امانات

مەن تۋعان انامدى كورمەي ءوستىم, بىراق انا مەيىرىمىن, ونىڭ ايالى الاقانىن سەزىنبەي ءوستىم دەپ ايتا المايمىن. اۋرۋى ابدەن دەندەپ, ماڭگىلىككە كوز جۇمايىن دەپ جاتقان انادان ءتورت ايلىق مەنى وزىنە امانات ەتىپ الىپ باۋىرىنا باسقان, قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقتىرماي ايالاپ وسىرگەن مەنىڭ ءسۇت انام. مۇمكىن ءباز بىرەۋلەر: «كىمدى-كىم اسىراپ الىپ ادام ەتپەي جاتىر. جۇرەگى مەيىرىمگە تولى حالقىمىزدىڭ ومىرىندە مۇنداي مىسالدار جەتىلىپ ارتىلادى», – دەپ ايتار. دەسە دە, مەنىڭ مىسالىم ءتىپتى, وزگەشە. ول سوناۋ ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىنگى قيىندىعى مول جىلداردان, دالىرەك ايتسام, مەن دۇنيەگە كەلگەن 1947 جىلدان باستاۋ الادى. اڭگىمە, سول تۋماسا دا تۋعانداي بولعان, قيىن-قىستاۋ زاماندى باسىنان وتكەرىپ, وعان قايىسپاعان, ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن ادامگەرشىلىگىن, جان جىلۋىن ساقتاي بىلگەن ەكىنشى انام تۋرالى. جۇمىستان ۇيگە كەلسەم, انام كەرەۋەتتىڭ ۇستىندە شاپانىن قىمتانىپ, ارقاسىمەن قابىر­عاعا سۇيەنگەن قالپى وتىر ەكەن. ءوزى ەكى بەتى البىراپ, بۋسانىپ تەرلەگەن سياقتى. – اپا, نە سىرقاتتانىپ قالعانسىڭ با؟ – دەپ ابىرجىپ جانىنا باردىم. – كوپتەن بەرى تەر قىسىپ مازام بولماي ءجۇر ەدى, بۇگىن ازىراق بۋسانعان سىڭايلىمىن, – دەدى ول ماعان جانىما وتىرشى دەگەندەي يشارا جاساپ. – سەن, بالام, نە ويلاپ ءجۇرسىڭ وسى. اكەڭنىڭ دۇنيەدەن وزعانىنا دا, مىنە, ءۇش جىلداي بولىپ قالدى, – دەدى ول 1970 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قايتىس بولعان مايدانگەر اكەمدى ەسىمە سالىپ. – مارقۇم اقتىق دەمى بىتكەنشە سەنىڭ اتىڭدى اتاپ شاقىرىپ جاتتى عوي. «ەكى ۇلىم, ءبىر قىزىم ءوز الدارىنا شاڭىراق قۇردى. ەندى, وسى كەنجە بالام­دى ۇيلەندىرىپ, نەمەرە سۇيسەم ارمانىم بولماس ەدى», – دەپ وتىرۋشى ەدى. جازعانعا امال بار ما؟ ول ماقساتىنا جەتە الماي كەتتى. وقۋ, وقۋ دەپ ەدىڭ, قۇدايعا شۇكىر, ونى دا ءبىتىرىپ, كەرەكتى قاعازىڭدى الدىڭ, ىستەپ جۇرگەن قىزمەتىڭ دە بار, ال مەنىڭ وتىرىسىم مىناۋ. اجال ايتىپ كەلمەيدى. ولاي-بۇلاي بولىپ كەتسەم, وسى ءۇي­دە, اكەڭنىڭ شاڭىراعىندا, جالعىز ءوزىڭ قالماق­پى­سىڭ؟! قاشان اكەلەسىڭ مىنا ۇيگە ءبىر شۇيكەباستى؟! انامنىڭ بۇرىن دا قويىپ جۇرەتىن وسى ساۋالىنا جاۋاپ بەرمەكشى بولىپ ىڭعايلانا باستاپ ەدىم, ول الاقانىن تىك كوتەرىپ توقتاي تۇر دەگەندەي مەنى بوگەپ تاستادى دا ىزىنشە: – بۇگىنگى ساعان ايتار باستى اڭگىمەم بۇل ەمەس. كوپتەن بەرى مەنى ءبىر وي مازالاپ ءجۇر. «سەنىڭ شەشەڭ تۇرمەدە وتىرعان, حالىق جاۋىنىڭ ايەلى بولعان», – دەگەن كورشى-كولەمنىڭ الىپ-قاشتى سوزدەرىنەن باسقا سەن مەن تۋرالى ناقتى ەشتەڭە بىلمەيسىڭ. ينشاللا, كەلىن دە كەلەر, نەمەرەلى دە بولارمىن. ولار وسكەننەن كەيىن وسى ءبىزدىڭ اجەمىز كىم دەگەندەي سۇراق قويسا, سەن نە ايتاسىڭ؟ ول سوناۋ وڭتۇستىكتەن, شىمكەنت جاقتان, سولتۇستىككە, كوكشە وڭىرىنە, قالاي كەلدى دەسە, سەن نە دەيسىڭ؟ ءولىم بار دا, قازا بار. ويلانا كەلە ءومىر تاريحىمدى ءوز اۋزىمنان ساعان ايتىپ كەتەيىن دەگەن شەشىمگە كەلدىم بۇگىن. ءوتتى عوي نەبىر زامان باسىمىزدان. سونى بىلگىڭ كەلىپ تالاي قولقا دا سالىپ ەدىڭ. ەندى جايعاسىپ وتىر, ايتقاندارىمنىڭ ءبارىن جادىڭا قۇيىپ ال. وسىدان كەيىن انام تاعى دا از-ماز بوگەلىپ بارىپ اڭگىمەسىن باستاپ كەتتى. – مەن مەشىن جىلى دۇنيەگە كەلىپپىن. تۋعان جەرىم تالاس دەگەن ءوڭىر. دالىرەك ايتسام, قاراتاۋدىڭ مويىنقۇمعا ۇلاساتىن تەرىسكەي تۇسى. اكەم ورازباي وشاقتى رۋىنان, ونىڭ ىشىندە تاسجۇرەك دەگەن تارماق بار. اكەمنىڭ ورازىمبەت, ورازباق دەگەن ەكى ءىنىسى بولدى. قۇداي بەرمەيمىن دەسە بەرمەيدى ەكەن. بالادان وسى ءۇش شاڭىراقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جالعىز قىز مەن عانا ەدىم. سودان بولار, وتە ەركە بولىپ ءوستىم. مەن ەر بالاشا كيىنىپ, سونىڭ سالتىمەن ءجۇردىم, بەتىمنەن ەشكىم قاقپادى. ءۇش ءۇيدىڭ مالى كوپ, كۇيلى تۇردى. قىستاي ءتورت ت ۇلىك مويىنقۇمنىڭ جازىعىندا جايىلادى دا, جازدا اعىپ جاتقان بۇلاق, وزەنى كوپ سايالى قاراتاۋدىڭ قويناۋىنا ورالادى. شىعىسىندا بەسساز, باتىسىندا قارجانتاۋ مەن ۇعام جوتالارى مەنمۇندالاپ كورىنىپ تۇرادى. اتقا ءمىنىپ الىپ, قۇربىلارىممەن قىزىق قۋىپ, قاراتاۋدىڭ قويناۋ-قويناۋىن تالاي شارلايتىنبىز. قاراتاۋ قازاقتىڭ ءبىر قاسيەتتى جەرى عوي. ون ۇشكە تولعانىمدا ماعان ەر بالانىڭ كيىمدەرىن تاستاتتىرىپ, قىزشا جاساندىرىپ, ۇلدە مەن بۇلدەگە ورادى. ۇناتپاسام دا, زاتىم قىز بول­عان سوڭ, امال بار ما, وعان كونۋگە تۋرا كەلدى. ءبىزدىڭ ۇيگە اكەمنىڭ ەرتەرەكتە دۇنيە سال­عان دوسى سارسەمبايدىڭ جۇسىپبەك دەگەن بالاسى كەلىپ جۇرەتىن. ول مەنەن 6 جاس ۇلكەن, ءوزى تەپسە تەمىر ۇزەتىن دەنەلى, جايدارى, العىر جىگىت. اكەم جان اياسپاس دوسىنىڭ ۇرپاعى بولعان سوڭ با, ونى ءوز بالاسىنداي كورەتىن. كەيىن ءبىلدىم, ەكى دوس ءبىزدى بالا كەزىمىزدەن اتاستىرىپ قويعان ەكەن. قىز بالا جات جۇرتتىق دەگەن سول ەكەن. ون التىعا تولار-تولماسىمدا ىرعاپ-جىرعاپ, تويىمدى جاساپ, مەنى ۇزاتتى. جىلاپ-سىقتاپ كەتە باردىم. ءوز اعامداي كورىپ جۇرگەن جىگىت مەنىڭ كۇيەۋىم بولادى دەپ ەشقاشان ويلاماپپىن. ول دا ماعان ءوز قارىنداسىنداي قارايتىن. ءبىز ءبىراز ۋاقىت ەرلى-زايىپتىلارشا تۇرما­دىق. وسى جاعداي تۋىستارىمنىڭ قۇلاعىنا جەت­كەن بولۋى كەرەك. سوناۋ مويىنقۇمنان اكە-شەشەم ادەيى كەلىپ, ءبىر جاعى ۇرسىپ, ءبىر جاعى اتا سالتتى ءتۇسىندىرىپ, تاعى دا جورالعىلارىن ىستەپ, ەكەۋمىزدى قايتادان قوستى. قۇدايدىڭ جازۋى بولار, سودان كەيىن ءدام-تۇزىمىز جاراسىپ جۇباي­لار سياقتى تۇرىپ كەتتىك. جۇسىپبەكتى تاش­كەنتتە وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن سارىاعاش اۋدا­نىندا جەر بولىمىنە باستىق قىلىپ قويدى. 1928 جىلى تۇڭعىشىمىز مەدەت, ەكى جىلدان كەيىن قىزىمىز راۋشان تۋدى. تۇرمىسىمىز دا جاي­لى باستالدى. اۋلەتتىڭ جالعىز قىزىمىن, كۇيلى تۇراتىن توركىن جۇرتىمنان ءتۇرلى كومەك كە­لىپ جاتتى. كامپەسكەلەۋ جىلدارى اۋەلى اكەم, سودان سوڭ شەشەم دۇنيەدەن ءوتتى. ولاردى جەرلەپ, قالعان مال-م ۇلىكتى الىپ قايتتىق. باسقا ۇساق-تۇيەكتى, قىمبات اشەكەيلەردى ايتپاعاندا, سولاردىڭ ىشىندە ەڭ قۇندىسى التىنداعان ەر-تۇرمان, ءتورت تايتۇياق كۇمىس بار ەدى. جۇسىپبەك ءبىلىمدى, پىسىق, اقكوڭىل, جۇمىسىنا ادال بولعان سوڭ, بەدەلدى دە بولدى. جۇمىستان بىلايعى ۋاقىتتا دا ونى