گازەتىمىزدەگى «جازىلعان جايدىڭ جاڭعىرىعى» ايدارىمەن وقىرمان ويىنا قوزعاۋ سالعان جاريالانىمداردان تۋىنداعان پىكىرلەر بەرىلەتىنى بەلگىلى. كەيىنگى كەزدەگى سونداي دۇنيەلەردىڭ ءبىرى – تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ «قۇندىلىقتار قۇلدىراۋى» اتتى ماقالاسى. اتالعان ماقالا ەلباسىمىزدىڭ دا ويىنان شىعىپ وتىرعانىن ايتۋدى ورىندى كورەمىز. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قۇندىلىقتار قۇلدىراۋى» اتتى ماقالاعا وراي باسىلىم باسشىسىنا: «س.ابدراحمانوۆقا. ت.شارمانوۆپەن مەن سويلەستىم, تەلەفونمەن. بۇل ماسەلەنى ءارى قاراي قوزعاۋ قاجەت. باسقا ادامدار دا وسى تاقىرىپتى جالعاستىرسىن» دەپ تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. 19 ناۋرىزداعى پىكىرلەر توپتاماسىنا جازىلعان اننوتاتسيادا: «13 ناۋرىز كۇنگى نومىرىمىزدە جاريالانعان ول ماقالا قاستەر تۇتۋعا ءتيىستى قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قۇلدىراۋى عىلىمداعى ارزان اتاققۇمارلىق اۋرۋىنا اپارىپ سوقتىرا باستاعانى جونىندە جان اۋىرتا ءسوز ەتەدى. سودان بەرگى كۇندەردە رەداكتسياعا تەلەفون سوعىپ حابارلاسۋشىلار, وسى تاقىرىپتى جالعاستىرۋ نيەتىن بىلدىرۋشىلەر كوپ بولىپ تۇر. ولاردىڭ اراسىندا ەلگە تانىمال حالىق قالاۋلىلارى دا, عىلىمنىڭ ايتۋلى وكىلدەرى دە, ءبىلىم سالاسىنىڭ ماماندارى دا بار» دەلىنگەن ەدى.
اكادەميك اعاسىنىڭ ايتارىن الدىمەن جالعاستىرعانداردىڭ ءبىرى – حالقىمىزدىڭ تانىمال تۇلعاسى قۋانىش سۇلتانوۆ. حالىق قالاۋلىسىنىڭ ماقالاسىندا عالىم ويى تەرەڭدەتە تاراتىلا تۇسكەن, سونىمەن قاتار ەلدىك سيپاتىمىزعا ءمىن بولارلىقتاي باسقا دا جايلار قوزعالعان. «ەگەمەن قازاقستان» بۇل تاقىرىپتى الداعى كەزدە دە قوزعاي بەرەتىن بولادى. ەلىم دەيتىن ازاماتتاردىڭ بارشاسىن حالىقتىق قالپىمىزعا, ۇلتتىق ءبىتىم-بولمىسىمىزعا, وركەنيەتكە ۇمتىلعان وسكەلەڭ ۇردىستەرىمىزگە ۇيلەسپەيتىن, جانىمىزعا جات مىنەز-ق ۇلىقتان ارىلۋدىڭ جولدارى جايىندا بىرلەسە اقىلداسۋعا شاقىرامىز.
اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ اعامىز «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندەگى «قۇندىلىقتار قۇلدىراۋى» دەگەن ماقالاسىندا ۇلتتىڭ ءسوزىن ايتتى. ايتىلۋى ءتيىس ەدى دەگەن, كوپتى تولعاندىرىپ جۇرگەن تولعاقتى وي, وتكىر پىكىر ايتىلدى. عالامنىڭ بۇگىنگىدەي وزىق ۇردىسىندە سانا مەشەۋلىگىنىڭ ارتقا تارتىپ, ۇلت كەلبەتىنە ۇيات, نۇقسان كەلتىرىپ جۇرگەندىگىن اشىنا جازدى. توكەڭ وسى ماقالادا تولعاعاندارىن سوڭعى جىلدارى ءار جەردە, كەيبىر جيىنداردا ءوزىن تۇسىنەتىن ادامدارمەن پىكىر الىسۋدا تالاي ايتىپ, اقىرى ابىز اعانىڭ قوعامعا جۇرەكجاردى جاناشىرلىق ءسوزى وسىنداي شىمىر ويعا جۇمىلىپ جارىققا شىقتى. بۇل – ۇستاز ءسوزى, بولاشاق ۇرپاققا ۇلاعاتتى ءسوز دەسەك تە ارتىق ايتقاندىق بولماس.
مەن «ۇيات» دەگەن ءسوزدى ادەيى العا تارتىپ وتىرمىن. تاربيە جۇمىسىندا, وتباسىندا نەمەسە وقۋ ورىندارىندا بولسىن, ادامداردىڭ ءوزارا ارالاسىندا ۇيات تۋرالى اڭگىمە كەيىنگە ىسىرىلدى. ەشكىم ەشنارسەدەن ۇيالمايتىن بولدى. كولىكتە, اۆتوبۋستا, تاعى باسقا كوپشىلىك ورىنداردا جاستار ۇلكەندەرگە ورىن بەرمەۋ نەمەسە ۇلكەن ادامداردىڭ كوزىنشە دورەكى سويلەۋدەن ەشكىم ۇيالماق تۇگىل قىسىلمايتىن بولدى. سول سياقتى وزىنە ءوزى ءماز بولىپ, ارسىز ارەكەتتەرمەن وڭاي بايىعاندار تويىنعانىنان اياعىن قالاي باسارىن بىلمەي, ۇيات دەگەن ۇعىمنان اۋلاق, كەسىرلى ىستەر جاسايتىن بولدى. قورقىنىشتىسى سول – سونىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ ۇياتسىز تىرلىك ەكەنىن بىلە تۇرا قولپاشتاۋشىلار, ءتىپتى ونى ۇلگى ەتۋشىلەر كوبەيدى. ماسەلەن, تورەگەلدى شارمان ۇلى ايتقان جالعان «پروفەسسور», «دوكتور», «اكادەميكتەر» زەرتحانا, ارحيۆ, كىتاپحانادا ءبىر كۇن جۇمىس ىستەپ كورمەستەن, عىلىمعا كەرەك ءبىر ەڭبەك جازا المايتىنىمەن جۇمىسى جوق, ەل ىشىندە سول جالعان اتاعىن ايتۋدان ۇيالۋدان گورى, «مەن سوندايمىن» دەپ شىرەنىپ, الدەقانداي بولىپ جۇرەتىنىن قايتەرسىڭ؟ مىنە, سانانىڭ مەشەۋلىگى, ءبىلىمنىڭ, ىشكى مادەنيەتتىڭ وتە تومەندىگى, ءتىپتى جوقتىعى. ادامنىڭ ءوز مۇمكىندىگى مەن قابىلەتىن قۇر وركوكىرەكتىكپەن اسىرا باعالاۋى. وسىنداي ۇعىمنىڭ, تۇسىنىكتىڭ ءوزى «ۇيات» دەگەن ۇعىمنىڭ سانادا, ادامنىڭ دۇنيەتانىمى مەن بىلىمىندە بولماۋىنىڭ سالدارىنان. تەكتىلىك دەگەن جايىنا قالدى. ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىماعان, جوعارى ءبىلىم الماعان بابالارىمىزدىڭ تەكتىلىك, ادەپتىلىك, ادام مەن قوعام اراسىنداعى سىيلاستىقتى ساقتاي بىلگەنىنە تاڭ قالماسقا شارا جوق. كەيبىر ورەسكەل جاعدايدا ادام ادەپ ساقتاعانى ءۇشىن ىڭعايسىز جاعدايدا قالاتىن بولدى. ۇياتتىڭ ورنىنا دورەكىلىك, ادەپسىزدىك, كۇش كورسەتۋشىلىك, زورلىق-زومبىلىق, شىندى جاسىرىپ, وتىرىك ايتۋشىلىق باسىم بولىپ كەلەدى. ۇيات تۋرالى ايتۋ ۇيات بولىپ بارادى.
جارايدى. ءتىپتى, ونداي داڭعويلار وزىمەن ءوتسىن دەگىمىز كەلسە – ولارمەن بىرگە بۇل پيعىلدار كەتە قويمايدى ەكەن. ونداي ىستەردىڭ كەلەر بۋىنعا, ءتىپتى جاستارعا زيان, زاردابى كوپ ەكەن. قاس قىلعاندا جاستار ەڭبەكسىز پايدا كورۋگە تەز ۇيرەنۋدە. ولار تازارىپ كەلە مە دەسەك, شاتاسۋى, اداسۋى كوپ بولىپ ءجۇر. مىنە, سول اتاققۇمارلىقتىڭ ءبىر زاردابى وسىلاي دا شارپىپ جاتقانى شىندىق.
