اسكەر دايارلىعىنا – ءجىتى كوزقاراس

قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مالى­مەتىنە سۇيەنسەك, ەل باسشى­لىعى الەمدە ورىن الىپ جاتقان قارۋلى جانجالدار مەن شەشىمىن تاپپا­عان شيەلەنىستەردى مۇقيات سارالاپ, سو­عان ساي ناقتى دايىندىق جاساۋ­دى باستى باعدارعا الىپ وتىر. ارميانى زامان تالابىنا بەيىمدەۋ, اسكەري تەحنيكانى جاڭعىر­تۋ مەن قارۋ-جاراق قورىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا جۇيەلى جۇ­مىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى.

قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, گەنەرال-لەيتەنانت سۇلتان كامالەتدينوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇ­گىن­دە قارۋلى كۇشتەردەگى قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانىڭ شامامەن 70 پايىزى تاۋەلسىز­دىك جىلدارىندا, ياعني كەيىنگى 30 جىل ىشىندە وندىرىلگەن نەمەسە سا­تىپ الىنعان زاماناۋي ۇلگى­لەر­­دەن تۇرادى. ولاردىڭ اراسىندا وتاندىق كاسىپورىنداردا شىعا­رىلعان اسكەري ونىمدەردىڭ دە ۇلەسى ايتارلىقتاي.

«قۇرلىق اسكەرلەرى قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانىڭ, بارلاۋ مەن اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەلەرىنىڭ سوڭعى ۇلگىلەرىمەن تولىق جاراقتاندىرىلدى. قازىرگى زامانعى ەلەكتروندى بارلاۋ مەن اتۋ جۇيەلەرى, بروندى كولىكتەر مەن ترانسپورتەرلەر, زىمىران-ارتيللەريا قوندىرعىلارى, دالالىق گوسپيتالدار مەن مەديتسينالىق تەحنيكالار جەتكىلىكتى», دەيدى گەنەرال-لەيتەنانت.

ونىڭ ايتۋىنشا, اۋە قورعا­نىسى كۇشتەرىنىڭ قۇرامىنداعى اۆياتسيالىق پارك نەگىزىنەن رەسەي­لىك ۇلگىدەگى تەحنيكادان تۇرادى. قا­تارىندا زاماناۋي جويعىش ۇشاق­­تار, اسكەري-كولىك اۆياتسيا­سى مەن ءارتۇرلى ماقساتتاعى تىك­ۇشاق­­تار بار. اتاپ ايتقاندا, 4++ بۋىنى­نا جاتاتىن سۋ-30سم, سۋ-27, سۋ-25 سەكىلدى ۇشاقتار جوسپار­لى تۇردە جاڭعىرتۋدان ءوتىپ, ەلىمىز­دىڭ اۋە كەڭىستىگىن قورعاۋعا تولىق دايىن.

ال اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنە كەلسەك, ولار كاسپي تەڭىزى ايدى­نىن­داعى ەڭ الەۋەتتى قۇرىلىم سانا­لا­دى. فلوتتىڭ نەگىزگى بو­لىگى ورال قا­لاسىنداعى «زەنيت» زاۋى­­تىن­دا شىعارىلعان زاماناۋي زىمىران-ارتيللەريالىق كە­مە­لەردەن قۇرالعان. كورشىلەس مەم­لەكەتتەردىڭ اسكەري تەڭىز كۇشتەرىمەن بىرلەسىپ وتكىزىلە­تىن وقۋ-جاتتىعۋلار بارىسىندا ەلىمىزدىڭ تەڭىزشىلەرى جوعارى كاسىبي دايارلىعىن كورسەتىپ, ەل شەبىن قورعاۋعا ءاردايىم ءازىر ەكەنىن دالەلدەپ كەلەدى.

