ءازىل-وسپاق, سىن-سىقاق بۇرىشى
ءبولىمدى جازۋشى-ساتيريك بەرىك سادىر جۇرگىزەدى
بىردە...
بىردە داڭقتى جازۋشى بەرنارد شوۋ كوشەدە ابايسىزدا ۆەلوسيپەد مىنگەن جۇرگىنشىمەن سوقتىعىسىپ قالىپتى. بىراق ءساتىن سالىپ, ەكەۋى دە پالەندەي جاراقات الماسا كەرەك. ۆەلوسيپەدشى شوۋدان قايتا-قايتا كەشىرىم سۇراپ قويماپتى. سوندا:
– نەگىزى ءسىزدىڭ جولىڭىز بولمادى, سەر! – دەپتى شوۋ. – ءسال بولماعاندا, ءسىز مەنى ۆەلوسيپەدپەن قاعىپ ولتىرگەن ادام رەتىندە تاريحتا ماڭگى قالاتىن ەدىڭىز!
* * *
ءبىر ناشار سۋرەتشى ميكەلاندجەلوعا ءوزىنىڭ ءبىر بولمەنى اقتاپ تاستاۋدى بۇيىرعانىن, ەندى ول بولمە قابىرعالارىنا سۋرەت سالاتىنىن ايتىپتى. سوندا:
– دۇرىسى, الدىمەن ءسىز سۋرەت سالعانىڭىز ءجون ەدى, – دەپتى ميكەلاندجەلو. – سوسىن اقتاپ تاستاۋ وڭاي عوي.
* * *
اتاقتى ماتەماتيك جانە فيلوسوف گوتفريد ۆيلگەلم لەيبنيتستىڭ دوستارى وعان تۋعان كۇنىنە ءوزىنىڭ ءبيۋستىن سىيلاپتى. مۇسىنگە قاراپ ءسال ويلانعان لەيبنيتس:
– ءا... كۇندە تاڭەرتەڭ مەن ساقالىمدى قىراتىن بەت وسى ەكەن عوي! – دەپتى.
*تاتار ازىلدەرى
ماقتانشاق ءانشى
– كەشە مەنىڭ ءانىمدى تىڭدادىڭ با؟ پاي-پاي, داۋسىم بۇكىل زالعا سىيماي كەتتى-اۋ, – دەپ ماقتانىپتى ءبىر ءانشى جولداسىنا.
– ەستىمەگەنمەن داۋسىڭنىڭ ەسىك-تەرەزەدەن اعىل-تەگىل سىرتقا شىعىپ جاتقانىن كوردىم جانە كۇشتى داۋسىڭا ورىن بەرۋ ءۇشىن تىڭداۋشىلار زالدى بوساتىپ ۇيلەرىنە قايتىپ كەتىپ جاتتى عوي...
اقىماق باس ەكى اياققا تىنىم بەرمەس
ساۋاتسىز ءبىر كىسى ەكىنشى بىرەۋدەن تۋىستارىنا حات جازىپ بەرۋدى وتىنگەندە : «جازا المايمىن, قازىر اياعىم اۋىرىپ ءجۇر», - دەپتى.
تاڭدانعان ساۋاتسىز ادام:
– حات جازۋعا اياعىڭنىڭ قانداي قاتىسى بار؟ – دەپ سۇراپتى. سوندا اناۋ:
– ماسەلە اياقتا بولىپ تۇر عوي: جازعان حاتىمدى وزىمنەن باسقا ەشكىم تانىپ وقي المايدى, تۋىستارىڭا بارىپ قايتۋعا جاعدايىم جوق, – دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
موللا نەگە جىلايدى
ءبىر ايەل موللاعا مۇڭىن شاعىپ:
– ەرىم ءولدى, قاراجاتسىز قالدىم, – دەپ كوزىنە جاس الىپتى.