جاستار قازىر گازەت وقىمايدى, جاستار تۇگىل – ورتا بۋىن, اعا بۋىننىڭ دا ەداۋىر بولىگى گازەتتەن كوز جازىپ, اداسىپ قالدى. ەلدىڭ كوزى, كوڭىلى نەگىزىنەن تەلەديداردا, قولدارىنداعى تەلەفون, ايفوندارىندا, ۇيدە, كەڭسەدە كومپيۋتەر ەكراندارىندا. ال ول قوراپشالاردىڭ ءىشى, ءارتۇرلى كانالدارى ەڭ سوراقى قىرعىن سوعىسقا, قانقۇيلى اياۋسىز توبەلەستەرگە, ادام ءولتىرۋدىڭ جانتۇرشىگەرلىك ءادىس-تاسىلدەرىنە, جانشوشىتارلىق ز ۇلىمدىقتارعا, بىلاپىت بالاعاتتارعا, انايى, جابايى بوقتامپازدىققا تولى. ەلەكتروندىق قۇرالدارداعى ادامداردىڭ ءتۇر-تۇرپاتى, جالاڭاش جيىركەنىشتى دەنەلەرى – ونى كورىپ وتىرعان جاس ادامعا قانداي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟ بۇل – عالامدىق شابۋىل, عالامدىق تەحنولوگيالىق, اقپاراتتىق قاۋىپ. جاس ۇرپاقتىڭ ميىنا, جۇرەگىنە, ساناسىنا كەنەدەي جابىسىپ كىرۋ. بۇل – ساناعا باعىتتالعان باسقىنشىلىقتا ۇيات, تازالىق, ادامگەرشىلىك, ادىلدىك, تارتىپتىلىك دەگەن ۇعىمدار مۇلدەم جۇرناعىمەن جوق. كەرىسىنشە – مەيلىنشە ازعىندىقتى ناسيحاتتاۋ. ۇلتىمىزعا, ۇلتتىق سانا, مادەنيەتىمىزگە, قۇقىعىمىزعا اقپاراتتىق قىسىم.
ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ءبىر توپ ءارىپتەستەرىمىزدىڭ باستاماشىلدىعىمەن وسى قاۋىپتەرگە قارسى ارنايى زاڭ دا قابىلدادى. ەندى سونىڭ جۇمىس ىستەۋىنە كۇش سالۋ ماڭىزدى. ۇلتىمىزدىڭ تابيعاتىنا ءتان رۋحاني تازا قۇندىلىقتارىمىزدى ۇزدىكسىز ناسيحاتتاپ, ونىڭ جاس ۇرپاق ساناسىنا ىقپالدى كۇش بولىپ ەنۋىنە ەل بولىپ, ۇلت بولىپ ەڭبەكتەنۋىمىز, بولاشاق ۇرپاعىمىزدىڭ تازالىعى ءۇشىن, ادامدىعى ءۇشىن تولاسسىز كۇرەسۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن كىمنىڭ بولسا دا ۇيات قىلىقتارىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. اتاققۇمارلىق تا جەمقورلىق سياقتى دەرت. ول قاسيەتتى مۇرا ەمەس. اعا ۇرپاق وكىلدەرى وسىنى, كوكىرەگىندە جۇرگەن ادالدىقتى, ادىلدىكتى, تازالىقتى جاس ۇرپاققا ايتىپ جۇرۋگە مىندەتتى. تورەگەلدى شارمان ۇلى وسىنى ىستەدى. ادامداردىڭ ءبىرى بولماسا ءبىرىنىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, ساناسىنا كىرەدى.
قوعامداعى بارلىق كەلەڭسىزدىكتى, داراقىلىقتى, اتاققۇمارلىقتى جاسايتىن ەڭ الدىمەن قالتاسى تاسىپ, ءسوزى ءوتىپ, ساناسى تويىنىپ, وزىنەن باسقا ەشكىمنىڭ ءسوزىن دە, ويىن دا تىڭداي المايتىن, وزىنەن باسقا بىرەۋدىڭ ودان جاقسى بىلەتىنىن بىلگىسى كەلمەيتىن رۋحاني جاداۋ جاندار. ۇيات دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىن بىلمەيتىندەر لاۋازىمدى قىزمەتتەردىڭ دە بەدەلىن تۇسىرەدى. تالاي ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقىن, تىنىس-تىرشىلىگىن, ومىرگە, توڭىرەگىنە, ورتاسىنا, وزىنە كوزقاراسىن كورىپ ءجۇرمىز. ماناعى جالعان «پروفەسسورلار», ومىردە قانداي دا لاۋازىمعا ءبىلىم, قابىلەت, ەڭبەك كۇشىمەن ەمەس, وڭاي جولمەن, جەمقورلىقپەن, سىبايلاستىقپەن, اقشانىڭ كۇشىمەن, قيانات جولىمەن تىكەلەي ساتىپ العاندار, نە ىستەسە دە, قانداي قىزمەتكە دە تەك سول جولمەن جۇرۋگە بولاتىنىنا سەنىمدى, ءارى ءوزى دە تەك سولاي ىستەيتىندەر. ەندى وسىنداي ادامدار جۇرگەن جەردە سىبايلاستىق, جەمقورلىق جايلاماعاندا قانداي ءتارتىپ, قانداي قارىم-قاتىناس قالىپتاسۋى مۇمكىن؟
ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق باعدارلامالارىندا, جىل سايىنعى حالىققا جولداۋلارىندا, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سەزدەرىندە حالىققا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ جاڭا ساپاسى مەن تالاپتارىنا ايرىقشا نازار اۋدارىپ, تۇراقتى تۇردە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جەكە باسىنىڭ كاسىبيلىگى, مىندەتى, مادەنيەتى, حالىقپەن سويلەسە ءبىلۋ قابىلەتىنىڭ دارەجەسىن كوتەرۋ تۋرالى ۇزبەي ايتۋمەن كەلەدى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا وسى ماڭىزدى سالانىڭ قۇقىقتىق كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋدا دا از جۇمىس جاسالىپ جاتقان جوق. پارلامەنت, ۇكىمەت تاراپىنان قاجەتتى شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ پارتيالىق باقىلاۋ كوميتەتى دە پارتيا مۇشەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ماسەلەلەردى جوسپارلى تۇردە جۇيەلى قاراۋعا ەكپىن بەرىپ كەلەدى.
الايدا, ادام ءومىرىنىڭ بارلىق جاعىن بيلىك, پارتيا تاراپىنان باقىلاۋعا الىپ, ونىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن شەكتەۋ جولىمەن عانا ءجۇرىپ, ءبىزدى بىرەۋ تەجەۋ كەرەك دەپ وتىرساق, تاۋەلسىزدىگىمىزدەن بۇرىنعى اكىمشىلىك, ماجبۇرلىلىك قالپىمىزعا قايتا كەلەمىز. ەلباسىنىڭ باعىتى ولاي ەمەس.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ باستى ماقساتى – ەركىن, ەرىكتى ازاماتتىق قوعام, كاسىبي بىلىكتى بيلىك, وزىق تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن مىقتى ەكونوميكا, بىرلىگى, تاتۋلىعى جاراسقان ءبىرتۇتاس ەل, دۇنيەجۇزىلىك باسەكەلەستىككە قابىلەتتىگى گۇلدەنگەن مەملەكەت. وسىنداي بيىك تالاپقا قامپيىپ, ىسىنگەن كەۋدەمسوقتىق پەن ءىرىپ-شىرىگەن اتاققۇمارلىق, مانساپقورلىقپەن جەتە المايتىنىمىز كىمگە بولسا دا بەسەنەدەن بەلگىلى بولسا كەرەك. بىراق جانى, ساناسى مانساپقور, اتاققۇمار ادام ونىمەن ساناسپايدى. وندايلار ءوزىمشىل. «ەل» دەگەن سوزدەرى جالعان. بەر جاعى. شىنتۋايتىنا كەلسەك – توكەڭ ايتىپ وتىرعان ۇرگەن قاپتاي جەلبۋاز «اكادەميكتەردى» وزىنەن باسقا كىم تانىپ, كىم ءبىلىپ, كىم ۇلگى ەتىپ ءجۇر؟ ولار عىلىمنان مۇلدە اۋلاق. بىراق جامان ۇلگى. مادەنيەتسىزدىكتىڭ ۇلگىسى.
اتاققۇمارلىقتىڭ تاعى ءبىر كورى-
ءنىسى – قازىر «شەندى, شەكپەندىلەردىڭ» ىشىندە «بەلگىلى قايراتكەر» ەمەسى جوق. ايتەۋىر, ءبىر قانداي دا قىزمەتكە ىلىكسە-اق «بەلگىلى قايراتكەر» بولىپ شىعا كەلەدى. ول قايراتكەردى ەل, قوعام تاني ما, بىلە مە؟ الدىمەن ول ادام قانداي جولدارمەن, قانداي لاۋازىمدى قىزمەتتەردە, قانداي يگىلىكتى ىستەر اتقارا الدى؟ قاي دەڭگەيدە قوعامعا, ەلگە, ادامدارعا قانداي ەڭبەك ءسىڭىردى؟ ونى باعامداپ جاتقان ەشكىم جوق. سولاي ايتادى. سولاي جازادى. وعان ءوزى سەنەدى. داڭعازالىق. كوپ اۋدان, وبلىس, ءتىپتى رەسپۋبليكا كولەمىندە لاۋازىمدى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ازاماتتار سول لاۋازىمدى قىزمەتىنەن كەتكەننەن كەيىن-اق كۇمپيگەنىنەن «ءىش بوساتىپ», كادىمگى ەل قاتارلى ادام بولعاندارىن دا كورىپ ءجۇرمىز. بۇل تاعى دا مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ادامداردىڭ مادەنيەتىنىڭ شامالىلىعى.