قازىرگى قارۋلى قاقتىعىستار­دىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ادام كۇشى­نە ەمەس, جوعارى دالدىك پەن تيىم­دىلىككە يە زاماناۋي تەحنو­­لوگيالاردىڭ الدىڭعى قا­تارعا شىعۋى. سونىڭ ىشىندە ۇشقىش­سىز ۇشۋ اپپاراتتارى مەن الىس قاشىق­تىققا سوققى بەرەتىن زى­مىراندىق جۇيەلەر شەشۋشى ءرول اتقارىپ تۇر. بۇل تۇرعىدا رەسەي مەن ۋكراي­نا اراسىنداعى سوعىس اسكەري-ون­دىرىستىك كەشەندى جاڭا باعىتقا بەيىمدەۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ايقىن اڭعارتتى.

اتالعان ءۇردىس ەلىمىز ءۇشىن دە تەحني­كالىق پروگرەستەن قالىس قال­ماي, زاماناۋي قارۋ تۇرلە­رىن دا­مىتۋعا باسىمدىق بەرۋ قاجەت­تىگىن كورسەتەدى. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ۇلتتىق قورعانىس ۋني­­ۆەر­­سيتەتىنىڭ ماماندارى ازىر­لە­گەن «شاعالا» ۇشقىشسىز اپپا­راتىنىڭ سىناقتان ءساتتى وتكەنى بەلگىلى. كەيىن تۇركيانىڭ «Anka» دروندارىن ەلىمىزدە قۇراستىرۋ باستالعانى جونىندە جاعىمدى حابار تارادى. جۋىردا الماتىداعى راديوەلەكترونيكا جانە بايلانىس اسكەري-ينجەنەرلىك ينستيتۋتىندا بولعانىمىزدا وتاندىق «Degelek» درونىنىڭ جاسالىپ جاتقانىن كوزبەن كورىپ, ءتانتى بولعانىمىزدى جازعان ەدىك. قازىر بۇل باعىتتا قا­رۋ­لى كۇشتەر باس شتابى جانى­­نان قۇرىلعان ۇشقىشسىز اۆيا­تسيالىق جۇيەلەردى دامىتۋ دەپارتامەنتى جۇيەلى جۇمىس جۇر­گىزىپ جاتىر. بۇنىڭ ءبارى ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىن جاساۋ سالاسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە دامۋ ءۇردىسى بار ەكەنىن كورسەتەدى.

قولدا قارۋ مەن تەحنيكانىڭ بولعانى ءبىر بولەك, ال سونىڭ ءبارىن شىنايى سوعىس احۋالىنا بارىنشا جاقىنداتىلعان جاعدايدا سى­ناق­تان وتكىزىپ, دايارلىق ءىس-شا­را­­لارىن تۇراقتى پىسىقتاپ تۇرۋ – ءبىر بولەك اڭگىمە. «جاتتىعۋدا قيىن, ۇرىستا وڭاي» دەمەكشى, قا­زاق اسكەرى جار استىنداعى جا­ۋ­­عا قارسى تۇرۋعا كەز كەلگەن ۋا­قىت­­­­تا ساقاداي ساي بولعانى دۇ­­رىس. وسى ورايدا قورعانىس مي­نيستر­لىگىنىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, بيىل ەلىمىزدە 60 مىڭنان اسا جاۋىنگەرلىك دايارلىق ءىس-شاراسى وتكىزىلىپتى.

«2025 جىلى قارۋلى كۇشتەردە اسكەري باسقارۋ ورگاندارىن, قۇراما­لاردى, اسكەري بولىمدەر مەن مەكەمەلەردى جوسپارلى دايار­لاۋ جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىل­دى. جاۋىنگەرلىك دايارلىق بويىن­شا شامامەن 60 مىڭ ءىس-شارا وت­كىزىلدى, ولاردىڭ 17 مىڭ­نان استا­مى تۇنگى جاعدايدا ۇيىم­داس­تىرىلدى. ءىس-شارالاردىڭ نەگىزگى بولىگى قۇرلىق اسكەرلەرى مەن دەسانتتىق-شابۋىلداۋ اسكەر­لەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى», دەلىنگەن مينيسترلىك تاراتقان حاباردا.