ىزدەپ ادامدار ۇيگە سابىلىپ كەلىپ جاتاتىن. ول سولاردىڭ ءبارىنىڭ كوڭىلىن تاباتىن. اسىرەسە, وبلىستان كەلگەن باسشىلار كوبىنە ءبىزدىڭ ۇيگە اتباسىن تىرەي­تىن. سولاردىڭ ءبىرى وبلىستىڭ جەر باسشىسى عابدىلكاكىم دەگەن كىسى. ول اۋدانعا كەلە قال­سا, ءبىزدىڭ شاڭىراققا سوقپاي كەتپەيتىن. ءوزى باستىقتىعىنان بۇرىن جۇسىپبەكتى تۋعان ءىنى­سىن­دەي جاقسى كورەتىن. ودان باسقا ءبىزدىڭ ۇيدە سۇلتانبەك, ۇزاقباي دەگەن باسشىلار جانە باسقا دا يگى جاقسىلار بولىپ, تۇستەنىپ كەتكەنى بار. سول كەزدە تۇرمىسىمىز وسىلاي جايلى, جاقسى, سان مەيماندى قارسى الاتىنداي جاع­دايى­مىز بولا بەرەدى دەپ ويلايتىنمىن. الدىم­دا نەبىر تاۋقىمەتتىڭ كۇتىپ تۇرعانىن قاي­دان بىلەيىن. بىزگە دەگەن زوبالاڭ 1937 جىلى باستالدى عوي. شاماسى, مامىر ايىنىڭ اياعى بولۋى ءتيىس, جۇسىپبەك ۇيگە وتە كوڭىلسىز ورالدى. سەبە­بىن سۇراپ ەدىم, ماسكەۋدە تۇرار دەگەن باسشىنىڭ ۇستالىپ, اباقتىعا جابىلعانىن ايتتى. سودان نە كەرەك, ەكى كۇننىڭ بىرىندە: «انانى تۇندە ۇندەمەستەر ۇستاپ الىپ كەتىپتى, مىنانى اباقتىعا جاۋىپتى», – دەگەن گۋ-گۋ ءسوز. ەلدە بەرەكە قالمادى. بىردە جۇسىپبەك ۇيگە تاعى دا اسا ابىرجۋلى كەلدى. سۇراپ بىلسەم, ءوزىنىڭ تىكەلەي باستىعى عابدىلكاكىم اعاسى قاماۋعا الىنىپتى. ءۇي ءىشىن, ءتىپتى, كوڭىلسىزدىك باسىپ كەتتى. ءسويتىپ, قورقۋمەن الاڭداپ جۇرگەندە قوڭىر كۇز دە جەتتى. ۇمىتپاسام, قاراشانىڭ باسى بولۋى كەرەك, قاس قارايىپ قاراڭعى تۇسكەن شاقتا, ۇيگە ساۋ ەتىپ ءۇش ادام كىرىپ كەلدى. – ازامات سارسەمباەۆ, ءسىز قاماۋعا الىندىڭىز. قارسىلىق كورسەتپەڭىز, تەز كيىنىڭىز دە بىزگە ەرىپ ءجۇرىڭىز, – دەدى ولاردىڭ موسقالداۋ بىرەۋى. – نە ءۇشىن! ول ەشقانداي قىلمىس جاساعان جوق, – دەپ شىر-پىرىم شىعا كۇيەۋىمدى كولەگەيلەي ۇمتىلدىم. ولاردىڭ بىرەۋى كەۋدەمنەن قاتتى يتەرىپ جىبەرگەندە شالقالاي قۇلادىم. ەسى كىرىپ قالعان بالام مەن قىزىم دا شىرىلداپ جىلاپ جاتىر. وسىلاي قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا جۇسىپبەكتى الدى دا كەتتى. كورەر تاڭدى كوزبەن اتىرىپ, تاڭ ەلەڭ-الاڭنان اۋداندىق ميليتسياعا باردىم. ءبىرى كىرىپ, ءبىرى شىعىپ جاتقان جاندار, كوبىنىڭ قاباقتارى تۇسكەن, كوزدەرى تولعان مۇڭ, قايعى. سودان باقىتسىزدىققا تاپ بولعان جالعىز مەن ەمەس ەكەنىمدى اڭعاردىم. سول كۇنى جۇسىپبەك تۋرالى ەشتەڭە بىلە المادىم. مەنىڭ ءسوزىمدى تىڭداپ, ەلەيتىن ەشكىمدى تاپپاي, سالىم سۋعا كەتىپ ۇيگە قايتتىم. وسىلايشا, ءارى-بەرى سەندەلۋمەن كۇز ءوتىپ, قىس تا ءتۇستى. بۇرىن ءۇيىمىزدى بوساتپايتىن تۋىسسىماقتاردىڭ, كورشى-كولەمدەردىڭ بىرەۋى دە ەندى بوساعامىزدى اتتاۋدى قويدى. جالعىزدىقپەن دىڭكەلەتىپ قىس تا بىتۋگە تاياپ قالدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىمدە, ناۋرىزدىڭ 1-ءى كۇنى تۇندە تاعى دا ءۇش ادام ساۋ ەتىپ ۇيگە كىرىپ كەلىپ, قولىما كىسەن سالىپ, اباقتىعا اپارىپ قامادى دا تاستادى. ءۇش كۇن بويى مەنى ەشكىم كەرەك قىلمادى. ءتورتىنشى كۇنى قولىمدى ارتىما قايتارىپ, ءبىر بولمەگە الىپ كەلدى. وندا مۇرتى ەدىرەيگەن ءتۇسى سۇستى بىرەۋ وتىر ەكەن. ول ماعان وتكىر كوزدەرىمەن تەسىلە قاراپ: – سارسەمباەۆا فاتيما, 1908 جىلى تۋعان, ۇلتىڭ قازاق, سەنسىڭ عوي؟! – دەدى