مەملەكەتتىك قىزمەت مەملەكەتتىك دارەجەدە ءبىلىم, مىنەز, ق ۇلىق, مادەنيەتتى تالاپ ەتەدى. مىنە, وسى تالاپتارعا ءالى تولىققاندى قول جەتكىزە الماي ءجۇرمىز. ءدال وسى سالانى جاقسارتۋ شارالارىن كوزدەيتىن, ساپاسىن كوتەرەتىن قابىلدانعان زاڭدارىمىز دا جەتكىلىكتى. وكىنىشكە وراي, سول زاڭداردىڭ تولىق, بۇلجىماي ورىندالۋى تارتىپكە, داستۇرگە اينالا الماي كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس مادەنيەتى قالىپتاسپاي تۇر. كوپ جاعدايدا بارلىق ماسەلە تەك بيلىك تۇرعىسىنان, اكىمشىلىك باعىنىشتىلىق, اكىمشىلىك تاۋەلدىلىك تۇرعىسىنان قارالۋى قاتقان قاساڭ قالىپ بولىپ تۇراقتالىپ قالعان. ەجەلگى قازاقتا «اۋزى قيسىق بولسا دا باي بالاسى سويلەسىن» دەگەندە ونىڭ كادىمگى اۋزىنىڭ قيسىقتىعى ايتىلمايدى, اۋزىنان شىققان ءسوزىنىڭ «قيسىقتىعى», ياعني ماعىناسىزدىعى ايتىلادى. اقىلعا سىيمايتىن ءسوز ايتىلسا دا سونىكى دۇرىس. بۇل – سانا, پسيحولوگيا ينەرتسيالىعى. «نە ايتسا دا باستىقتىكى دۇرىس». بۇل – بيلىكتى مويىنداماۋ, بيلىككە باعىنباۋ دەگەنىم ەمەس. بيلىكتىڭ بىلىكتى, زاڭدى, مادەنيەتتى دارەجەسىنىڭ جوعارى بولۋىنا ۇمتىلۋ قاجەتتىگىن ايتىپ وتىرمىن. بيلىكتىڭ بەدەلى بيلىكتەگى ناقتى لاۋازىمدى قىزمەتكەردىڭ ىسكەرلىگىمەن, ەلمەن ۇندەستىگىمەن, وزىنە ارقا سۇيەگەن ەلگە بيلىكتىڭ قاي جاعىنان بولسا دا ۇلگىلىلىگىمەن بەدەلى ارتپاق.
بۇگىنگى ماڭگىلىك ەلگە بەت تۇزەگەن جاڭا قازاقستاننىڭ جاس وسكىن ۇرپاعى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ زاڭعا ساي ورىندالۋىنا جاڭا كەلبەت, جاڭا كەسكىن, جاڭا ءجۇرىس, جاڭا قاتىناس اكەلۋى كەرەك. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «نۇر وتاننىڭ» ءحVى سەزىندە وسى ماڭىزدى ماسەلەگە ايرىقشا ەكپىن بەردى. ەلباسىنىڭ ول تالابى مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋدى قاجەت ەتەدى.
بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى وقىتۋ, دايىنداۋ جانە ولاردى وندىرىستىك, ساياسي مەكتەپتەن وتكىزۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ, رەفورمالاۋ قاجەتتىگى ايرىقشا ايتىلدى.
ەكىنشىدەن, ولاردىڭ دۇنيەتانىمىن, مەملەكەتتىك جاۋاپكەرشىلىك ساپاسىن, مەملەكەتتىك مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ شارالارىن بەلگىلەۋ تاپسىرىلدى.
ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەگى مەن تۇرمىسى قۇقىقتىق جاعىنان تولىق قامتاماسىز ەتىلۋى ايتىلدى. ياعني لاۋازىمدى مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ادامدار ەشكىمنىڭ, سونىڭ ىشىندە وزىنە قىزمەتتىك قاتىناس بويىنشا باعىنىشتى ادامداردىڭ قۇقىن شەكتەۋگە جول بەرمەۋى سياقتى, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ دە قۇقىقتارى ەشقانداي شەكتەۋلىككە ۇرىنباي, زاڭ اياسىندا قىزمەت ەتۋ اۋانىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدىلىعىنا ءمان بەرىلدى.
قوعامدا ادام قۇقىعىنىڭ شەكتەلۋى, ادامنىڭ ادامعا قيانات جاساۋىنا جول بەرىلمەۋى كەرەك. ادامدار مەيلىنشە ەركىندىكتى سەزىنىپ, ولاردىڭ ءوز قالاۋىمەن ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىگى كەڭىگەن سايىن, سونى دۇرىس پايدالانىپ, ءوسىپ, ءونىپ, وركەندەپ, وركەنيەتتى تىرشىلىك جاساۋدىڭ ورنىنا كەيبىرەۋلەر وتىرىك ايتىپ, الداپ, ارباپ, ۇرلاپ, بىرەۋدى ورعا جىعىپ, بىرەۋگە قيانات جاساۋدىڭ جولىنا بەيىم تۇرادى. وسىدان ارىلىپ, قوعام تازالىعىنا ۇمتىلۋىمىز مىندەتتى.
ماسەلەن, 2007-2009 جىلدارداعى داعدارىس كەزىندە اۋەل باستان جاپ-جاقسى قاز تۇرىپ كەلە جاتقان ۇلەسكەرلەردىڭ قارجىسىنا ولارعا ءۇي سالىپ جۇرگەن جەكە مەنشىكتىك قانشاما قۇرىلىس كومپانيالارى قانشا ادامدى قياناتتىلىقپەن الداپ, قارجىسىن الىپ, جەر سوقتىرىپ, زار قاقساتىپ, قوعامدى, ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق كەڭىستىكتى ءبۇلدىرىپ كەتتى. سول جولدا 70 مىڭعا جۋىق ۇلەسكەرلەر الاياقتارعا الدانىپ, جەم بولىپ, اقىرى مەملەكەت ءوز ازاماتتارىنا جاناشىرلىق قولۇشىن بەردى. مەملەكەت, تىكەلەي ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ولارعا كومەك كورسەتىپ, قۇتقارۋ ىسىنە كۇش سالدى. الاياقتارعا جەم بولعاندار ءالى دە بار. بۇل ساتسىزدىكتە ۇكىمەتتىڭ, مەملەكەتتىڭ ەشقانداي كىناسى جوق ەدى. الايدا, ازاماتتار تاعدىرىنان مەملەكەت شەت قالعان جوق. مۇمكىندىگىنشە ولاردىڭ داعدارىستان شىعۋىنا جاردەم ەتتى.