موللا دا كەمسەڭدەپ جىلاۋعا اينالادى, سوندا ايەل: – مەن قايعىدان جىلايمىن, ءسىز نەگە جىلايسىز, موللەكەم؟ – دەپ سۇراپتى.
– مەن سەنىڭ ساداقا بەرە المايتىنىڭا جىلايمىن!
كىرپيازىن قارا
– ءسىز ماعان كوجەنى نەگە كىر تارەلكەگە قۇيىپ بەرەسىز؟
– كىرپيازىن قارا مۇنىڭ. سەنەن باسقا وتىز ادام وسى تارەلكەدەن تاماق ءىشىپ كەتتى, بىردە-بىرەۋى «كىر-ءمىر» دەپ كىنالاعان جوق!
اڭقاۋلىق
بايدىڭ ايەلى اۋىرىپ قالىپتى.
كوڭىلىن سۇراۋعا كەلگەن قۇربىسى:
– قاي جەرىڭ اۋىرادى؟ – دەپ سۇراپتى.
– كورىكسىز جەرىمە شيقان شىقتى.
– بەتىڭدە شيقاننىڭ بەلگىسى كورىنبەيدى عوي, – دەپتى سوندا قۇربىسى.
*
شەتەل ءازىلى
قورعانىس رەاكتسياسى
اۋرۋ توسەكتە تۇنەرىپ وتىر, ال ايەلى دارىگەرگە جىلامسىراپ ءتۇسىندىرىپ جاتىر.
— مەن ءتىپتى نە ىستەرىمدى بىلمەيمىن, پروفەسسور. جۇمباق اۋرۋ… مىنە ءوزىڭىز قاراڭىز. — ول كۇيەۋىنە جاقىنداپ كەلىپ اقىرىن سىبىرلادى.
— سۇيىكتىم, مەنىڭ سۇرايىن دەگەنىم…
... اۋرۋ تالتىرەكتەپ كەتتى.
— دۋبلەنكا, — دەدى ول موماقان داۋىسپەن, — پال سەمەنىچكا.
اۋرۋ ەدەنگە گۋرس ەتىپ قۇلاپ ءتۇستى. دارىگەر كومەككە ۇمتىلىپ, اۋرۋدى كوتەرىپ, قايتادان ورنىنا وتىرعىزدى.
—تۇك تۇسىنسەم بۇيىرماسىن...
—مەن تۇسىنەدى دەپ ويلايسىز با؟ ءبىر نارسەنى سۇراي قالساڭىز بىردەن اقىل-ەسىن جوعالتادى. مىنە, قاراڭىز... سۇيىكتىم, اننا پەگروۆنا حابارلاستى…
اۋرۋ قايتادان تەڭسەلىپ كەتتى.
— وعان «جيگۋليىنە» پوكرىشكا كەرەك.
اۋرۋ قايتادان ەدەنگە قۇلاپ ءتۇستى.
— ءسىز كىرەبەرىستەگى ادامداردى كوردىنىز بە؟ — ايەل جان-جاعىنا جالتاقتاي قاراپ, اڭگىمەسىن جالعاستىردى. — ولاردىڭ بارىنە وسىنىڭ اۋىرعانى باتىپ ءجۇر. ءتىپتى مۇنىڭ وزىنەن دە قاتتى قاپالاناتىندار بار.
— بۇل قالاي, سوندا؟
— مۇنسىز ولار كىمگە بارۋ كەرەكتىگىن, كىمنەن كالاي سۇراۋ كەرەكتىگىن, كىمگە كالاي العىس ايتۋ كەرەكتىگىن بىلمەيدى. بۇل ءبارىن دە بىلەتىن. ال قازىر ەشكىمدى بىلمەيدى, ەشتەڭەنى ەسىنە تۇسىرە المايدى, —دەدى ول شۋىلداتا مۇرنىن تارتىپ, — ءبىز اقىسىز كومەك كورسەتەتىن دارىگەردى شاقىرتقان ەدىك. ول, ياعني ۋچاسكەلىك دارىگەر, مۇنىڭ ميى شايقالعان دەيدى... قۇدايىم-اي, شىنىمەن-اق ەسىنەن اداسقانى ما؟ — ايەل كوز جاسىنا ەرىك بەردى.