جەكىرە سويلەپ. – سەنىڭ كۇيەۋىڭ سارسەمباەۆ جۇسىپبەك سوۆەت وكىمەتىنە قارسى استىرتىن ارەكەت ەتكەن ۇلتشىل الاشورداشىل توپتىڭ زياندى ىستەرىنە بەلسەنە قاتىسقانى ءۇشىن حالىق جاۋى دەپ تابىلىپ, جوعارعى سوتتىڭ شەشىمىمەن اتىلدى. ول بۇدان ءارى تاعى دا بىردەمەلەردى ايتىپ جاتتى. ولاردى ەستىگەن جوقپىن. باسىم اينالىپ, كوزىم قاراۋىتىپ تالىپ قالىپپىن. ەسىمدى كامەرادا جيدىم. «اسىل ارداعىم-اي, سەنەن ماڭگىلىك ايىرىلعان ەكەنمىن. ەندى, بالالا­رىم­نىڭ جاعدايى نە بولادى؟», – دەگەن اششى كۇيىك وي جانىمدى جەگىدەي جەدى. سودان نە كەرەك, ەكى كۇننىڭ بىرىندە تەرگەۋشىگە الىپ بارادى, ونىڭ سۇراعانىن بىلمەيمىن دەسەڭ بولدى, تومپەشتەپ ۇرادى. «ءۇش كۇننەن كەيىن كورگە دە ۇيرەنەدى», – دەيدى, سول راس ەكەن, ولەتىن اكە-شەشەم ءولدى, كۇيەۋىم بولسا ەندى جوق, نە قىلسا, ول قىلسىن دەگەندەي ءبىر سالعىرت كۇيگە ءتۇستىم. ولە قالار ەدىم, بىراق ارتىمدا قالعان ەكى بالامدى ويلادىم. ولار نە كۇيدە, اش پا, توق پا؟ جۇسىپبەكتىڭ, ساعان سو­نىڭ اتىن دا ايتقىم كەلمەيدى, ءبىر اعاسى بار ەدى. مۇمكىن, سول قولىنا العان شىعار دەپ ءوزىمدى جۇبا­تامىن. سول اعاسى تۇرمە باقىلاۋشىسى ارقى­لى ماعان جاسىرىن حات بەرىپ جىبەرىپتى. ول: «ساعان جاقىن ارادا ۇكىم شىعارىلادى, بالالاردى دەتدومعا بەرمە, ولاردى ءوز قولىمىزعا الامىز», – دەپ جازىپتى. ونىڭ ماعان حاتتى بالالارعا جانى اشىعانى­نان ەمەس, دۇنيەمىزگە قىزىققانىنان جازعانىن كەيىن ءبىلدىم. ەرتەسىنە, مەنىمەن بىرگە بەس-التى ايەل بار, ءبارىمىزدى ماشيناعا تيەپ, شىمكەنتكە جونەلتتى. وندا جەتىسىمەن بوگەلتپەستەن سوتقا كىرگىزىپ, شىعارىلعان ۇكىمدەرىن ايتتى. مەنى حالىق جاۋىنىڭ ايەلى رەتىندە بەس جىل قاماۋدا ۇستاۋعا شەشىپتى. سودان كەيىن سول ءبىزدى اكەلگەن ماشينامەن ۆوكزالعا جەتكىزىپ, تەمىرمەن تورلانعان ۆاگونعا اكەلىپ تىقتى. ءىشى لىق تولا مەن سياقتى سوتتالعان ايەلدەر. ءبىر تاۋلىكتەي تۇرعاننان كەيىن ءبىزدىڭ تۇرمە-ۆاگون تىركەلگەن پويىز سولتۇستىككە قاراي بەت الدى. ۆاگون ءىشى ءيىس-قوڭىس, جەيتىن تاماقتىڭ قاتتىعىن ايتپاعاندا, اعىپ جاتقان سۋدىڭ وزىنە زار بولدىق. پويىز جولشىباي توقتاپ, بىرەۋلەردى ءتۇسىرىپ, بىرەۋلەردى مىنگىزىپ جاتادى. اۋەلدە قاپاسقا شىداي الماپ ەدىك, سولتۇستىككە جاقىنداعان سايىن, اسىرەسە, تۇندە سۋىققا توڭىپ دىردەك قاقتىق. وسىنداي بەينەتكە شىداي الماي ءولىپ كەتكەندەر دە بولدى. ءبىر توقتاپ, ءبىر ءجۇرىپ ايعا جۋىقتاي ۋاقىتتا, كۇزدىڭ قارا سۋىعىندا, اقمولا دەگەن قالاعا جەت­تىك. ءبىزدى قويداي توپىرلاتىپ ماشيناعا تيەپ, كۇزەتپەن قالانىڭ باتىس جاعىنداعى ءبىر جەرگە الىپ كەلدى. كەيىن بىلدىك, بۇل مالينوۆكا دەگەن سەلونىڭ جانىنداعى 26-شى نۇكتە دەيتىن جەر ەكەن. اينالاسى ات شاپتىرىم, تىكەنەك سىممەن قورشالعان, ورتاسىندا قامىستى كولى بار, ءتورت بۇرىشىندا ۇستىندە كۇزەتشىلەر قاراپ تۇراتىن بيىك تاعاندار ورناتىلعان بۇل جەردى الجير دەپ اتايدى ەكەن. ولاي دا بۇلاي ءتىزىلىپ ساماننان سالىن­عان باراقتار. ءجۇز شاقتى ايەلدەن تۇراتىن ءبىزدىڭ توپتى ءار باراققا ءبولىپ تىقتى. سول كۇنى ءبىر نارعا ەكى ايەل قىرىمىزدىن جاتىپ سىعىلىسىپ قونىپ شىقتىق. ەرتەڭىنە قولىمىزعا وراق بەرىپ, كۇزەتپەن قامىس ورۋعا الىپ باردى. جاڭادان كەلگەندەرگە دەپ ساماننان ءتورت باراق سالىپ جاتىر ەكەن, سوعان قامىس, كىرپىش تاسىدىق. ءبىر اپتا دەگەندە ولار دا دايىن بولدى. ىشىنە وزىمىزگە قاز-قاتار ەكى قاباتتى نارلار جاساتتىردى. سولارعا ءبولىپ-ءبولىپ ورنالاستىردى. نار جەتپەگەندەر استارىنا سابان توسەپ جەردە جاتتى. توسەك دەگەن اتىمەن بولعان جوق. ونىڭ ورنىنا ىشىنە سابان تىعىنداعان قاپتاردى پايدالاندىق. ۇستىمىزگە فۋفايكا, شالبار بەرىپ, كەۋدەمىزگە, ارقامىزعا جولاق شۇبەرەككە جاپسىرىلعان ءنومىر تاقتى. وسىلايشا, لاگەردەگى ءومىرىم باستالدى. تۇتقىنداردىڭ ۇزىن سانى سەگىز مىڭنان اسىپ جىعىلدى. ولاردىڭ كوبى ماسكەۋدەن, لەنينگرادتان, رەسەيدىڭ باسقا دا قالالارىنان كەلگەن ايەلدەر, ءبىرازىنىڭ قولدارىندا ەمىزۋلى نارەستەلەرى, بەس-التىعا دا تولماعان بالالارى بار. جالعىز باستى بىزدەردى قويشى, تاماق تاپشىلىعى, قىستا باراقتارىندا سۋىق جايلاعان لاگەردە, اسىرەسە, سولارعا قيىن-اق بولدى. سوعان قاراماستان, بىزگە جەر قازۋ, كىرپىش سوعۋ, جىرا قازۋ سياقتى اۋىر جۇمىستار ىستەتتى. جازا باسقانداردى اتىپ تاستاپ وتىردى. انام وسى جەردە كوزىنە كەلگەن جاستى ءسۇرتىپ, كۇرسىنىپ ءبىراز وتىردى دا اڭگىمەسىن ودان ءارى جالعاستىردى. – قازاق: «جىرتىق ءۇيدىڭ دە قۇدايى بار», – دەيدى. سول راس. اسا قيىن جاعدايدا دا ارامىزدا ودان شىعار جول تاۋىپ, باسىمىزدى بىرىك­تىرگەن جاندار بولدى. سولاردىڭ ءبىرى – ءوزى جىگەرلى, ءبىلىمدى, ورىس ءتىلىن جاقسى بىلەتىن ءازيزا رىسقۇلوۆا دەگەن ايەل. الدىندا ايتتىم عوي. كۇيەۋى ماسكەۋدە اسا ۇلكەن قىزمەتتە بولىپ, حالىق جاۋى اتالىپ, اتىلىپ كەتكەن ەكەن. سول ءازيزا باسىمىزدى بىرىكتىرىپ, باستىقتارعا ءسوزىن وتكىزىپ, قازاق ايەلدەرىنە, ۇمىتپاسام ولار­دىڭ ۇزىن سانى 90-عا تاقاۋ بولدى عوي دەيمىن, جەڭىلدەۋ جۇمىس تاۋىپ بەرىپ ءجۇردى. لاگەر­دە فەرمالار اشىلىپ, ولارعا وتار-وتار قوي, تابىن-تابىن سيىر اكەلىنگەن-ءتىن. ول باس­تىقتارعا ايتىپ, مەنى سيىر باعۋعا تارتتى. سوت كەسكەن جازانىڭ مەرزىمى بىتكەنگە دەيىن مەن باقتاشىلىقپەن اينالىستىم. 1943 جىلى ناۋرىزدا ماعان كەسكەن ۇكىمنىڭ مەرزىمى بىتەتىن بولدى. اۋەلدە بىزگە ەشقايدا حات جازعىزبايتىن, كەيىن وعان رۇقسات بەرگەن سوڭ جۇسىپبەكتىڭ اعاسىنا بوساتىلاتىندىعىمدى ايتىپ حات جازدىم. ءبىر ايدان كەيىن ودان: «بالاڭ مەن قىزىڭ ءولىپ قالدى. ەندى سەنى ەشكىم ەلدە ساعىنىپ كۇتىپ وتىرعان جوق», – دەگەن جاۋاپ كەلدى. حاتتى وقىپ, ەگىلىپ جىلاپ, قاتتى قامىقتىم. سوپيىپ قارا باسىم عانا قالدى. ابدەن ءتۇڭىلىپ كەتتىم. سوندا ءار ۋاقىت جانىمدا بولىپ, كوڭىلىمدى دەمەپ, جىگەرىمدى جانىعان گۇلباھرام, رابيعا, ءايىش, ءماريام, كۇنجامال, تاعى دا باسقا ايەلدەر بولدى. ءبىرازىنىڭ اتتارىن ۇمىتىپ قالىپپىن. ولاردىڭ بارلىعى دا بۇكىل قازاقستانعا ەسىمدەرى ايگىلى ازاماتتاردىڭ ايەلدەرى ەدى. كەشىكپەي لاگەر باستىعى مەنىڭ قاماۋدان بوساتىلعانىمدى, الايدا, بۇرىنعى تۇرعان جەرىمە قايتۋىما رۇقسات جوق ەكەندىگىن جانە سوعىس ۋاقىتىنا بايلانىستى اقمولادان 200 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان التىن شىعاتىن ستەپنياك دەگەن كەنىشكە جىبەرىلەتىندىگىمدى, سوندا ەركىن قونىستا بولاتىندىعىمدى ايتتى. ەرتەسىنە مەنىمەن