اينالىپ كەلگەندە بارلىق جاعدايلار ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ادامداردىڭ وزدەرىنە بايلانىستى. بىزدە نەگىزگى زاڭدىق كەڭىستىك, تالاپ, ءتارتىپ باعىتى, ءبارى دە دۇرىس. بىراق سول زاڭ اياسىندا ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتەتىن ادامداردىڭ زاڭدى ورىنداۋى دۇرىس ەمەس نەمەسە زاڭدى مۇلدەم ورىندامايتىنىن, ءتىپتى زاڭدى بىلمەيتىنىن ايتۋىمىز كەرەك. قوعام ءالى تولىق زاڭمەن ءومىر ءسۇرۋ اۋانىنا قالىپتاسپاي كەلەدى. ياعني, زاڭسىزدىقتى ەڭسەرۋىمىز كەرەك. سوندا قۇقىقتىق مادەنيەت قالىپتاستىرۋعا دا مۇمكىندىگىمىز كەڭي تۇسەتىنى حاق. بۇل دا, ەڭ الدىمەن, سانا, دۇنيەتانىم, رۋحاني مادەنيەت دەڭگەيىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
تورەگەلدى شارمان ۇلى توي وتكىزۋ ماسەلەسىنە دە ورىندى توقتالعان. ارينە, توي دەگەن ۇلتىمىزدىڭ ىزگى نيەت, جاقسى ءومىر سالتاناتىنىڭ ايناسى. حالىقتا «تويدان ايىرماسىن», «تويدا كەزدەسەيىك» دەيتىن اق تىلەك بار. تويدىڭ ارناۋى مەن ەرەكشە سەبەپتەرى دە جەتكىلىكتى, جاقسىلىقتىڭ ءداستۇرى. الايدا, ونى دا جونىمەن, ۇلاعاتتى مادەنيەتىمەن, ادەمىلىكپەن, ادەپتىلىكپەن وتكىزگەن دۇرىس بولار ەدى. «توي حالىقتىڭ قازىناسى» دەمەكشى, تويعا بيلىك تاراپىنان ارالاسۋدىڭ قاجەتى جوق. مەنىڭشە, توي وتكىزۋدىڭ ەكى جولى بار. ءبىرى – رەسمي, مەملەكەتتىك, قوعامدىق ماڭىزى بار تاريحي وقيعالار, كەزەڭدەر, مەملەكەتكە ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرە العان تۇلعالارعا قاتىستى. ەكىنشىسى – ءار ادامنىڭ, ءوز وتباسىنا بايلانىستى جاقسىلىقتارىن اتاپ ءوتۋ سالتى. ءبىرىنشى جاعدايدا, ارينە, رەسمي ورىنداردىڭ رەسمي شەشىمدەرىنە ساي شارالار وتكىزىلسە, ەكىنشى جاعدايدا اركىم ءوزىنىڭ شاما-شارقىنا قاراي وزدەرى ءۇشىن جاقسىلىقتى ەلەۋلى وقيعالارىن اتاپ وتۋلەرى. جالپى, توي اتاۋلىعا ەشكىمنىڭ دە ەشقانداي قارسىلىعى جوق. اڭگىمە سول تويدى داراقىلىقسىز, اسىرا ىسىراپشىلدىقسىز, ورنىمەن, دامىمەن, عيبراتتى, ونەگەلى, مادەنيەتتى دارەجەدە ۇيىمداستىرىپ, وتكىزە بىلۋدە. ەڭ باستىسى – توي باسەكەلەستىك ماقساتىندا, بىرەۋگە بايلىعىن, مۇمكىندىگىن كورسەتۋ نەمەسە الدەكىمنەن, الدەنەدەن اسىپ ءتۇسۋ ماقساتىندا بولماۋى كەرەك. توي وتكىزگەن ادامدا «مەن بىرەۋدەن كەممىن بە؟» دەگەن ۇعىم مۇلدەم بولماۋى كەرەك. توي دەگەن توي وتكىزەر ادامنىڭ ءوز ۇيعارىمىنا ساي قارىزدانباي, قاۋعالانباي, تىراشتانباي, جايدارى, جايباراقات وتكىزىلگەنى ابزال. ارينە, تويدىڭ مازمۇنى تۋرالى اڭگىمە باسقا. اسىرەسە, تويدىڭ شاقىرىلعان ۋاقىتتان كەمى ءبىر-ەكى ساعات كەشىگىپ باستالۋى, ودان ۇزىن-سونار ءبىرىن-ءبىرى قايتالاي بەرەتىن ءبىر سارىندى تىلەك – توستار, قۇلاقتى شىڭىلداتىپ, جانىڭدا وتىرعان ادامنىڭ ءسوزىن ەستىرتپەيتىن ازان-قازان داڭعىرلاعان شۋلى مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ داۋىسىن شەكسىز زورايتۋ قازاق تويىنىڭ مادەنيەتى, كوركى دەپ ايتا المايمىن. قازىر الەمدە, ۇلكەن الاڭداردا, ستاديونداردا جينالعان مىڭداعان جاستاردى روك, پوپ مۋزىكانىڭ ىرعاققا تولى دىبىس ۇستەمدىگى بيلەپ-توستەيدى. ءبىزدىڭ تويحانا, مەيرامحانالارىمىز دا سولاي. تويدان ەكى شەكەڭ سولقىلداپ, قۇلاعىڭ بىتەلىپ, سويلەۋگە شاماڭ كەلمەي شىعاسىڭ. توي يەلەرىندە دە, مۋزىكانتتاردا دا دىبىستى سەزىنۋ جوق. تىڭداۋشىلارىن قاتتى دىبىسپەن تاڭعالدىرعىسى كەلەدى. وسىنداي, ادامدى ەسەڭگىرەتەتىن داڭعازالىقتىڭ كورىگىن ەلىرگەن توي باسقارۋشى اسابالار ودان ارى «جىنداندىراتىنىن» دا تاپقىرلىق دەپ قاراۋ ابەستىك بولار ەدى. كەرىسىنشە, تاعى دا مادەنيەتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. بۇل – كوڭىلدى بولماسىن دەگەن ەمەس, كورىكتى بولسىن دەگەن نيەت.
جالپى, قازاق قوعامىندا ۋاقىتتى باعالاۋ, ۋاقىتپەن ءجۇرىپ, تۇرۋ, ۋاقىتتى دۇرىس, ءتيىمدى پايدالانۋ سالتى دا تىم سولبىر. ۋاقىتتىڭ زىرقىراپ, ءبىزدىڭ جانىمىزدان ءوتىپ جاتقانىن مۇلدەم ەسكەرمەيمىز. دۇنيەجۇزىندە ۋاقىتىن بوسقا وتكىزەتىن از ۇلتتاردىڭ ءبىرى ءبىز شىعارمىز. جيىن, تويلاردا ءسوز العان ادام باسقا جۇرت تىڭداپ وتىر ما, تىڭداماي, جالىعىپ وتىر ما, وندا جۇمىسى جوق – الدىڭعى ءسوزدى تىڭ سوزدەي ەتىپ, سوزبالاقتاي بەرەدى. ابزالى – تويدىڭ دا بەلگىلەنگەن ۋاقىتىندا باستالىپ, قوناقتاردىڭ ۋاقىتىندا كەلىپ, دىڭكەسى قۇرىعانشا وتىرماي, ۋاقىتىندا راحمەتىن ايتىپ كەتىپ وتىرسا, تويدىڭ دا ەتەك-جەڭى جيناقى بولار ەدى. سويتە-سويتە, ءبىزدىڭ تويلارىمىز دا ۇيىمداستىرىلۋى جاعىنان دا, مازمۇنى جاعىنان دا مادەنيەتتەنىپ, حالىقتىڭ دا رۋحاني دارەجەسى, ساناسى كوتەرىلە تۇسەر ەدى. توي وتكىزۋدى ەشقانداي رەگلامەنت نەمەسە رۇقسات اۋانىنا ەنگىزۋدىڭ قاجەتى جوق. ول ءار ازاماتتىڭ وزىنە, ءوزىنىڭ ىقىلاسى, شەشىمىنە بايلانىستى, بىراق بابالاردان مۇرا بولىپ كەلە جاتقان تەكتىلىك, ادەپتىلىك قاسيەتتەرىن ۇمىتپاساق, ءبارى دە ءوز جونىمەن ەل تۇرمىسىنىڭ جاڭا مازمۇنىن جاقسارتۋعا ۇلەس قوسارى دا ءسوزسىز.
سالت, سانا, ءداستۇر – قوعامنىڭ تىكەلەي ىقپالىمەن, ادامداردىڭ باستاماشىلدىعىمەن قالىپتاساتىن ۇعىمدار كوپتەگەن ادامدارعا ولاردىڭ دۇنيەتانىمىنا ىقپالدى بولعان جاعدايدا, ارينە, ول قوعامنىڭ قۇندىلىقتارى دارەجەسىنە كوتەرىلەدى. شىنايى, ۇلتتىڭ مارتەبەسىن ۇلىقتاپ, ءومىرىنىڭ ساپاسىن رۋحتاندىراتىن قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋى تورەگەلدى شارمان ۇلى سياقتى ەل اعالارىن تولعاندىرۋى, اشىق پىكىرىن ايتقىزۋى – ول دا بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستانىمىزدىڭ دەموكراتيا جولىنداعى جاقسى جەتىستىگى.
كەلەلى ويدىڭ ورتاعا ءتۇسىپ, كەلىستى ءسوزدى شاشاۋسىز تىڭداي بىلگەننەن دە ۇتارىمىز كوپ بولماق. ابزال اعانىڭ ماقالاسىنا گازەت سايتىندا ءۇن قوسقانداردىڭ كوپ بولعانى دا (ول پىكىرلەر «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 2015 جىلعى 19 ناۋرىز كۇنگى نومىرىندە جاريالانعان – رەد.) سوندىقتان دەپ بىلەمىن.
توكەڭ اشىنىپ ايتقان قولايسىز كورىنىستەر ۇلتىمىزدىڭ تەكتىلىك, ادەپتىلىك, جاۋاپكەرشىلىك ءتارىزدى اسىل قاسيەتتەرىنەن اداسىپ جۇرگەندىگىمىزدەن, بىلىمسىزدىگىمىزدەن, كوپ نارسەدە ارتتا قالۋشىلىعىمىزدان بولىپ وتىرعانىن تۇسىنە الساق قوعامنىڭ, بولاشاقتىڭ ساپاسىن جاقسارتا الارىمىز دا حاق. ول ءوزىمىز ءۇشىن, ءوز ۇلتىمىزدىڭ, جاس ۇرپاقتىڭ بولاشاعى ءۇشىن كەرەك.
قۋانىش سۇلتانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
«نۇر وتان» پارتياسى
ساياسي كەڭەسىنىڭ بيۋرو مۇشەسى.
