۋشىلاردىڭ ارەكەتى زاڭ اياسىندا قاراستىرىلۋى مۇمكىن. حالىقتى راستالماعان اقپاراتقا سەنبەۋگە شاقىرامىز», دەدى ايگۇل تۇرىمبەتوۆا.
سونىمەن قاتار ول وبىر اۋرۋىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە سكرينينگتىك تەكسەرۋلەر ەنگىزىلگەنىن ەسكە سالدى. 30–70 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار جىل سايىن پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋدەن وتۋگە ءتيىس. بۇل شارالار شىمكەنت قالاسىنداعى ەمحانالاردا تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, اۋرۋدى ەرتە انىقتاپ, كوپتەگەن ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر.
ا.تۇرىمبەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, 11–17 جاس ارالىعىنداعى قىز بالالارعا اپۆ-عا قارسى ۆاكتسينا مەملەكەت ەسەبىنەن تەگىن سالىنادى. ال ودان جوعارى جاستاعى قىز-كەلىنشەكتەر ەكپەنى جەكەمەنشىك مەديتسينالىق ورتالىقتاردا الا الادى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, جەكە كلينيكالارداعى ۆاكتسينا ساپاسىنا كۇمان كەلتىرۋگە نەگىز جوق, سەبەبى بارلىق ەكپە ءتۇرى بىردەي قاتاڭ باقىلاۋدان وتەدى.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ارنايى قاداعالاۋ جۇيەسى ۆاكتسينالاردىڭ ساپاسىن تۇراقتى باقىلاپ وتىرادى. بەلگىلەنگەن تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىن پرەپاراتتار وندىرىستەن دە, اينالىمنان دا دەرەۋ الىنىپ تاستالادى. ماماننىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى قولدانىلىپ جۇرگەن ۆاكتسينالار اعزادا شامامەن 10 جىلعا دەيىن تۇراقتى يممۋنيتەت قالىپتاستىرادى.
ەلىمىزدە اپۆ-عا قارسى ۆاكتسيناتسيا العاش رەت 2015 جىلى ءتورت وڭىردە تاجىريبە رەتىندە ەنگىزىلگەن بولاتىن. الايدا ءارتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى بۇل باعدارلاما ۋاقىتشا توقتاتىلدى. كەيىنگى كەزەڭدە جاتىر موينى وبىرى كورسەتكىشتەرىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى ۆاكتسيناتسيا باعدارلاماسى قايتا جانداندى.
دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, قوعامدا ءجيى ايتىلاتىن «ۆاكتسينا بەدەۋلىككە اكەلەدى» دەگەن پىكىردىڭ عىلىمي نەگىزى جوق. كەرىسىنشە, ناقتى دەرەكتەر مۇنداي تۇجىرىمدى جوققا شىعارادى. ماسەلەن, 2015 جىلى ەكپە العان العاشقى 130 قىزدىڭ 80-ءى بۇگىندە تۇرمىس قۇرىپ, انا اتانىپ وتىر.
«ۆاكتسينا – ادامدى ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلاردان قورعايتىن ەڭ ءتيىمدى قۇرال. ەكپە ەنگىزىلگەننەن بەرى الەمدە كوپتەگەن ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم ايتارلىقتاي ازايدى», دەدى مامان.
ادام پاپيللوماسى ۆيرۋسى (اپۆ) – تەرى مەن شىرىشتى قابىقتاردى زاقىمدايتىن ۆيرۋستار توبى. ونىڭ 200-دەن استام ءتۇرى بەلگىلى, سونىڭ 14 ءتۇرى ونكولوگيالىق قاۋىپ توندىرەدى. عىلىمي دەرەكتەرگە سايكەس, 25 جاسقا دەيىنگى جاستار اراسىندا اپۆ جۇقتىرۋ جيىلىگى جوعارى.
ەلىمىزدە جىل سايىن شامامەن 1 900 ايەلگە جاتىر موينى وبىرى دياگنوزى قويىلادى. ولاردىڭ ىشىندە 600-دەن استامى اۋرۋ سالدارىنان كوز جۇمادى. بۇل – كۇنىنە ورتا ەسەپپەن ەكى ايەل وسى دەرتتەن قايتىس بولادى دەگەن ءسوز. جاتىر موينى وبىرى ەلىمىزدە ءسۇت بەزى وبىرىنان كەيىنگى ەڭ كەڭ تارالعان ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
اپۆ-عا قارسى ۆاكتسينا الەمدە 15–16 جىلدان بەرى قولدانىلىپ كەلەدى. بۇگىندە بۇل ەكپە وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان سياقتى كورشىلەس ەلدەردە جانە الەمنىڭ 135 مەملەكەتىندە ۇلتتىق يممۋنداۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن. 2023 جىلعى مالىمەت بويىنشا, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنا مۇشە 194 ەلدىڭ 135-ءى (67%) اپۆ ۆاكتسيناسىن يممۋنداۋ جۇيەسىنە ەنگىزگەن. ەڭ جوعارى قامتۋ ەۋروپالىق ايماقتا تىركەلگەن.
ەكپە تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, 2006–2007 جىلدارى «گارداسيل» ۆاكتسيناسى اقش پەن اۋستراليانىڭ يممۋنداۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلدى. ول كەزدە اقش-تا 11–12 جاستاعى, اۋستراليادا 12–13 جاستاعى قىزدار ۆاكتسينا العان. كەيىن 2016 جىلى اقش, 2018 جىلدان باستاپ اۋستراليا «گارداسيل-9» ۆاكتسيناسىنا كوشتى. ال وزبەكستان مەن قىرعىزستاندا 2019 جىلدان بەرى 4-ۆالەنتتى ۆاكتسينا 9–13 جاس ارالىعىنداعى قىزدارعا سالىنىپ كەلەدى.
قازىرگى تاڭدا اپۆ-نىڭ ناقتى ەمى جوق, ونىڭ الدىن الۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ۆاكتسيناتسيا. عىلىمي زەرتتەۋلەر جاتىر موينى وبىرىنىڭ نەگىزگى سەبەبى اپۆ ينفەكتسياسى ەكەنىن دالەلدەگەن. سوندىقتان ەكپە اۋرۋ جۇقتىرعانعا دەيىن سالىنسا, تيىمدىلىگى جوعارى بولادى.
2024 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ ەلىمىزدە 11 جاستاعى قىز بالالارعا اپۆ-عا قارسى ۆاكتسيناتسيا قايتا ەنگىزىلدى. مەديتسينالىق كورسەتىلىمدەر بولماعان جاعدايدا ەكپە 6 اي ارالىقپەن ەكى رەت سالىنادى. سونىمەن قاتار 14 پەن 17 جاس ارالىعىنداعى قىزدارعا قوسىمشا ۆاكتسيناتسيا جۇرگىزۋ قاراستىرىلعان.
وسىعان بايلانىستى 2026 جىلدىڭ 13 مامىرىندا باس مەملەكەتتىك سانيتارلىق دارىگەردىڭ №7 قاۋلىسى قابىلدانىپ, 14-17 جاس ارالىعىنداعى قىزدارعا قوسىمشا ۆاكتسيناتسيا جۇرگىزۋ ءتارتىبى بەكىتىلدى. بۇل شارا ەڭ الدىمەن جاس قىزداردى جاتىر موينى وبىرىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, ۆاكتسينا اعزادا يممۋندىق جاۋاپتى كۇشەيتىپ, اپۆ ينفەكتسياسىنا قارسى انتيدەنەلەردىڭ تۇزىلۋىنە ىقپال ەتەدى. ەرتە جاستان (9 جاستان باستاپ) ەگىلگەن ۆاكتسينا قاتەرلى ىسىك تۋدىراتىن اپۆ تۇرلەرىنەن ءتيىمدى قورعانىس قالىپتاستىرادى.
حالىقارالىق زەرتتەۋلەر دە ۆاكتسينانىڭ قاۋىپسىز ەكەنىن دالەلدەگەن. اقش, كانادا, دانيادا 200 مىڭنان استام ايەلگە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ەكپەنىڭ بەدەۋلىككە اسەر ەتپەيتىنى جانە رەپرودۋكتيۆتىك قىزمەتتى بۇزبايتىنى انىقتالعان.
بۇگىندە الەمدە 100 ميلليوننان استام ادام اپۆ ۆاكتسيناتسياسىنان وتكەن,
270 ميلليوننان استام دوزا قولدانىلعان. وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋىر نەمەسە قاۋىپتى جاناما اسەرلەر تىركەلمەگەن.
سوندىقتان ماماندار ۆاكتسينا ايەلدەردىڭ بەدەۋلىگىنە اكەلەدى دەگەن پىكىردىڭ عىلىمي نەگىزى جوق ەكەنىن ايتادى. بۇل ماسەلە كوپجىلدىق كلينيكالىق زەرتتەۋلەرمەن دالەلدەنگەن.
ماماننىڭ پىكىرىنشە, اپۆ-عا قارسى ەكپەنىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جۇرگىزىلمەۋى الداعى ۋاقىتتا جاتىر موينى وبىرىنىڭ وسۋىنە الىپ كەلۋى مۇمكىن. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى 2030 جىلعا قاراي بۇل دەرتتەن بولاتىن ءولىم-ءجىتىمنىڭ ارتۋ قاۋپىن بولجاعان.
قازىرگى تاڭدا ونكولوگيالىق ءولىم جاعدايلارىنىڭ شامامەن 90%-ى دامۋشى ەلدەردە تىركەلەدى. قازاقستاندا 45–54 جاس ارالىعىنداعى ايەلدەر اراسىندا جاتىر موينى وبىرى ءجيى انىقتالادى. الايدا اۋرۋ ەرتە انىقتالعان جاعدايدا تولىق ەمدەلۋگە مۇمكىندىك بار.
سوندىقتان دارىگەرلەر 30–70 جاس ارالىعىنداعى ايەلدەرگە جىل سايىن سكرينينگتەن ءوتۋدى, ال جاتىر موينى وبىرىن ەرتە انىقتاۋ ءۇشىن ءار ءتورت جىل سايىن پاپ-تەست تاپسىرىپ تۇرۋدى ۇسىنادى.