كەنەتتەن اۋرۋعا ەڭكەيە بەرىپ, دارىگەر ونىڭ ءبىر كوزىن قىسىپ, بەلگى بەرگەنىن بايقاپ قالدى.
— ءبىزدى جەكە قالدىرىڭىز, — دەپ ءوتىندى دارىگەر. ايەل دالىزگە شىعىپ كەتتى.
— دارىگەر, كومەكتەسە كورىڭىز, — دەدى اۋرۋ القىنا سىبىرلاي سويلەپ, — شىدامىم تاۋسىلدى. ولار مەنى كوزدەرىنەن تاسا ەتكىلەرى كەلمەيدى.
— سولاي, قورقىنىش مانياسى, — دارىگەر اقىرىن كۇبىرلەدى.
— سوندا قولىمنان ءبارى كەلەتىنى ءۇشىن مەنىڭ كىنالى بولعانىم با؟
— مۇمكىن, ۇلىلىق مانياسى بولار؟ — دەپ كۇدىكتەندى دارىگەر. — مۇمكىن, ءسىز سەبەبىن ماعان ايتارسىز؟ — ول اۋرۋعا قارادى. — ماعان ايتۋعا بولادى.
— مۇنى ايتقاندا نە تۇر؟ ونى ءوزىڭىز دە تۇسىنەسىز... بىرەۋدىڭ ءدجينسيى بار, بىراق اللا پۋگاچەۆانىڭ كونتسەرتىنە بيلەتى جوق. تۇرعىن الاڭدى بولەتىن بىرەۋدىڭ بالاسىن ينستيتۋتقا تۇسىرگىسى كەلەدى. ال ەندى بىرەۋدىڭ قولىندا شەت ەلدەردى ارالاپ قايتۋعا جولداما بار, بىراق وعان زيراتتان ورىن كەرەك… سونىڭ ءبارىن ماعان باسىمدا ساقتاۋعا تۋرا كەلەدى. ولار ماعان جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. جۇمىس ىستەۋدىڭ ورنىنا كۇنى بويى تەلەفون سوعىپ, سولارعا دانەكەر بولامىن. بۇل پالەدەن قۇتقارۋ, دارىگەر, ءسىزدىڭ عانا قولىڭىزدان كەلەدى.
— سوندا قالايشا؟
— ءسىز مەنى ەسى اۋىسقان دەپ مالىمدەڭىز. ولار سىزگە سەنەدى.
دارىگەر دالىزگە شىقتى. اۋرۋدىڭ قۇلاعىنا ونىڭ تەك جەكەلەگەن سوزدەرى عانا جەتىپ جاتتى: “...وكىنىشكە وراي, ۇزاق ەمدەلەدى... مەديتسينا دارمەنسىز... ءيا, نەرۆ جۇيەلەرى بۇزىلعان..”.
دارىگەر قايتىپ ورالعاندا اۋرۋدىڭ ءوڭى كىرىپ قالعان ەدى.
— راقمەت, دوكتور! ءتىپتى سىزگە نە دەپ العىس ايتارىمدى بىلە الماي تۇرمىن...
— بۇل مەنىڭ مىندەتىم, — دەپ جىميدى دارىگەر زاتتارىن چەمودانعا سالىپ جاتىپ. — ءسىز شىنىندا دا ءبارىن ىستەي الاسىز با؟ ماعان بىلەسىز بە, ساياجاي ءۇشىن ۋچاسكە وتە قاجەت.
دارىگەر ءسوزىن اياقتاپ ۇلگەرگەنشە, اۋرۋ ەدەندە سۇلاپ جاتتى.
ۆ.پانكوۆ.