گازەتىمىزدەگى «جازىلعان جايدىڭ جاڭعىرىعى» ايدارىمەن وقىرمان ويىنا قوزعاۋ سالعان جاريالانىمداردان تۋىنداعان پىكىرلەر بەرىلەتىنى بەلگىلى. كەيىنگى كەزدەگى سونداي دۇنيەلەردىڭ ءبىرى – تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ «قۇندىلىقتار قۇلدىراۋى» اتتى ماقالاسى. اتالعان ماقالا ەلباسىمىزدىڭ دا ويىنان شىعىپ وتىرعانىن ايتۋدى ورىندى كورەمىز. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قۇندىلىقتار قۇلدىراۋى» اتتى ماقالاعا وراي باسىلىم باسشىسىنا: «س.ابدراحمانوۆقا. ت.شارمانوۆپەن مەن سويلەستىم, تەلەفونمەن. بۇل ماسەلەنى ءارى قاراي قوزعاۋ قاجەت. باسقا ادامدار دا وسى تاقىرىپتى جالعاستىرسىن» دەپ تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. 19 ناۋرىزداعى پىكىرلەر توپتاماسىنا جازىلعان اننوتاتسيادا: «13 ناۋرىز كۇنگى نومىرىمىزدە جاريالانعان ول ماقالا قاستەر تۇتۋعا ءتيىستى قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قۇلدىراۋى عىلىمداعى ارزان اتاققۇمارلىق اۋرۋىنا اپارىپ سوقتىرا باستاعانى جونىندە جان اۋىرتا ءسوز ەتەدى. سودان بەرگى كۇندەردە رەداكتسياعا تەلەفون سوعىپ حابارلاسۋشىلار, وسى تاقىرىپتى جالعاستىرۋ نيەتىن بىلدىرۋشىلەر كوپ بولىپ تۇر. ولاردىڭ اراسىندا ەلگە تانىمال حالىق قالاۋلىلارى دا, عىلىمنىڭ ايتۋلى وكىلدەرى دە, ءبىلىم سالاسىنىڭ ماماندارى دا بار» دەلىنگەن ەدى.
اكادەميك اعاسىنىڭ ايتارىن الدىمەن جالعاستىرعانداردىڭ ءبىرى – حالقىمىزدىڭ تانىمال تۇلعاسى قۋانىش سۇلتانوۆ. حالىق قالاۋلىسىنىڭ ماقالاسىندا عالىم ويى تەرەڭدەتە تاراتىلا تۇسكەن, سونىمەن قاتار ەلدىك سيپاتىمىزعا ءمىن بولارلىقتاي باسقا دا جايلار قوزعالعان. «ەگەمەن قازاقستان» بۇل تاقىرىپتى الداعى كەزدە دە قوزعاي بەرەتىن بولادى. ەلىم دەيتىن ازاماتتاردىڭ بارشاسىن حالىقتىق قالپىمىزعا, ۇلتتىق ءبىتىم-بولمىسىمىزعا, وركەنيەتكە ۇمتىلعان وسكەلەڭ ۇردىستەرىمىزگە ۇيلەسپەيتىن, جانىمىزعا جات مىنەز-ق ۇلىقتان ارىلۋدىڭ جولدارى جايىندا بىرلەسە اقىلداسۋعا شاقىرامىز.
اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ اعامىز «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندەگى «قۇندىلىقتار قۇلدىراۋى» دەگەن ماقالاسىندا ۇلتتىڭ ءسوزىن ايتتى. ايتىلۋى ءتيىس ەدى دەگەن, كوپتى تولعاندىرىپ جۇرگەن تولعاقتى وي, وتكىر پىكىر ايتىلدى. عالامنىڭ بۇگىنگىدەي وزىق ۇردىسىندە سانا مەشەۋلىگىنىڭ ارتقا تارتىپ, ۇلت كەلبەتىنە ۇيات, نۇقسان كەلتىرىپ جۇرگەندىگىن اشىنا جازدى. توكەڭ وسى ماقالادا تولعاعاندارىن سوڭعى جىلدارى ءار جەردە, كەيبىر جيىنداردا ءوزىن تۇسىنەتىن ادامدارمەن پىكىر الىسۋدا تالاي ايتىپ, اقىرى ابىز اعانىڭ قوعامعا جۇرەكجاردى جاناشىرلىق ءسوزى وسىنداي شىمىر ويعا جۇمىلىپ جارىققا شىقتى. بۇل – ۇستاز ءسوزى, بولاشاق ۇرپاققا ۇلاعاتتى ءسوز دەسەك تە ارتىق ايتقاندىق بولماس.
مەن «ۇيات» دەگەن ءسوزدى ادەيى العا تارتىپ وتىرمىن. تاربيە جۇمىسىندا, وتباسىندا نەمەسە وقۋ ورىندارىندا بولسىن, ادامداردىڭ ءوزارا ارالاسىندا ۇيات تۋرالى اڭگىمە كەيىنگە ىسىرىلدى. ەشكىم ەشنارسەدەن ۇيالمايتىن بولدى. كولىكتە, اۆتوبۋستا, تاعى باسقا كوپشىلىك ورىنداردا جاستار ۇلكەندەرگە ورىن بەرمەۋ نەمەسە ۇلكەن ادامداردىڭ كوزىنشە دورەكى سويلەۋدەن ەشكىم ۇيالماق تۇگىل قىسىلمايتىن بولدى. سول سياقتى وزىنە ءوزى ءماز بولىپ, ارسىز ارەكەتتەرمەن وڭاي بايىعاندار تويىنعانىنان اياعىن قالاي باسارىن بىلمەي, ۇيات دەگەن ۇعىمنان اۋلاق, كەسىرلى ىستەر جاسايتىن بولدى. قورقىنىشتىسى سول – سونىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ ۇياتسىز تىرلىك ەكەنىن بىلە تۇرا قولپاشتاۋشىلار, ءتىپتى ونى ۇلگى ەتۋشىلەر كوبەيدى. ماسەلەن, تورەگەلدى شارمان ۇلى ايتقان جالعان «پروفەسسور», «دوكتور», «اكادەميكتەر» زەرتحانا, ارحيۆ, كىتاپحانادا ءبىر كۇن جۇمىس ىستەپ كورمەستەن, عىلىمعا كەرەك ءبىر ەڭبەك جازا المايتىنىمەن جۇمىسى جوق, ەل ىشىندە سول جالعان اتاعىن ايتۋدان ۇيالۋدان گورى, «مەن سوندايمىن» دەپ شىرەنىپ, الدەقانداي بولىپ جۇرەتىنىن قايتەرسىڭ؟ مىنە, سانانىڭ مەشەۋلىگى, ءبىلىمنىڭ, ىشكى مادەنيەتتىڭ وتە تومەندىگى, ءتىپتى جوقتىعى. ادامنىڭ ءوز مۇمكىندىگى مەن قابىلەتىن قۇر وركوكىرەكتىكپەن اسىرا باعالاۋى. وسىنداي ۇعىمنىڭ, تۇسىنىكتىڭ ءوزى «ۇيات» دەگەن ۇعىمنىڭ سانادا, ادامنىڭ دۇنيەتانىمى مەن بىلىمىندە بولماۋىنىڭ سالدارىنان. تەكتىلىك دەگەن جايىنا قالدى. ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىماعان, جوعارى ءبىلىم الماعان بابالارىمىزدىڭ تەكتىلىك, ادەپتىلىك, ادام مەن قوعام اراسىنداعى سىيلاستىقتى ساقتاي بىلگەنىنە تاڭ قالماسقا شارا جوق. كەيبىر ورەسكەل جاعدايدا ادام ادەپ ساقتاعانى ءۇشىن ىڭعايسىز جاعدايدا قالاتىن بولدى. ۇياتتىڭ ورنىنا دورەكىلىك, ادەپسىزدىك, كۇش كورسەتۋشىلىك, زورلىق-زومبىلىق, شىندى جاسىرىپ, وتىرىك ايتۋشىلىق باسىم بولىپ كەلەدى. ۇيات تۋرالى ايتۋ ۇيات بولىپ بارادى.
جارايدى. ءتىپتى, ونداي داڭعويلار وزىمەن ءوتسىن دەگىمىز كەلسە – ولارمەن بىرگە بۇل پيعىلدار كەتە قويمايدى ەكەن. ونداي ىستەردىڭ كەلەر بۋىنعا, ءتىپتى جاستارعا زيان, زاردابى كوپ ەكەن. قاس قىلعاندا جاستار ەڭبەكسىز پايدا كورۋگە تەز ۇيرەنۋدە. ولار تازارىپ كەلە مە دەسەك, شاتاسۋى, اداسۋى كوپ بولىپ ءجۇر. مىنە, سول اتاققۇمارلىقتىڭ ءبىر زاردابى وسىلاي دا شارپىپ جاتقانى شىندىق.
جاستار قازىر گازەت وقىمايدى, جاستار تۇگىل – ورتا بۋىن, اعا بۋىننىڭ دا ەداۋىر بولىگى گازەتتەن كوز جازىپ, اداسىپ قالدى. ەلدىڭ كوزى, كوڭىلى نەگىزىنەن تەلەديداردا, قولدارىنداعى تەلەفون, ايفوندارىندا, ۇيدە, كەڭسەدە كومپيۋتەر ەكراندارىندا. ال ول قوراپشالاردىڭ ءىشى, ءارتۇرلى كانالدارى ەڭ سوراقى قىرعىن سوعىسقا, قانقۇيلى اياۋسىز توبەلەستەرگە, ادام ءولتىرۋدىڭ جانتۇرشىگەرلىك ءادىس-تاسىلدەرىنە, جانشوشىتارلىق ز ۇلىمدىقتارعا, بىلاپىت بالاعاتتارعا, انايى, جابايى بوقتامپازدىققا تولى. ەلەكتروندىق قۇرالدارداعى ادامداردىڭ ءتۇر-تۇرپاتى, جالاڭاش جيىركەنىشتى دەنەلەرى – ونى كورىپ وتىرعان جاس ادامعا قانداي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟ بۇل – عالامدىق شابۋىل, عالامدىق تەحنولوگيالىق, اقپاراتتىق قاۋىپ. جاس ۇرپاقتىڭ ميىنا, جۇرەگىنە, ساناسىنا كەنەدەي جابىسىپ كىرۋ. بۇل – ساناعا باعىتتالعان باسقىنشىلىقتا ۇيات, تازالىق, ادامگەرشىلىك, ادىلدىك, تارتىپتىلىك دەگەن ۇعىمدار مۇلدەم جۇرناعىمەن جوق. كەرىسىنشە – مەيلىنشە ازعىندىقتى ناسيحاتتاۋ. ۇلتىمىزعا, ۇلتتىق سانا, مادەنيەتىمىزگە, قۇقىعىمىزعا اقپاراتتىق قىسىم.
ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ءبىر توپ ءارىپتەستەرىمىزدىڭ باستاماشىلدىعىمەن وسى قاۋىپتەرگە قارسى ارنايى زاڭ دا قابىلدادى. ەندى سونىڭ جۇمىس ىستەۋىنە كۇش سالۋ ماڭىزدى. ۇلتىمىزدىڭ تابيعاتىنا ءتان رۋحاني تازا قۇندىلىقتارىمىزدى ۇزدىكسىز ناسيحاتتاپ, ونىڭ جاس ۇرپاق ساناسىنا ىقپالدى كۇش بولىپ ەنۋىنە ەل بولىپ, ۇلت بولىپ ەڭبەكتەنۋىمىز, بولاشاق ۇرپاعىمىزدىڭ تازالىعى ءۇشىن, ادامدىعى ءۇشىن تولاسسىز كۇرەسۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن كىمنىڭ بولسا دا ۇيات قىلىقتارىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. اتاققۇمارلىق تا جەمقورلىق سياقتى دەرت. ول قاسيەتتى مۇرا ەمەس. اعا ۇرپاق وكىلدەرى وسىنى, كوكىرەگىندە جۇرگەن ادالدىقتى, ادىلدىكتى, تازالىقتى جاس ۇرپاققا ايتىپ جۇرۋگە مىندەتتى. تورەگەلدى شارمان ۇلى وسىنى ىستەدى. ادامداردىڭ ءبىرى بولماسا ءبىرىنىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, ساناسىنا كىرەدى.
قوعامداعى بارلىق كەلەڭسىزدىكتى, داراقىلىقتى, اتاققۇمارلىقتى جاسايتىن ەڭ الدىمەن قالتاسى تاسىپ, ءسوزى ءوتىپ, ساناسى تويىنىپ, وزىنەن باسقا ەشكىمنىڭ ءسوزىن دە, ويىن دا تىڭداي المايتىن, وزىنەن باسقا بىرەۋدىڭ ودان جاقسى بىلەتىنىن بىلگىسى كەلمەيتىن رۋحاني جاداۋ جاندار. ۇيات دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىن بىلمەيتىندەر لاۋازىمدى قىزمەتتەردىڭ دە بەدەلىن تۇسىرەدى. تالاي ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقىن, تىنىس-تىرشىلىگىن, ومىرگە, توڭىرەگىنە, ورتاسىنا, وزىنە كوزقاراسىن كورىپ ءجۇرمىز. ماناعى جالعان «پروفەسسورلار», ومىردە قانداي دا لاۋازىمعا ءبىلىم, قابىلەت, ەڭبەك كۇشىمەن ەمەس, وڭاي جولمەن, جەمقورلىقپەن, سىبايلاستىقپەن, اقشانىڭ كۇشىمەن, قيانات جولىمەن تىكەلەي ساتىپ العاندار, نە ىستەسە دە, قانداي قىزمەتكە دە تەك سول جولمەن جۇرۋگە بولاتىنىنا سەنىمدى, ءارى ءوزى دە تەك سولاي ىستەيتىندەر. ەندى وسىنداي ادامدار جۇرگەن جەردە سىبايلاستىق, جەمقورلىق جايلاماعاندا قانداي ءتارتىپ, قانداي قارىم-قاتىناس قالىپتاسۋى مۇمكىن؟
ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق باعدارلامالارىندا, جىل سايىنعى حالىققا جولداۋلارىندا, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سەزدەرىندە حالىققا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ جاڭا ساپاسى مەن تالاپتارىنا ايرىقشا نازار اۋدارىپ, تۇراقتى تۇردە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جەكە باسىنىڭ كاسىبيلىگى, مىندەتى, مادەنيەتى, حالىقپەن سويلەسە ءبىلۋ قابىلەتىنىڭ دارەجەسىن كوتەرۋ تۋرالى ۇزبەي ايتۋمەن كەلەدى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا وسى ماڭىزدى سالانىڭ قۇقىقتىق كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋدا دا از جۇمىس جاسالىپ جاتقان جوق. پارلامەنت, ۇكىمەت تاراپىنان قاجەتتى شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ پارتيالىق باقىلاۋ كوميتەتى دە پارتيا مۇشەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ماسەلەلەردى جوسپارلى تۇردە جۇيەلى قاراۋعا ەكپىن بەرىپ كەلەدى.
الايدا, ادام ءومىرىنىڭ بارلىق جاعىن بيلىك, پارتيا تاراپىنان باقىلاۋعا الىپ, ونىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن شەكتەۋ جولىمەن عانا ءجۇرىپ, ءبىزدى بىرەۋ تەجەۋ كەرەك دەپ وتىرساق, تاۋەلسىزدىگىمىزدەن بۇرىنعى اكىمشىلىك, ماجبۇرلىلىك قالپىمىزعا قايتا كەلەمىز. ەلباسىنىڭ باعىتى ولاي ەمەس.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ باستى ماقساتى – ەركىن, ەرىكتى ازاماتتىق قوعام, كاسىبي بىلىكتى بيلىك, وزىق تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن مىقتى ەكونوميكا, بىرلىگى, تاتۋلىعى جاراسقان ءبىرتۇتاس ەل, دۇنيەجۇزىلىك باسەكەلەستىككە قابىلەتتىگى گۇلدەنگەن مەملەكەت. وسىنداي بيىك تالاپقا قامپيىپ, ىسىنگەن كەۋدەمسوقتىق پەن ءىرىپ-شىرىگەن اتاققۇمارلىق, مانساپقورلىقپەن جەتە المايتىنىمىز كىمگە بولسا دا بەسەنەدەن بەلگىلى بولسا كەرەك. بىراق جانى, ساناسى مانساپقور, اتاققۇمار ادام ونىمەن ساناسپايدى. وندايلار ءوزىمشىل. «ەل» دەگەن سوزدەرى جالعان. بەر جاعى. شىنتۋايتىنا كەلسەك – توكەڭ ايتىپ وتىرعان ۇرگەن قاپتاي جەلبۋاز «اكادەميكتەردى» وزىنەن باسقا كىم تانىپ, كىم ءبىلىپ, كىم ۇلگى ەتىپ ءجۇر؟ ولار عىلىمنان مۇلدە اۋلاق. بىراق جامان ۇلگى. مادەنيەتسىزدىكتىڭ ۇلگىسى.
اتاققۇمارلىقتىڭ تاعى ءبىر كورى-
ءنىسى – قازىر «شەندى, شەكپەندىلەردىڭ» ىشىندە «بەلگىلى قايراتكەر» ەمەسى جوق. ايتەۋىر, ءبىر قانداي دا قىزمەتكە ىلىكسە-اق «بەلگىلى قايراتكەر» بولىپ شىعا كەلەدى. ول قايراتكەردى ەل, قوعام تاني ما, بىلە مە؟ الدىمەن ول ادام قانداي جولدارمەن, قانداي لاۋازىمدى قىزمەتتەردە, قانداي يگىلىكتى ىستەر اتقارا الدى؟ قاي دەڭگەيدە قوعامعا, ەلگە, ادامدارعا قانداي ەڭبەك ءسىڭىردى؟ ونى باعامداپ جاتقان ەشكىم جوق. سولاي ايتادى. سولاي جازادى. وعان ءوزى سەنەدى. داڭعازالىق. كوپ اۋدان, وبلىس, ءتىپتى رەسپۋبليكا كولەمىندە لاۋازىمدى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ازاماتتار سول لاۋازىمدى قىزمەتىنەن كەتكەننەن كەيىن-اق كۇمپيگەنىنەن «ءىش بوساتىپ», كادىمگى ەل قاتارلى ادام بولعاندارىن دا كورىپ ءجۇرمىز. بۇل تاعى دا مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ادامداردىڭ مادەنيەتىنىڭ شامالىلىعى.