بىرگە بوساتىلعان ونشاقتى ايەلدى ايتىلعان كەنىشكە الىپ كەلدى. ونداعىلار: «ايەلدەرگە شاحتالاردا لايىق جۇمىس جوق, سوندىقتان ولاردى اعاش دايىنداۋعا جىبەرۋ كەرەك», – دەگەن سوڭ, بارلىعىمىزدى ستەپنياك قالاسىنان 15-20 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان كىشكەنتاي دەگەن اۋىلعا الىپ كەلىپ, ءار ۇيگە ءبولىپ-ءبولىپ ورنالاستىردى. كىشكەنتايدىڭ ماڭايى شۋلاعان قالىڭ ورمان. بيىكتەۋ جەردەن تەرىسكەي جاققا كوز سالساڭ, بۋراباي تاۋىنىڭ جوتالارى كورىنىپ تۇرادى. وسىنداي تابيعاتى كوركەم, ورماندى القاپتا, ورىسى بار, قازاعى بار, باسقا دا ۇلتى بار, ايەلدەردەن قۇرالعان ءبىر بريگادا, قول ارامەن كەسىپ ءزاۋلىم قاراعاي, قايىڭداردى قۇلاتامىز. ولاردى بۇتاعىنان ارشىپ, شاقتاپ ءبولىپ, وگىزدەر جەگىلگەن اربا, شانالارعا تيەپ ورماننان شەتكە شىعارىپ, ماشينالارعا, تراكتورلارعا تىركەلگەن كولىكتەرگە ارتىپ كەنىشكە جونەلتەمىز. جۇمىس جەڭىل بولعان جوق. قىستا – قاقاعان اياز, بوران, جازدا – گۋلەگەن سونا, ماسا. باسقا تۇسكەن سوڭ, امال بار ما, وعان دا كوندىكتىك. 1945 جىلى سوعىس جەڭىسپەن اياقتالىپ, مايدانعا كەتكەندەردىڭ الدى ەلگە ورالا باستادى. اعاش دايىندايتىنداردىڭ قاتارى ەندى ەرلەرمەن تولىقتى. سولاردىڭ اراسىندا جاسى مەن شامالاس, بويشاڭ, قايراتتى, ءوزى اسا كوپ سويلەمەيتىن, جۇمىسقا ەپتى ءبىر ادام ەرەكشەلەنىپ كوزگە ءتۇسىپ تۇراتىن. ءبارى ونى «اۋە» دەپ سىيلايدى, ايتقانىن ەكى ەتپەيدى. ءوزىنىڭ كوپ جەرى جۇسىپبەككە ۇقساپ كەتەتىن سياقتى. سىرتتاي ۇناتىپ قالدىم. اكەڭ اۋكە, كەيىن ءبىلدىم, شىن اتى ءابۋتالىپ ەكەن, ەكەۋمىز 46 جىلى اعاش كەسىپ ءجۇرىپ وسىلايشا تانىس-ءبىلىس بولدىق. اقىرىن سۇراستىرسام, ونىڭ الدى ون ەكىدە, ورتانشىسى التىدا, ال كىشىسى ءتورت ايلىق, ول – سەن, ءۇش ۇلى بار ەكەن. ايەلى سوڭعى بالاعا بوسانعاننان كەيىن ءبىر اۋىر دەرتكە شالدىعىپتى. اكەڭنىڭ وسى جاعدايىن ەستىپ-ءبىلىپ سىرتتاي اياپ ءجۇردىم, بىراق وزىنەن ءمان-جايدى بىلۋگە باتا المادىم. بىردە ونىڭ وتە جابىرقاۋلى ءتۇرىن كورىپ جانىنا باردىم. – بۇل نە, سالىڭىز سۋعا كەتىپ وتىرعانى؟ – دەپ جايلاپ قانا سۇرادىم ودان. ول قولىنداعى تاياعىمەن جەردى شۇقىلاپ, سەبەبىن ايتسام با, ايتپاسام با دەگەندەي ءبىراز ويلى قالپى وتىردى دا: – جاعدايىم ابدەن قيىن بولىپ تۇر. ۇيدە شيەتتەي جاس بالالار بار. ايەلىم كوپتەن بەرى ناۋقاس ەدى, توسەك تارتىپ جاتىپ قالدى. ول: «اۋ­رۋىم ابدەن دىڭكەلەتتى. ەندى, مەنىڭ بەتىم بەرى قا­رامايدى. كوزىمنىڭ تىرىسىندە بىرەۋدى اكەل, بالا­لاردى, ەڭ الدىمەن ءسابيىمدى, ءوز قولىمنان امانات ەتىپ تاپسىرىپ كەتەيىن», – دەيدى. بۇعان كەلى­سەتىن, ءبىر ءۇيدىڭ اۋىر تىرلىگىن ءوز موينىنا الاتىن قانداي جان بار. اسىرەسە, ەمىزۋلى بالانى كىم باۋىرىنا تارتادى دەيسىڭ. سول جانىما ءاب­دەن باتىپ تۇر. نە ىستەرىمدى بىلمەيمىن, – دەدى كۇرسىنىپ. مىناداي جاعدايدى ەستىگەن سوڭ, قاتتى تەبىرەنىپ كەتتىم. ماعان سول ساتتە نە بولعانىن بىلمەيمىن, ءبىر شەشىم ساناما اتوي بەرىپ كەلە قالدى. – ءسىز جالعىز ەمەسسىز, قانداي قيىندىق بولسا دا ونى سىزبەن بولىسۋگە بارمىن, – دەپ ايتىپ سالدىم. ول باسىن كوتەرىپ ماعان بارلاي ءبىراز قاراپ وتىردى دا: – ەندەشە, جينال. كەشكە سەنى ۇيگە الىپ قايتامىن, – دەدى شەشىمدى تۇردە. جينالاتىن كوپ م ۇلىك جوق. بار نارسەلەرىمدى ساندىققا سالدىم دا سول كۇنى كەشكە اكەڭە ەرىپ كەتە باردىم. ۇيگە ءتۇن ورتاسىنان اۋا جەتتىك. شامى سىعىرايىپ جانعان شاعىن عانا ءبىر بولمەلى شىم ءۇيدىڭ پەشكە تاقاۋ تۇسىندا اعاش توسەكتە اۋرۋ اناڭ جاتىر ەكەن. – اۋكە, كەلدىڭ بە؟ – دەدى ول داۋىسى ازەر شىعىپ. – ءيا, ءدارىش, كەلدىم, ايتقانىڭ­دى ورىندادىم, – دەپ مەنى العا قاراي يتەرمەلەي ءتۇسىپ, ءوزى قارسى جاقتا ۇيىقتاپ جاتقان بالالارىنىڭ جانىنا بارىپ وتىردى. توسەكتەگى ناۋقاس بەرى كەل دەگەندەي سۇق ساۋسا­عىن عانا قيمىلداتىپ شاقىردى. جانىنا اقىرىن جاقىنداپ بارىپ, ءبىر تىزەرلەپ وتىردىم. ەندى عانا بايقادىم, قوينىندا وراۋلى نارەستە جاتىر ەكەن. – ۇزىلەتىن ساعاتىم جاقىن, – دەدى ول ازەر سويلەپ. – اۋكە ءبارىن ءتۇسىندىرىپ ايتقان شىعار. اناۋ جاتقان ەكى بالا, ولمەسە, ادام بولار. مەنى قينايتىنى مىنا ءسابي. ساعان ونى امانات ەتىپ تاپسىرايىن دەپ ەدىم... بۇدان ءارى ول تالىقسىپ سويلەي الماي قالدى. كوزىمنەن جاس پارلاپ, شىداي الماي سىرتقا شىعىپ كەتتىم. تۇتقىندا ءجۇرىپ نەبىر قوقايدى كوردىم دەسەم, مىنا انانىڭ جان ازابى مەنىكىنەن دە اسىپ تۇسكەن ەكەن دەپ ويلادىم. اناڭ ەكى كۇننەن كەيىن سەنى ماعان امانات ەتىپ, ءوزى و دۇنيەلىك بولىپ كەتە باردى. شاعىن عانا ءۇيدىڭ تىرلىگىن يگەرۋ ماعان قيىن بولعان جوق. مەنى اسا قيناعانى كىشكەنە نارەستەنىڭ, ياعني سەنىڭ جاعدايىڭ بولدى. جاڭا عانا ساۋىلعان سيىر ءسۇتى بار بوتەلكەنىڭ ەمىزىگىن اۋزىڭا سالامىن. سەن شىرىلداپ جىلاپ, ونى تىلىڭمەن يتەرىپ, شىعارىپ تاستايسىڭ. تىم بولماسا جىلاعانىن قويار دەپ اۋىزىڭا ءوز ەمشەگىمدى سالىپ كورىپ ەدىم, سەن كىشكەنتاي عانا قولىڭمەن ءتوسىمدى ۇستاپ, جىلاعانىڭدى كۇرت تيىپ, ونى بورپىلداتىپ سورىپ, تىنىشتالىپ, بالبىراپ ۇيىقتاپ كەتتىڭ. سول كەزدەگى جاعدايىمدى بىلسەڭ عوي. بۇكىل تامىرىم شىمىرلاپ, ءبىر ادام ايتقىسىز كۇيگە ءتۇستىم, ومىرىمدە بۇكىل كورگەن قورلىقتارىم, ءوز بالالارىم ەسىمە ءتۇسىپ, اسىرەسە, ءسابي كۇيىڭدە اناسىنان جەتىم قالعان سەنى قاتتى اياپ, باۋىرىما قىسىپ الىپ, كوز جاسىم اعىل-تەگىل اعىپ ءۇنسىز جىلادىم-اي كەلىپ. شەرىم تارقاعاننان كەيىن ساعان امالىن تاۋىپ سيىر ءسۇتىن دە ىشكىزدىم-اۋ, ايتەۋىر. سەن ماعان تەز باۋىر باسىپ كەتتىڭ. اكەڭ كوبىنە ۇيگە كەلە الماي ورماندا قونىپ قالعاندا, اسىرەسە, قىستىڭ ۇزاق تۇنىندە, سەنى قۇشاقتاپ, قايتا-قايتا يىسكەپ, ءسۇيىپ جاتىپ, ءتاتتى ۇيقىعا كەتەتىنمىن. سەن مەنىڭ قايعىمدى ۇمىتتىردىڭ, جالعىز قالعان ساتتەردە الدانىشىم بولدىڭ, ءومىر ءسۇر دەپ جەتەلەدىڭ, ق ۇلىنىم! سەنىڭ بابىڭدى تاۋىپ, ساباما ءتۇستىم-اۋ دەگەندە الدىمنان تاعى ءبىر جاعداي كولدەنەڭدەپ شىعا كەلدى. ەندى عانا ەڭبەكتەپ, جۇرۋگە تالپىن­عان شاعىڭدا ءدال جون ارقاڭدا كوگەرگەن ءبىر داق پايدا بولدى. دارىگەرلەرگە اپارىپ كورسەتىپ ەدىم, ولار بۇل قۇنىستىقتىڭ العاشقى بەلگىسى, ونى جويۋ ءۇشىن اراعا كۇن سالىپ جارىق لامپانىڭ استىندا ارقاڭدى ءبىر اي بويى جارتى ساعاتتاي قىزدىرىپ وتىرۋ كەرەك دەدى. ءوزىڭ بىلەسىڭ, ءبىز تۇرعان جەر قالادان ەكى-ءۇش شاقىرىمداي قاشىقتىقتا ورنالاسقان شاعىن اۋىل عوي. كۇنارا, تاڭەرتەڭ, سەنى ارقالاپ الىپ, ەمحاناعا بارامىن. كوز قاراتپايتىن جارىق لامپانىڭ استىندا شىرىلداپ جىلاپ سەن جاتاسىڭ. دارىگەرلەر كوزىڭنىڭ نۇرى كەتەدى, قاراما دەسە دە شىداي الماي ساعان قارايمىن. سەنى قايتا-قايتا لامپانىڭ استىنا سالىپ ەمدەتكەن سوڭ, ارقاڭداعى داق تا كەتتى, بىراق ءجيى-ءجيى اۋىرا بەردىڭ. اناسىنىڭ ۋىز سۇتىنە تويماعان بالا اۋرۋشاڭ كەلەدى. 