اۋە قورعانىسى كۇشتەرى اسكە­ري-اۋە كۇشتەرىنىڭ ۇشقىش قۇرا­مىن دايارلاۋ دەڭگەيى جىل ساناپ جوعارىلاپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. بيىل كۇندىزگى ءارى تۇن­گى ۋاقىتتا شامامەن مىڭ ۇشۋ تاپ­سىرماسى ورىندالعان. اۋە اسكەر­لەرىنىڭ ءتۇرلى تەكتەگى ەكيپاجدارى ۇشقىشتىق تەحنيكانى جەتىلدىرۋ, كۇردەلى مەتەورولوگيالىق جاع­داي­لاردا وقۋ-جاۋىنگەرلىك مىن­دەت­­تەردى ورىنداۋ, سونداي-اق جەرۇس­­تى مەن اۋە نىساندارىنا قار­­­سى جاۋىن­گەرلىك ارەكەت ەتۋ جات­تىعۋ­لارىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءساتتى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.

قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ دەرە­گىنشە, اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرىنىڭ بولىم­شەلەرى مەن اسكەري بولىمدەرىندە دە 760 جاۋىنگەرلىك ۇيلەستىرۋ ءىس-شاراسى وتكىزىلىپتى. اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىندە بيىل 188 رەت تەڭىزگە شىعۋ جۇزەگە اسىرىلىپ, كەمە ەكي­پاج­دارىنىڭ جالپى ءجۇزۋ قاشىق­تىعى 25 مىڭ تەڭىز ميلىنەن اسقان.

«قارۋلى كۇشتەردىڭ تۇرلەرى, اسكەر تەكتەرى مەن ارنايى اسكەر­لەر بولىمشەلەرىن ۇيلەستىرۋدىڭ قورىتىندى كەزەڭىندە شامامەن 4,5 مىڭ جاۋىنگەرلىك اتىس پەن تاكتيكالىق وقۋ-جاتتىعۋ وتكىزىلدى. ءىس-شارالار بارىسىندا ءارتۇرلى جاعدايدا وقۋ-جاۋىنگەرلىك مىن­دەتتەردى تىكەلەي ورىنداۋ ارە­كەت­تەرى پىسىقتالدى. سونىمەن قاتار جىل باسىنان بەرى «ايبالتا», «دەسانت», «جاۋىنگەرلىك دوستاس­تىق», «كاسپي ءبريزى» سىندى ءىرى جە­دەل-ستراتەگيالىق, جەدەل-تاكتي­كا­لىق جانە ارنايى وقۋ-جاتتى­عۋلار ءوتتى. ولاردىڭ اياسىندا قارۋ­لى كۇشتەرىمىزدىڭ تۇرلەرى مەن اس­كەر تەكتەرى بولىمشەلەرىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى پىسىقتالىپ, كەيىن­­گى جىلدارداعى اسكەري قاق­تى­­عىس­تار تاجىريبەسىن تالداۋ نەگى­زىن­­دە ازىرلەنگەن بولىمشەلەردى قولدانۋدىڭ جاڭا نىساندارى مەن تاكتيكالىق تاسىلدەرى سىناقتان وتكىزىلدى. بۇل جۇمىس جۇيەلى  جۇرگىزىلە بەرەدى», دەلىنگەن مي­نيستر­لىك مالىمەتىندە.

