فوتو: اشىق دەرەككوز
اۋەلدە كونە تۇرىك تىلىندە العىس ءسوزى «القىش» دەپ اتالىپ, بۇگىنگىدەي ماداقتاۋ, ىزگى تىلەك ايتۋ ماعىناسىندا جۇمسالعان. بىراق ول قاراپايىم ەكى اياقتى پەندەلەرگە ايتىلا بەرمەگەن. ونى يسلام ءدىنىن قابىلداماعان جۇرتتىڭ فولكلورىنان انىق اڭعارۋعا بولادى. مىسالى «القىش» التايلىقتاردا قۇدىرەتكە جۇگىنۋ مازمۇنىن ۇستەسە, ساحالاردا ءارتۇرلى رۋح يەلەرىن ۇلىقتاۋ, قوشەمەتتەۋ دەگەن ماعىنادا قولدانىلادى.
فولكلوريست عالىم سەيىت قاسقاباسوۆ وسىناۋ العىس, قارعىس, ارباۋ, جالبارىنۋ سياقتى ماگيالىق قىزمەت اتقارعان فولكلور ۇلگىلەرى قوعامنىڭ دامۋ بارىسىندا تۇرلەنىپ, بىرتە-بىرتە جاڭا سيپاتقا يە بولعانىن جازادى.
ايتالىق, ماحمۇت قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك» ەڭبەگىندەگى يسلامعا قاتىستى ۇعىمداردىڭ باسىم كوپشىلىگى تۇرىكشە تەرميندەرمەن بەرىلگەن. وندا اللانى «يە», قۇراندى «بىتىك», پايعامباردى «يالاۋاش» دەپ اتايدى. قاشقاري «يالاۋاشقا القىش بەرگىل» تىركەسىن «مۇحاممەدكە سالاۋات ايت» دەگەن ماندە تارقاتادى.
بۇل دەرەكتەردەن العىستىڭ ريزاشىلىقتى جەتكىزۋ فورماسى عانا ەمەس, ونىڭ ساكرالدى مانگە يە تۇتاس قۇندىلىق ەكەنىن تۇسىنەمىز.
ەندى العىس ايتۋ قۇبىلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق قىرلارىنا شولۋ جاساپ كورەلىك. ەرتە ءداۋىردىڭ ەرەن ويشىلدارى العىس ۇعىمىنا ەرەكشە مانمەن قاراعان. سەنەكانىڭ پىكىرىنشە, العىس – رۋحتى پەندەلىك دەڭگەيدەن كوتەرىپ, ءيسى ادامزاتپەن بىرىكتىرەتىن قۇرال. تسيتسەرون كۇللى ىزگى قارەكەتتىڭ اناسى – العىس دەپ بىلگەن. اريستوتەتەل دە العىستىڭ جوعارعى قۇندىلىق ەكەنىن مويىنداعىنىمەن, بىراق ونىڭ «سەن – ماعان, مەن – ساعان» دەگەن ەكىۇدايلىق تەورياسىنا نەگىزدەلەتىنىن استىن سىزىپ ايتادى. بەرۋشى مەن الۋشىنىڭ اراسىندا قوعامدىق قارىم-قاتىناستى تۋدىراتىن كورىنبەيتىن بايلانىس بارىن جەتكىزەدى. بۇل ويدى اعىلشىن فيلوسوفى توماس گوببس تە جالعاستىرىپ اكەتەدى. ول العىستى بەينەبىر قىزمەت كورسەتۋ ۇلگىسى رەتىندە تۇسىنگەن.
وسى ورايدا قازاق حالقىنىڭ العىس تۋرالى تۇسىنىگى مەن جوعارىداعى ەكى ويشىلدىڭ تۇسىنىگى اراسىندا ەداۋىر ايىرماشىلىق بارىن اڭعارامىز. اسىلىندا العىس – قىزمەت كورسەتۋ ۇلگىسى ەمەس, ونىڭ ناتيجەسى. ول قانداي ناتيجە؟ قولمەن ۇستاپ بولمايتىن, بىراق كوڭىلمەن تۇيسىنەتىن, جانعا جارىق قۇياتىن رۋحاني ناتيجە. ۇلتتىق تاربيەدە العىستان ياكي باتادان ۇلكەن نارسە جوق. العىسىن ايتىپ, باتاسىن بەرگەن ادامنان دۇنيەلىك نارسە دامە ەتۋ – ادەپسىزدىك بولىپ سانالعان. حالقىمىزدىڭ «التىن الما, العىس» دەپ كەلەتىن ماتەلىنەن العىستىڭ ساكرالدىك ءمانىن بايقاۋعا بولادى.
فيلوسوف جان-جاك رۋسسو «العىس ايتۋ — بۇل وتەلۋى ءتيىس بورىش, بىراق ونى ەشكىم كۇتۋگە قۇقىلى ەمەس» دەيدى. بۇگىنگى قوعامعا كەرەك ءسوز. مۇسىلمان پەيىشتەگى راحاتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن عانا باۋىرىنا قول ۇشىن سوزباسا, باي-باعلاندار اتىمتاي جومارت اتانۋ ءۇشىن عانا جوق-جىتىكتى جارىلقاماسا ء«بىر كەم دۇنيەنىڭ» كەتىگى تولار ما ەدى, كىم ءبىلسىن؟..
تۇپتەپ كەلگەندە العىس ايتۋ ادامعا ونىڭ جاي عانا بار بولعانى ءۇشىن ەشتەڭەنى دامە ەتپەي رياسىز ريزاشىلق ءبىلدىرۋ. وعان دەگەن ايناداي كوڭىلىڭدى كورسەتۋ. ول ءۇشىن تىلەۋلەس, دۇعادار بولۋ.