1949 جىلى قارىنداسىڭ ورىنتاي تۋعان سوڭ دا سەنى ەمشەكتەن ايىرمادىم. ەكەۋىڭ ەكى ءتوسىمدى جارىسا ەمىپ, تەل قوزىداي وستىڭدەر عوي. اكەڭمەن جاراسىپ تۇرىپ كەتسەم دە, ەكى بالامدى ۇمىتا المادىم. بالالارىڭ ءولىپ قالدى دەگەنگە ونشا سەنبەدىم. ولاردى ىزدەپ ەلگە بارعىم دا كەلدى, بىراق ءۇيدىڭ كۇيبىڭ تىرلىگى بۇعان مۇرشا بەرمەدى. قۇداي قوش كورىپ, سول بالالارىممەن قاۋىشۋدىڭ دا ءساتى ءتۇستى عوي. وسى جەرگە كەلگەندە انام اڭگىمەسىن ءۇزىپ, بۇ­دان ارعىسىن ءوزىڭ دە بىلەسىڭ دەگەندەي ءۇنسىز قالدى. ءيا, انامنىڭ ۇلى مەن قىزىنىڭ قالاي تابىلعانىن جاقسى بىلەمىن. 1962 جىلى اقپان ايىندا اۋداندىق اۋرۋحانادا حيرۋرگ بولىپ ىستەيتىن تولەۋحان دەگەن اعايىنىمىز تاش­كەنتكە دارىگەرلەردىڭ ءۇش ايلىق كۋرسىنا باراتىن بولدى. ول ساپارعا شىعار الدىندا ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىپ, انامنان بۇرىنعى مەكەنجايىن الىپ, بالالارىنىڭ بار-جوعىن انىقتاپ كەلەتىندىگىن ايتىپ ۋادە ەتىپ ەدى. ءبىر ايدان كەيىن اعامىزدان: «بالالارىڭدى تاپتىم, ولار سارىاعاش اۋدانىنىڭ ابايبازار دەگەن ەلدى مەكەنىندە تۇرادى», – دەگەن تەلەگرامما الدىق. كوپ كەشىكپەي مەدەت اعام مەن راۋشان اپكەم وزدەرى دە كەلدى. سوندا انالى-بالالىلاردىڭ جىلاپ كورىسكەنىن كورگەن كورشى-كولەم, اعايىنداردىڭ تەبىرەنبەگەنى بولمادى. اناممەن بولعان اڭگىمەدەن كەيىن مەن كوپ كەشىكپەي اكەمنىڭ شاڭىراعىنا كەلىن اكەلىپ ءتۇسىر­دىم. مۇعالىمدىك وقۋدى قىزىل ديپلوممەن بىتىرگەن, ءوزى جاقسى وتباسىنىڭ يبالى, ادەپتى قىزى انامنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, قولىنان بار شا­رۋاسىن الۋعا تىرىسىپ باقتى. تۇڭعىش ۇلىم تۋعاندا انام ونى قولىنا الىپ, ماڭدايىنان ءسۇيىپ: – بالام, اناڭنىڭ اماناتىن ورىندادىم, بۇگىن موينىمنان اۋىر جۇك ءتۇستى. مىنە, ءوزىڭ دە اكە بولدىڭ. وسىنى كورسەتكەن اللاعا مىڭ دا ءبىر شۇكىرشىلىك! ەندى بۇگىن ءولىپ كەتسەم دە ارمانىم جوق, – دەپ ەدى كوزىنە جاس الىپ. انام بۇدان كەيىن ءبىر ەمەس, ەكى نەمەرە ءسۇيىپ, 71 جاسىندا باقيلىق بولدى. ول كىسىنىڭ بالا كەزىمدە ايتاتىن ءالديى ءالى قۇلاعىمنان كەتپەيدى. وسى ءالدي مەنىڭ ارمانىما قانات ءبىتىرىپ, العا جەتەلەدى. ازامات بولىپ, تۋعان جەرىمدى, ەلىمدى سۇيۋگە, اتا ءداستۇردى ءارى قاراي جالعاستىرۋعا, ءوزىمنىڭ ازاماتتىق بورىشىمدى قالتقىسىز, ادال اتقارۋعا تالپىندىردى. ومىرلىك ۇستانىمعا بەرىك, قاجىرلى, ەڭبەكقور بولۋدى, بار قيىندىقتاردى قايىسپاي جەڭە ءبىلۋدى مەن وزىڭنەن ۇيرەندىم, انام! ءومىردىڭ بار سىنىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, ادامگەرشىلىك تۋىڭدى ءار ۋاقىت جوعارى ۇستاي بىلگەن سەنى ۇرپاقتارىڭ ەشقاشان ۇمىتپايدى. توپىراعىڭ تورقا, جانىڭ ءجانناتتا بولسىن, جان انام!   ورىنباي شايكەنوۆ,                جۋرناليست.