كەيىپكەرىنەن شىندىق ىزدەيتىن اكتەر

كينودا «ءىرى پلان» دەگەن ۇعىم بار. ونىڭ سىناعىنان وتكەن اكتەر – كينودا باعى جانعان شىعارماشىلىق يەسى. ويتكەنى, ءىرى پلان – كەيىپكەردىڭ ىشكى نەشە ءتۇرلى پسيحولوگيالىق جاعدايىن, ارقيلى سەزىم يىرىمدەرىن, مىنەز-قۇلقىن, وي-تولعانىسىن  جازباي تانىپ, كورسەتەتىن نەمەسە سەزدىرتەتىن وتە ماڭىزدى ءسات. دەمەك, ونىڭ بيىگىنەن كورىنە العان اكتەر – ءفيلمنىڭ باستى تابىستارىنىڭ ءبىرى. بۇگىنگى قازاق كينوسىندا ءىرى پلانداعى ەر مىنەزدى كەيىپكەرلەردىڭ بەينەسىن ءساتتى شىعارىپ جۇرگەن, دارىنى مەن پايىمى, بولمىسى قاتار ۇيلەسكەن ءبىر ونەر شەبەرى بار. ول – ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ بەلدى اكتەرى ەرجان نۇرىمبەت.  كوزىقاراقتى وقىرمان, ونەرگە قۇشتار كورەرمەن بۇل اكتەردى «ساردار» (2003, اقبەردى), «كەلىن» (2008, باقتاشى), «جەڭىس سەمسەرى» (2012, ارىستان باتىر) سياقتى فيلمدەردەگى باستى رولدەرى ارقىلى جاقسى بىلەدى. ءبىز تاياۋدا قازىرگى قازاق تەاترى جانە كينو ونەرىنىڭ تالانتتى وكىلى ەرجان نۇرىمبەتپەن ارنايى جولىعىپ, ونىڭ شىعارماشىلىق زەرتحاناسى, كينو مەن تەاتر ساحناسىنداعى اكتەرلىك ورنى تۋرالى پىكىر الماسقان ەدىك. – كينوداعى العاشقى ءرولى­ڭىز – بولات قالىمبەتوۆتىڭ «ساردار» فيلمىندەگى اقبەر­دىنى ويناۋعا ۇسىنىس العانى­ڭىزدا قوبالجۋ نەمەسە قۋانىش بولدى ما؟ جالپى, كينوعا ءتۇسۋدى ارمانداپ پا ەدىڭىز؟ – بۇل فيلمگە دەيىن, مۇمكىن, ارمانداسام ارمانداعان دا شىعارمىن, كەي-كەيدە جۇرەكتىڭ تۇكپىرىندە «ونداي بولۋ قايدا» دەگەن دە بولارمىن, بىراق ايتەۋىر ءبىر كينوعا تۇسۋگە اۋەسىم كەتىپ, قاتتى ويلانعان ەمەسپىن. العاش «ساردار» فيلمىنە باستى رولدەردىڭ بىرىنە بەكىتىلىپ, ارىپتەستەرىم قۋانىپ قۇتتىقتاپ جاتقاندا دا, اسا قۋانا المادىم. ويتكەنى, بولات اعانىڭ سەنىمىن اقتاي الامىن با, جالپى, كينودا ويناۋ قولىمنان كەلە مە, دەگەن قورقىنىش بولدى. ونىڭ ۇستىنە, كينوسىناق كەزىندە بولات اعامنىڭ «تەاترداعىداي ويناۋ­دى دوعار» دەگەن ءسوزى ەسىمنەن كەتپەي قالدى. بىراق ۋاقىت وتە كەلىپ, ءتۇسىرىلىم الاڭىنا بىرتە-بىرتە ۇيرەنىپ الدىم. – كاسىبي تەاتر اكتەرىسىز. كينودا دا ءبىراز رولدەردى سومدادىڭىز. ەكى ونەردىڭ شىن تابيعاتى ءبىر-بىرىنەن الشاق. ولاي بولسا, اكتەردىڭ دە ساحناداعى, كينوكامەرا الدىنداعى ويىنىندا ايىرماشىلىقتار نەمەسە ۇقساستىقتار بولۋى كەرەك. سىزدىڭشە, ول قانداي ايىرماشىلىقتار نەمەسە ۇقساستىقتار؟ – تەاتر مەن كينونى ءبولىپ-جارعىم كەلمەيدى. ءتۇبى ءبىر, تەك ەكى ونەردىڭ ارقايسىنىڭ وزىنە عانا ءتان ەرەكشەلىكتەرىن سەزە بىلسەڭ بولدى. جالپى, كينودا دا, تەاتردا دا ينتونناتسيا, قيمىل ءىس-ارەكەت جاعىنان ەكسپەريمەنت جاساعاندى ۇناتامىن. كينودان العان ءتاجىري­بەمدى ساحنادا قولدانامىن. سىرت كوزگە ەش ۇقساستىعى جوق بولىپ كورىنگەنىمەن, مەنىڭشە, كينو مەن ­تەاتر اكتەرىنىڭ ويىنىندا ۇقساس­تىقتار كوپ. مىسالى, ساحنا­داعى پاۋزا مەن ۇنسىزدىكتى كەيدە كينوداعى ءىرى پلان دەپ ويلايمىن. تەاتر مەن كينو ونەرى­نىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز قيىندىعى بار عوي. تەاتردا كەيىپكەردى, وقيعانى باسىنان باستاپ ويناساق, كينودا ولاي ەمەس. كەيدە ءفيلمنىڭ باسىنداعى كورىنىستەردە وينايتىن تۇستارىڭ ءتۇسىرىلىمنىڭ ورتاسىنا قاراي, ال ورتاسىنداعىنى باسىندا نەمەسە سوڭىندا ويناۋىڭ مۇمكىن. بۇل وڭاي ەمەس. راس, تەاتردا دا كينوداعى سياقتى ويناۋعا بولادى. بىراق تەاتر وت سياقتى… زالدا وتىرعان كورەرمەننىڭ ءاربىر دەمى سەزىلىپ تۇرادى. ءبىز ساحنادا ويناپ جۇرگەندە, وقيعانى باعالاپ, كورىپ, قابىلداپ, سوعان ساي ءىس-ارەكەتتى, ەموتسيانى باقىلاپ وتىراتىن زالداعى كورەرمەندى ۇمىتپايمىز. ال كينودا ىشىڭدەگى «مەنمەن» بەتپە-بەت قالاتىن سياقتىسىڭ. تەاتر – ءتىرى ەموتسيانىڭ ورداسى. كينونىڭ قۇدىرەتتىلىگى سول – وندا ەموتسيا قايتالانبايدى. فيلم ەكرانعا شىعىپ كەتكەن سوڭ, وزىڭە عانا ءمالىم كەيبىر «اتتەگەن-اي» دەيتىن تۇستارىن تۇزەتۋگە, وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, قايتا ويناۋعا مۇمكىندىگىڭ بولمايدى. كينو الاڭى اكتەرگە ەرەكشە قانات بىتىرەتىنى دە راس. كەيدە ءبىر عانا كادرمەن تۇسىرىلەتىن كوزقاراسىڭا نەمەسە ءىس-ارەكەتىڭە بۇكىل ءومىردى سىيعىزۋعا بولاتىن سياقتى. كينونىڭ قۇدىرەتى وسى شىعار دەپ ويلايمىن. – «كەلىن», «ساردار», «جەڭىس سەمسەرى» – ءارتۇرلى جانردا تۇسىرىلگەن فيلمدەر. سوعان وراي كەيىپكەرلەرىڭىزدىڭ بولمىسى دا ارقالاي. سىزگە وسى وبرازداردىڭ ىشىندە قايسىسى قىزىقتىراق بولدى؟    –كينوداعى رولدەرىمدى دە ءبولىپ-جارعىم كەلمەيدى. ءار كەيىپكەردىڭ مىنەز-قۇلقى ءار قيلى بولعانىمەن, سولاردىڭ اربىرىنەن ءوز شىندىعىمدى ىزدەۋگە تىرىستىم. سول كەيىپكەرلەر ارقىلى ءوزىمدى تۇسىنۋگە تالپىندىم. ارينە, ءرول ويمەن, ويلانۋمەن كەلەدى. ول – ءبىر قيىن ءارى كۇردەلى پروتسەسس. ويمەن ۇيىقتايسىڭ, ويمەن وياناسىڭ. ءتىپتى, تەاتردا كۇن سايىن ويناپ جۇرگەن ءرولدىڭ وزىنە قاتتى قوبالجيسىڭ. ويىڭدا سان مىڭ مارتە ويناپ شىعاسىڭ. – «كەلىن» – كەيىپكەرلەرىنىڭ ءسوزىنسىز تۇسىرىلگەن فيلم. مۇندايدا اكتەردىڭ ىشكى-سىرتقى پلاستيكاسى, كوزقاراسى, قيمىل-ارەكەتى ءبىرىنشى قاتارعا شىعادى. وندا ءبىر عانا كوزقاراسپەن نەمەسە قيمىلمەن كەيىپكەردىڭ مىنەزى, ىشكى ويلارى مەن سەزىمدەرى بەرىلۋى ءتيىس. مۇنى «ويناۋ» مۇمكىن ەمەس. جانە ءدال وسى قالىپتى بەرە الاتىن اكتەرلەر قازاق كينوسىندا دا, الەم كينوسىندا از. مىسالى, «قاراش-قاراشتاعى» سۇيمەنقۇل چوكموروۆ (باقتىعۇل), «ونىڭ ۋاقىتى كەلەدىدەگى» نۇرمۇقان ءجانتورين (شوقان ءۋاليحانوۆ), «تۇلپاردىڭ ىزىندەگى» كاۋكەن كەنجەتاەۆ (تاناباي قارت). جالپى, «ءۇنسىز كەيىپكەردى» ويناۋ كۇردەلى مە؟      – «كەلىن» ءفيلمى راسىندا دا اكتەرلىك ويىنعا قۇرىلعان. ءبىز ومىردە ويىمىزدى ءسوزدىڭ استارىنا ءجيى جاسىرامىز عوي. فيلمدە ءسوزسىز, ديالوگسىز ويناۋعا دا تۋرا كەلدى. «كوز – ادام جانىنىڭ ايناسى», دەپ جاتادى. بۇل, اسىرەسە, ەكراندا ايدان انىق كورىنىپ تۇرادى. وسى رەتتە اكتەردىڭ كوز­قاراسى, ءىس-ارەكەتى, ميميكاسى ىشكى جان دۇنيەسىمەن قابىسىپ جاتۋى وتە ماڭىزدى. رەجيسسەردىڭ بىزدەن تالاپ ەتكەنى دە وسى بولدى. ءبىر جاعىنان ءسوزسىز ويناۋ ماعان اناعۇرلىم قىزىقتىراق ءارى تۇسىنىكتىرەك پە دەپ ويلايمىن. فيلم فيلوسوفياسىنىڭ ءوزى وسى ۇنسىزدىكتە جاتقان سياقتى. جالپى, ومىردە بارىمىزگە وسى ازداعان ۇنسىزدىك جەتپەيتىندەي… سوزبەن ىشكى ويدى جاسىرۋعا بولادى, بىراق ءسوزسىز ىشكى ويدى جاسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ادامنىڭ كوزى ءبارىن ايتىپ تۇرادى. سوندىقتان, بۇل فيلمدە كەيىپكەرىمە بارىنشا سەندىم. ءتىپتى, كەيدە سول جەردە باياعىدان ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان ادام سياقتى سەزىندىم. وسى ءرولىم مەنىڭ اكتەرلىك جولىمداعى جاڭا ءبىر قىرىمنان ءوز-ءوزىمدى تانۋعا مۇمكىندىك بەردى. بىراق, ءبىر قىزىعى, ءوزىم تۇسكەن فيلمدەردى ونشا قاراي المايمىن. مەنىڭشە, ەرمەك تۇرسىنوۆ – ايتار ويى, ءوزىنىڭ قولتاڭباسى بار رەجيسسەر. ءاربىر كادرعا فيلوسوفيالىق وي سالۋعا تىرىسادى. اكتەرمەن جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى دە ەرەكشە. جاقىندا شىعارماشىلىقتاعى ارىپتەسىم ءارى دوسىم قۋاندىق قىستىقباەۆ ەكەۋىمىز ول كىسىنىڭ تاعى ءبىر فيلمىنە ءتۇسىپ, باستى رولدەردە وينادىق. فيلم ازىرگە «جات» دەپ اتالادى. العاش ستسەناريدى وقىپ شىققاننان كەيىن سەسكەندىم, قورىقتىم. «ەرەكە, وسى رولگە مەنى الىپ, قاتەلەسىپ تۇرعان جوقسىز با؟» دەدىم ءازىل-شىنى ارالاس. ول كىسى «جوق» دەپ بىردەن كەسىپ ايتتى. – ءوزىڭىز تۇسكەن فيلمدەردى ەكراننان كورە الماۋىڭىزدىڭ قانداي سەبەبى بار؟ – مەن وزىمە سىن كوزبەن قارايتىن اداممىن. ءوز-وزىمە كوڭىلىم تولا بەرمەيدى. ويناعان سپەكتاكلدەرىمدە كەيدە ءرولىمنىڭ ءبىر جەرى كوڭىلىمنەن شىقپاي قالىپ جاتادى. سول سپەكتاكلدى كەلەسى ويناعانشا مازام كەتەدى. كينودا دا سولاي. ادامنىڭ ءوزى عانا بىلەتىن ادەتى نەمەسە قىلىعى بولادى ەمەس پە؟ ونى كورەرمەن بىلە بەرمەيدى. جاڭاعى ءوزىم عانا بىلەتىن تۇستاردى ەكراننان كورگەن كەزدە, ءوز-وزىمنەن قىسىلا باستايمىن, «ءبىر كوزبەن» سىناپ قارايمىن. – ال ەندى كەرىسىنشە, «ساردار» مەن «جەڭىس سەمسەرىندە» كەيىپكەرلەرىڭىزدىڭ ءسوزى اناعۇرلىم كوبىرەك. تەاتر اكتەرى رەتىندە بۇل سىزگە ەش قيىندىق تۋعىزبايدى. دەگەنمەن, ساحناداعى سويلەۋ مەن كينوداعى سويلەۋدىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز تالاپتارى بار. جوعارىداعى فيلمدەردىڭ رەجيسسەرلەرى وسى تۇرعىدان قانداي دا ءبىر تالاپتار قويدى ما؟   – «جەڭىس سەمسەرى» فەنتەزي جانرىنداعى فيلم عوي. نەگىزگى كورەرمەنى بالالار بولعاندىقتان, ونداعى وقيعالار, اكتەر ويى­نى سول بالالاردىڭ ويىنا, سەنىمىنە قاراي يكەمدەلدى. بۇل فيلمدە ەلى ءۇشىن, جەرى ءۇشىن جانىن پيدا ەتەتىن باتىردى عانا ەمەس, ونى قاراپايىم ادام رەتىندە دە كورگىمىز كەلدى. فيلمگە تۇسەر الدىندا ماعان سالماق قوسۋ كەرەك دەگەن تالاپ قويىلدى. بىراق, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, قانشا تىرىسسام دا, ارتىق سالماق قوسا المايمىن. جاراتىلىسىمنىڭ ءوزى سونداي عوي دەيمىن. وسىدان ون بەس جىل بۇرىن قالاي بولسام, ءالى دە سول قالپىم. نەگىزى, ۋايىمشىل اداممىن, كەز كەلگەن نارسەنى جۇرەككە جاقىن قابىلدايمىن. مۇمكىن, وسى دا سەبەپ بولاتىن شىعار. ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلىمى كەزىندەگى باستى قيىنشىلىق – جاركەنتتىڭ 40 گرادۋستىق ىستىعىندا تەمىر ساۋىتپەن اتتىڭ ۇستىنەن كۇنىنە 9 ساعات تۇسپەي ءجۇرۋ اۋىر بولدى. سودان سوڭ فيلمدە ارىستان باتىردىڭ قالاعا كەلەتىن تۇسى بار. ونىڭ دالادان بىردەن قالاعا كەلگەندەگى جاعدايىن ويناۋ ماعان ازداپ قيىنشىلىق تۋعىزدى. كەيىپكەرىمنىڭ ىشكى دۇنيەسىندەگى  كەيبىر يىرىمدەردى اياق استىنان ويلاپ تابۋ دا وڭايلىققا تۇسپەدى. ءفيلمنىڭ رەجيسسەرلەرى ءاسيا سۇلەەۆا مەن ءانۋار رايباەۆ – ءوز ءىسىن جاقسى بىلەتىن كاسىبي شەبەرلەر. ولار ءبىزدىڭ بالالارىمىز ءۇشىن ۇلكەن جۇمىس جاسادى دەپ ويلايمىن. وكىنىشتىسى سول – فيلم وپەراتورى بولات سۇلەەۆ ويلاماعان جەردەن باقيلىق بولدى… مەنىڭ ءبىر بايقاعانىم – ول كىسىنىڭ كامەراعا ءتۇسىرىپ جاتىپ, اكتەرمەن قاتار ءوزى دە ىشتەي بىرگە وينايدى ەكەن. بۇل بولات اعانىڭ وپەراتور رەتىندەگى ىشكى سەزىمتالدىعىن, پلاس­تيكاسىن كورسەتەدى. كينو وپەراتورى ءۇشىن ول وتە قاجەت قاسيەت قوي. – وسى فيلمدە كەيىپكە­رىڭىزدىڭ ەزۋ تارتقىزاتىن جەرلەرى وتە كوپ.  بۇل ءسىزدىڭ ءبىر قالىپتان ەكىنشى قالىپقا (ىشكى) اراجىگىن سەزدىرتپەي, كوشە الاتىنىڭىزدى جانە كومەديالىق رولدەردى دە الىپ شىعاتىنىڭىزدى سەزدىرتەدى. ەگەر كومەديالىق فيلمدەرگە شاقىرىپ جاتسا, كەلىسىم بەرەر مە ەدىڭىز؟ – ارينە. مەن كومەديالىق رولدەردى تەا­تردا ويناپ ءجۇرمىن. بىلمەيمىن, كينودا دا بۇل جانرمەن جۇمىس ىستەۋگە بولاتىن شىعار. ۇسىنىپ جاتسا, ويلانىپ كورۋگە بولادى. بىراق تەاتردا بولسىن, كينودا بولسىن, ءبىر امپلۋادا قالعىم كەلمەيدى. – بۇگىنگى قازاق كينوسىندا «اتتەگەن­ايلار» بار ما؟ – بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ قيىن. مەنىڭشە, كينو ءتۇسىرۋ ءۇشىن بىزدە ءبارى بار. تاقىرىپ تا, تاريح تا جەتەدى. كەيدە ويلايمىن: ءبىز قانى دا, جانى دا, ءتىپتى جەگەن اسىنا دەيىن تازا حالىقپىز. وسىنداي تازا حالىق باسقا جەردە بار بولسا بار شىعار, مەنىڭ بىلەتىنىم بىرەۋ عانا, ول – قازاق. ءبىز گولليۆۋدتىڭ جاساعانىن جاساي المايمىز, ونى قايتالاۋدىڭ دا كەرەگى جوق. تەك ءوزىمىزدىڭ قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاساق ەكەن دەيمىن. قازىرگى ءبىزدىڭ فيلمدەردەن قارجى تاپشىلىعى كورىنىپ تۇراتىن سياقتى. سودان سوڭ, كەيبىر رەجيسسەرلەرىمىز كاسىبي اكتەرلەردى ەمەس, قاراپايىم ادامداردى ىزدەيدى. مۇمكىن, بۇل دۇرىس تا شىعار, وعان قارسىلىعىم جوق. ءار ادام كينودا ءبىر رەت بولسا دا, ويناي الادى دەگەن پىكىر بار. بىراق ءبارىبىر سول ويناعان رولدە اكتەرلىك تەحنيكانىڭ كەرەك بولاتىنىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال.  اڭگىمەلەسكەن نازيرا مۇقىشەۆا, كينوتانۋشى, ونەرتانۋ كانديداتى. استانا.