بۇگىندە جالعىز جورتقاننىڭ جولى اۋىر ەكەنىن ءومىردىڭ ءوزى دالەل­دەپ وتىر. كۇردەلى گەوساياسي جاع­دايدا مەملەكەتتەردەن قورعا­نىس قابىلەتىن كۇشەيتۋمەن قاتار, سەنىمدى سەرىكتەستەر شەڭبەرىن كەڭەيتۋ دە تالاپ ەتىلەدى. وسى تۇرعىد­ان العاندا ەلىمىز رەسەي, بەلارۋس, ارمەنيا, قىرعىزستان, تاجىكستان مەن وزبەكستاندى بىرىكتىرەتىن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ۇجىمدىق قورعانىس تەتىكتەرىنە سۇيەنەدى. قاجەت بولعان جاعدايدا بۇل ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ورتاق كۇشى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن قورعاۋعا جۇمىلدىرىلماق.

دەگەنمەن قورعانىس سالاسىن­دا­عى ارىپتەستىكتى ءبىر ۇيىم شەڭبە­رىمەن عانا شەكتەمەي, كورشىلەس ءارى باۋىرلاس ەلدەرمەن دە اۋىزبىرلىكتى جۇيەلى تۇردە دامىتۋ قاجەت. بۇل تۇرعىدا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيى­مىنىڭ ورنى ايرىقشا. اسىرەسە ورتالىق ازياداعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە قازاقستان مەن وزبەكستان ارميالارىنىڭ ارىپتەستىگىن ەرەكشە ايتساق ورىندى.

قازاق-وزبەك اسكەري ىنتىماق­تاستىعى بۇگىندە ءوزارا سەنىم مەن ارىپتەستىككە نەگىزدەلگەن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ەكى ەلدىڭ تاتۋ كورشىلىك قاتىناستارى وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ەلەۋلى تىرەك بولىپ كەلەدى. گەوگرافيالىق جاقىندىق قارۋلى كۇشتەردىڭ ۇيلەسىمدى ارەكەت ەتۋىنە جانە ورتاق مىندەتتەردى بىرلەسە ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.

2021 جىلدان بەرى ەكى ەل اراسىندا جاۋىنگەرلىك دايارلىقتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان «قال­قان», «قامقورلىق», «قانجار» سەكىلدى بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋ­لار وتكىزىلدى. سونىمەن قاتار قازاق­ستان, ازەربايجان, قىرعىزستان, تا­جىكستان مەن وزبەكستان اسكە­ري بولىمشەلەرى قاتىسقان «بىر­لەستىك-2024» حالىقارالىق جاتتى­عۋى دا كوپجاقتى ىنتىماق­تاستىق­تىڭ ناقتى كورىنىسىنە اينالدى.

اسكەري كادر دايارلاۋ سالاسىندا دا ءوزارا قولداۋ جۇيەلى جولعا قويىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا وزبەكستاننىڭ اسكەري اكادەمياسىندا ەلىمىزدىڭ بىرنەشە اسكەري قىزمەتشىسى ءبىلىم الىپ جاتىر. ال استاناداعى ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىندە وزبەكستاننىڭ جانە باسقا دا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ اسكەري ماماندارى جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى باعدارلامالار بويىنشا وقيدى.

بۇعان قوسا قازاق ەلى تۇركيا, ازەربايجان, اقش پەن قىتاي سەكىلدى مەملەكەتتەرمەن قورعانىس سالاسىندا ءوزارا ءىس-قيمىلدى دامىتىپ كەلەدى. ورتاق مۇددەلەر توعىس­قان تۇستا بىرلەسكەن مىندەتتەر اي­قىندالىپ, ناقتى جوسپارلار جۇ­زەگە اساتىنى بەلگىلى. ەلدىڭ قاۋىپ­سىزدىگى مەن تۇتاستىعىن ساقتاۋ جولىن­دا كەز كەلگەن سەنىمدى ارىپ­تەس­پەن اسكەري ىنتىماقتاستىق ورنا­­تىپ, جاسىرىن قاتەرلەرگە قار­سى بىرلەسە ارەكەت ەتۋدى باستى باسىم­­دىق رەتىندە قاراستىرعان ءجون.