مەملەكەتتىك قىزمەت مەملەكەتتىك دارەجەدە ءبىلىم, مىنەز, ق ۇلىق, مادەنيەتتى تالاپ ەتەدى. مىنە, وسى تالاپتارعا ءالى تولىققاندى قول جەتكىزە الماي ءجۇرمىز. ءدال وسى سالانى جاقسارتۋ شارالارىن كوزدەيتىن, ساپاسىن كوتەرەتىن قابىلدانعان زاڭدارىمىز دا جەتكىلىكتى. وكىنىشكە وراي, سول زاڭداردىڭ تولىق, بۇلجىماي ورىندالۋى تارتىپكە, داستۇرگە اينالا الماي كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس مادەنيەتى قالىپتاسپاي تۇر. كوپ جاعدايدا بارلىق ماسەلە تەك بيلىك تۇرعىسىنان, اكىمشىلىك باعىنىشتىلىق, اكىمشىلىك تاۋەلدىلىك تۇرعىسىنان قارالۋى قاتقان قاساڭ قالىپ بولىپ تۇراقتالىپ قالعان. ەجەلگى قازاقتا «اۋزى قيسىق بولسا دا باي بالاسى سويلەسىن» دەگەندە ونىڭ كادىمگى اۋزىنىڭ قيسىقتىعى ايتىلمايدى, اۋزىنان شىققان ءسوزىنىڭ «قيسىقتىعى», ياعني ماعىناسىزدىعى ايتىلادى. اقىلعا سىيمايتىن ءسوز ايتىلسا دا سونىكى دۇرىس. بۇل – سانا, پسيحولوگيا ينەرتسيالىعى. «نە ايتسا دا باستىقتىكى دۇرىس». بۇل – بيلىكتى مويىنداماۋ, بيلىككە باعىنباۋ دەگەنىم ەمەس. بيلىكتىڭ بىلىكتى, زاڭدى, مادەنيەتتى دارەجەسىنىڭ جوعارى بولۋىنا ۇمتىلۋ قاجەتتىگىن ايتىپ وتىرمىن. بيلىكتىڭ بەدەلى بيلىكتەگى ناقتى لاۋازىمدى قىزمەتكەردىڭ ىسكەرلىگىمەن, ەلمەن ۇندەستىگىمەن, وزىنە ارقا سۇيەگەن ەلگە بيلىكتىڭ قاي جاعىنان بولسا دا ۇلگىلىلىگىمەن بەدەلى ارتپاق.
بۇگىنگى ماڭگىلىك ەلگە بەت تۇزەگەن جاڭا قازاقستاننىڭ جاس وسكىن ۇرپاعى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ زاڭعا ساي ورىندالۋىنا جاڭا كەلبەت, جاڭا كەسكىن, جاڭا ءجۇرىس, جاڭا قاتىناس اكەلۋى كەرەك. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «نۇر وتاننىڭ» ءحVى سەزىندە وسى ماڭىزدى ماسەلەگە ايرىقشا ەكپىن بەردى. ەلباسىنىڭ ول تالابى مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋدى قاجەت ەتەدى.
بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى وقىتۋ, دايىنداۋ جانە ولاردى وندىرىستىك, ساياسي مەكتەپتەن وتكىزۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ, رەفورمالاۋ قاجەتتىگى ايرىقشا ايتىلدى.
ەكىنشىدەن, ولاردىڭ دۇنيەتانىمىن, مەملەكەتتىك جاۋاپكەرشىلىك ساپاسىن, مەملەكەتتىك مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ شارالارىن بەلگىلەۋ تاپسىرىلدى.
ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەگى مەن تۇرمىسى قۇقىقتىق جاعىنان تولىق قامتاماسىز ەتىلۋى ايتىلدى. ياعني لاۋازىمدى مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ادامدار ەشكىمنىڭ, سونىڭ ىشىندە وزىنە قىزمەتتىك قاتىناس بويىنشا باعىنىشتى ادامداردىڭ قۇقىن شەكتەۋگە جول بەرمەۋى سياقتى, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ دە قۇقىقتارى ەشقانداي شەكتەۋلىككە ۇرىنباي, زاڭ اياسىندا قىزمەت ەتۋ اۋانىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدىلىعىنا ءمان بەرىلدى.
قوعامدا ادام قۇقىعىنىڭ شەكتەلۋى, ادامنىڭ ادامعا قيانات جاساۋىنا جول بەرىلمەۋى كەرەك. ادامدار مەيلىنشە ەركىندىكتى سەزىنىپ, ولاردىڭ ءوز قالاۋىمەن ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىگى كەڭىگەن سايىن, سونى دۇرىس پايدالانىپ, ءوسىپ, ءونىپ, وركەندەپ, وركەنيەتتى تىرشىلىك جاساۋدىڭ ورنىنا كەيبىرەۋلەر وتىرىك ايتىپ, الداپ, ارباپ, ۇرلاپ, بىرەۋدى ورعا جىعىپ, بىرەۋگە قيانات جاساۋدىڭ جولىنا بەيىم تۇرادى. وسىدان ارىلىپ, قوعام تازالىعىنا ۇمتىلۋىمىز مىندەتتى.
ماسەلەن, 2007-2009 جىلدارداعى داعدارىس كەزىندە اۋەل باستان جاپ-جاقسى قاز تۇرىپ كەلە جاتقان ۇلەسكەرلەردىڭ قارجىسىنا ولارعا ءۇي سالىپ جۇرگەن جەكە مەنشىكتىك قانشاما قۇرىلىس كومپانيالارى قانشا ادامدى قياناتتىلىقپەن الداپ, قارجىسىن الىپ, جەر سوقتىرىپ, زار قاقساتىپ, قوعامدى, ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق كەڭىستىكتى ءبۇلدىرىپ كەتتى. سول جولدا 70 مىڭعا جۋىق ۇلەسكەرلەر الاياقتارعا الدانىپ, جەم بولىپ, اقىرى مەملەكەت ءوز ازاماتتارىنا جاناشىرلىق قولۇشىن بەردى. مەملەكەت, تىكەلەي ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ولارعا كومەك كورسەتىپ, قۇتقارۋ ىسىنە كۇش سالدى. الاياقتارعا جەم بولعاندار ءالى دە بار. بۇل ساتسىزدىكتە ۇكىمەتتىڭ, مەملەكەتتىڭ ەشقانداي كىناسى جوق ەدى. الايدا, ازاماتتار تاعدىرىنان مەملەكەت شەت قالعان جوق. مۇمكىندىگىنشە ولاردىڭ داعدارىستان شىعۋىنا جاردەم ەتتى.
اينالىپ كەلگەندە بارلىق جاعدايلار ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ادامداردىڭ وزدەرىنە بايلانىستى. بىزدە نەگىزگى زاڭدىق كەڭىستىك, تالاپ, ءتارتىپ باعىتى, ءبارى دە دۇرىس. بىراق سول زاڭ اياسىندا ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتەتىن ادامداردىڭ زاڭدى ورىنداۋى دۇرىس ەمەس نەمەسە زاڭدى مۇلدەم ورىندامايتىنىن, ءتىپتى زاڭدى بىلمەيتىنىن ايتۋىمىز كەرەك. قوعام ءالى تولىق زاڭمەن ءومىر ءسۇرۋ اۋانىنا قالىپتاسپاي كەلەدى. ياعني, زاڭسىزدىقتى ەڭسەرۋىمىز كەرەك. سوندا قۇقىقتىق مادەنيەت قالىپتاستىرۋعا دا مۇمكىندىگىمىز كەڭي تۇسەتىنى حاق. بۇل دا, ەڭ الدىمەن, سانا, دۇنيەتانىم, رۋحاني مادەنيەت دەڭگەيىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
تورەگەلدى شارمان ۇلى توي وتكىزۋ ماسەلەسىنە دە ورىندى توقتالعان. ارينە, توي دەگەن ۇلتىمىزدىڭ ىزگى نيەت, جاقسى ءومىر سالتاناتىنىڭ ايناسى. حالىقتا «تويدان ايىرماسىن», «تويدا كەزدەسەيىك» دەيتىن اق تىلەك بار. تويدىڭ ارناۋى مەن ەرەكشە سەبەپتەرى دە جەتكىلىكتى, جاقسىلىقتىڭ ءداستۇرى. الايدا, ونى دا جونىمەن, ۇلاعاتتى مادەنيەتىمەن, ادەمىلىكپەن, ادەپتىلىكپەن وتكىزگەن دۇرىس بولار ەدى. «توي حالىقتىڭ قازىناسى» دەمەكشى, تويعا بيلىك تاراپىنان ارالاسۋدىڭ قاجەتى جوق. مەنىڭشە, توي وتكىزۋدىڭ ەكى جولى بار. ءبىرى – رەسمي, مەملەكەتتىك, قوعامدىق ماڭىزى بار تاريحي وقيعالار, كەزەڭدەر, مەملەكەتكە ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرە العان تۇلعالارعا قاتىستى. ەكىنشىسى – ءار ادامنىڭ, ءوز وتباسىنا بايلانىستى جاقسىلىقتارىن اتاپ ءوتۋ سالتى. ءبىرىنشى جاعدايدا, ارينە, رەسمي ورىنداردىڭ رەسمي شەشىمدەرىنە ساي شارالار وتكىزىلسە, ەكىنشى جاعدايدا اركىم ءوزىنىڭ شاما-شارقىنا قاراي وزدەرى ءۇشىن جاقسىلىقتى ەلەۋلى وقيعالارىن اتاپ وتۋلەرى. جالپى, توي اتاۋلىعا ەشكىمنىڭ دە ەشقانداي قارسىلىعى جوق. اڭگىمە سول تويدى داراقىلىقسىز, اسىرا ىسىراپشىلدىقسىز, ورنىمەن, دامىمەن, عيبراتتى, ونەگەلى, مادەنيەتتى دارەجەدە ۇيىمداستىرىپ, وتكىزە بىلۋدە. ەڭ باستىسى – توي باسەكەلەستىك ماقساتىندا, بىرەۋگە بايلىعىن, مۇمكىندىگىن كورسەتۋ نەمەسە الدەكىمنەن, الدەنەدەن اسىپ ءتۇسۋ ماقساتىندا بولماۋى كەرەك. توي وتكىزگەن ادامدا «مەن بىرەۋدەن كەممىن بە؟» دەگەن ۇعىم مۇلدەم بولماۋى كەرەك. توي دەگەن توي وتكىزەر ادامنىڭ ءوز ۇيعارىمىنا ساي قارىزدانباي, قاۋعالانباي, تىراشتانباي, جايدارى, جايباراقات وتكىزىلگەنى ابزال. ارينە, تويدىڭ مازمۇنى تۋرالى اڭگىمە باسقا. اسىرەسە, تويدىڭ شاقىرىلعان ۋاقىتتان كەمى ءبىر-ەكى ساعات كەشىگىپ باستالۋى, ودان ۇزىن-سونار ءبىرىن-ءبىرى قايتالاي بەرەتىن ءبىر سارىندى تىلەك – توستار, قۇلاقتى شىڭىلداتىپ, جانىڭدا وتىرعان ادامنىڭ ءسوزىن ەستىرتپەيتىن ازان-قازان داڭعىرلاعان شۋلى مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ داۋىسىن شەكسىز زورايتۋ قازاق تويىنىڭ مادەنيەتى, كوركى دەپ ايتا المايمىن. قازىر الەمدە, ۇلكەن الاڭداردا, ستاديونداردا جينالعان مىڭداعان جاستاردى روك, پوپ مۋزىكانىڭ ىرعاققا تولى دىبىس ۇستەمدىگى بيلەپ-توستەيدى. ءبىزدىڭ تويحانا, مەيرامحانالارىمىز دا سولاي. تويدان ەكى شەكەڭ سولقىلداپ, قۇلاعىڭ بىتەلىپ, سويلەۋگە شاماڭ كەلمەي شىعاسىڭ. توي يەلەرىندە دە, مۋزىكانتتاردا دا دىبىستى سەزىنۋ جوق. تىڭداۋشىلارىن قاتتى دىبىسپەن تاڭعالدىرعىسى كەلەدى. وسىنداي, ادامدى ەسەڭگىرەتەتىن داڭعازالىقتىڭ كورىگىن ەلىرگەن توي باسقارۋشى اسابالار ودان ارى «جىنداندىراتىنىن» دا تاپقىرلىق دەپ قاراۋ ابەستىك بولار ەدى. كەرىسىنشە, تاعى دا مادەنيەتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. بۇل – كوڭىلدى بولماسىن دەگەن ەمەس, كورىكتى بولسىن دەگەن نيەت.
جالپى, قازاق قوعامىندا ۋاقىتتى باعالاۋ, ۋاقىتپەن ءجۇرىپ, تۇرۋ, ۋاقىتتى دۇرىس, ءتيىمدى پايدالانۋ سالتى دا تىم سولبىر. ۋاقىتتىڭ زىرقىراپ, ءبىزدىڭ جانىمىزدان ءوتىپ جاتقانىن مۇلدەم ەسكەرمەيمىز. دۇنيەجۇزىندە ۋاقىتىن بوسقا وتكىزەتىن از ۇلتتاردىڭ ءبىرى ءبىز شىعارمىز. جيىن, تويلاردا ءسوز العان ادام باسقا جۇرت تىڭداپ وتىر ما, تىڭداماي, جالىعىپ وتىر ما, وندا جۇمىسى جوق – الدىڭعى ءسوزدى تىڭ سوزدەي ەتىپ, سوزبالاقتاي بەرەدى. ابزالى – تويدىڭ دا بەلگىلەنگەن ۋاقىتىندا باستالىپ, قوناقتاردىڭ ۋاقىتىندا كەلىپ, دىڭكەسى قۇرىعانشا وتىرماي, ۋاقىتىندا راحمەتىن ايتىپ كەتىپ وتىرسا, تويدىڭ دا ەتەك-جەڭى جيناقى بولار ەدى. سويتە-سويتە, ءبىزدىڭ تويلارىمىز دا ۇيىمداستىرىلۋى جاعىنان دا, مازمۇنى جاعىنان دا مادەنيەتتەنىپ, حالىقتىڭ دا رۋحاني دارەجەسى, ساناسى كوتەرىلە تۇسەر ەدى. توي وتكىزۋدى ەشقانداي رەگلامەنت نەمەسە رۇقسات اۋانىنا ەنگىزۋدىڭ قاجەتى جوق. ول ءار ازاماتتىڭ وزىنە, ءوزىنىڭ ىقىلاسى, شەشىمىنە بايلانىستى, بىراق بابالاردان مۇرا بولىپ كەلە جاتقان تەكتىلىك, ادەپتىلىك قاسيەتتەرىن ۇمىتپاساق, ءبارى دە ءوز جونىمەن ەل تۇرمىسىنىڭ جاڭا مازمۇنىن جاقسارتۋعا ۇلەس قوسارى دا ءسوزسىز.
سالت, سانا, ءداستۇر – قوعامنىڭ تىكەلەي ىقپالىمەن, ادامداردىڭ باستاماشىلدىعىمەن قالىپتاساتىن ۇعىمدار كوپتەگەن ادامدارعا ولاردىڭ دۇنيەتانىمىنا ىقپالدى بولعان جاعدايدا, ارينە, ول قوعامنىڭ قۇندىلىقتارى دارەجەسىنە كوتەرىلەدى. شىنايى, ۇلتتىڭ مارتەبەسىن ۇلىقتاپ, ءومىرىنىڭ ساپاسىن رۋحتاندىراتىن قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋى تورەگەلدى شارمان ۇلى سياقتى ەل اعالارىن تولعاندىرۋى, اشىق پىكىرىن ايتقىزۋى – ول دا بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستانىمىزدىڭ دەموكراتيا جولىنداعى جاقسى جەتىستىگى.
كەلەلى ويدىڭ ورتاعا ءتۇسىپ, كەلىستى ءسوزدى شاشاۋسىز تىڭداي بىلگەننەن دە ۇتارىمىز كوپ بولماق. ابزال اعانىڭ ماقالاسىنا گازەت سايتىندا ءۇن قوسقانداردىڭ كوپ بولعانى دا (ول پىكىرلەر «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 2015 جىلعى 19 ناۋرىز كۇنگى نومىرىندە جاريالانعان – رەد.) سوندىقتان دەپ بىلەمىن.
توكەڭ اشىنىپ ايتقان قولايسىز كورىنىستەر ۇلتىمىزدىڭ تەكتىلىك, ادەپتىلىك, جاۋاپكەرشىلىك ءتارىزدى اسىل قاسيەتتەرىنەن اداسىپ جۇرگەندىگىمىزدەن, بىلىمسىزدىگىمىزدەن, كوپ نارسەدە ارتتا قالۋشىلىعىمىزدان بولىپ وتىرعانىن تۇسىنە الساق قوعامنىڭ, بولاشاقتىڭ ساپاسىن جاقسارتا الارىمىز دا حاق. ول ءوزىمىز ءۇشىن, ءوز ۇلتىمىزدىڭ, جاس ۇرپاقتىڭ بولاشاعى ءۇشىن كەرەك.
قۋانىش سۇلتانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
«نۇر وتان» پارتياسى
ساياسي كەڭەسىنىڭ بيۋرو مۇشەسى.
سوڭعى جاڭالىقتار
الماتىدا عالىمدار ماراپاتتالدى
عىلىم • بۇگىن, 11:02
قالدىقتى كاسىپ كوزىنە اينالدىردى: اۋىل تۇرعىنى ەرەكشە ەكولوگيالىق جوبانى ىسكە اسىردى
قوعام • بۇگىن, 10:10
«تراۆياتا» تاعى دا تاڭعالدىردى
تەاتر • بۇگىن, 09:55
ءشيتى مىلتىق پەن تۇيە زەڭبىرەك
جادىگەر • بۇگىن, 09:45
بوكس • بۇگىن, 09:40
ميراس • بۇگىن, 09:35
زاڭ مەن ءتارتىپ • بۇگىن, 09:30
سولتۇستىك سپورتىنداعى سونى سەرپىن
سپورت • بۇگىن, 09:25
بالالار قۇقىن قورعايتىن باسقارما
شىمكەنت • بۇگىن, 09:20
ميراندا قاعيداسى «ۇندەمەۋگە قۇقىڭىز بار»
قۇقىق • بۇگىن, 09:15
كلاسسيكالىق ۇلگىگە قوسىلعان ەڭبەك
ادەبيەت • بۇگىن, 09:10
رۋحانيات • بۇگىن, 09:05
قازاقشا سويلەيتىن جي: ISSAI زەرتحاناسىنداعى ءبىر كۇن
عىلىم • بۇگىن, 09:00
جاساندى ينتەللەكت • بۇگىن, 08:55
«وتاندىق عارىش سالاسىنىڭ جوسپارى اۋقىمدى»
سۇحبات • بۇگىن, 08:50
