جول جىبەكتەي بولعان جوق

بەلگىلى ورىس جازۋشىسى سەرگەي پلەحانوۆتىڭ ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى «نە شەلكوۆىي پۋت» اتتى كىتابىن وقىعاندا تۋىنداعان ويلار سامعاۋ جازۋشىنىڭ جان راحاتىن سەزىنەر ءساتى – ونىڭ تالاي ۋاقىتتان بەرى كوز مايىن تاۋىسىپ, ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ, تۇندە قالام تايانىپ, ويى تەربەپ ويانىپ, جازىپ جۇرگەن شىعارماسىنىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويىپ, وزگە الەمنەن وزىنە قايىرا كەلۋى. تەكتى ارۋانانىڭ تەبىنگى تەۋىپ, تۇزگە بوشالاعانى سەكىلدى شارشاۋلى شاق پەن قامساۋلى قايىرىم ارتتا قالعان سوڭ ول ەندى قاراپايىم عانا پەندە قالپىنا كەلىپ, ون سان وقىرماننان وڭتايلى باعا, ولجالى پىكىر كۇتىپ, بازارعا كەتكەن اكەسىن توسقانداي سەزىمدە بولادى. ءاربىر قالامگەردىڭ جۇرەگىندە جارقىراپ ءىزىن قالدىراتىن وسىنداي ءسات سەرگەي پلەحانوۆتىڭ دا باسىنان وتكەنىنە ءبىز كامىل. كەيىپكەردىڭ دە جان دۇنيەسىن تولقىتقان شۋاقتى شاقتى سەزىنۋ ءبىر باسقا, ال سول كوڭىلگە جاقىن كەيىپكەردىڭ جاڭا تۋىندىداعى سومدالعان بەينەسىنىڭ اجارى مەن بازارىن سارالاۋ مەن باعالاۋ وقىرماننىڭ وي زەردەسىنە سالماق سالاتىنى جانە بار. كىتاپتىڭ باس كەيىپكەرى مەملەكەتىڭنىڭ باسشىسى – پرەزيدەنتىڭ بولسا, نەگىزگى وبەكتىسى تۋعان ەلىڭ – تاۋەلسىز قازاقستانىڭ بولسا, كورشى جۇرتتىڭ كورنەكتى قالامگەرى قولىنان شىققان جاڭا تۋىندىنى جانىڭا جاقىن تۇتىپ قابىلداۋ نوتاسى ءىلتيپات پەن ىزگىلىكتىڭ تولقىنىندا استاسۋى زاڭدىلىق. ماسكەۋ جۇرتشىلىعى وسىدان از عانا ۋاقىت بۇرىن جايساڭ جاڭالىقتىڭ كۋاسى بولىپ, زيالى قاۋىمى زەردەلى زالدى تولتىرىپ, جاڭا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە جينالعان-دى. وقىرماننىڭ دا وقىرمانى بار, تالعام تۋرالى تالاسپايدى دەگەن قاتقان قاعيدانىڭ ءوڭىن بۇگىنگى كۇننىڭ باعاسىنا سالىپ قاراساق, تالعام تۋرالى ءسوز, سايىپ كەلگەندە, «جاڭا نەسىمەن جاڭا, جاقسى نەسىمەن جاقسى؟» دەگەن ساۋالدارعا سەبەپ-سالدارلى جاۋاپ بەرۋگە شاقىرادى. اۋزى دۋالى اتاقتىلاردىڭ ءسوز قۇيىلىسى ساردار كەيىپكەردى ءسوز ەتكەندە ءبىر ارناعا توعىسىپ, ءبىرىن-ءبىرى تولتىرىپ, كەيىپكەر مەن اۆتور اراسىنداعى التىن كوپىردىڭ تىرەگىن تىكتەيدى. سوندىقتان دا تۇساۋكەسەردە كوسىلە سويلەگەندەر مەن شەشىلە سىر شەرتكەندەردىڭ لەبىزى ەلباسىمىزدىڭ بۇگىنگى دەرەكتى پروزاداعى دايەكتى بەينەسى سىندارلى سومدالدى دەگەن ورتاق پىكىرگە قول قويعىزادى. كىتاپتىڭ اۆتورى سەرگەي نيكولاەۆيچ پلەحانوۆتىڭ نەگىزگى ماماندىعى – حالىقارالىق قاتىناستار سالاسى. ادەبيەتتىڭ دە ءوز ادامى سانالادى. رەسەيدىڭ بەلگىلى جازۋشىسى. ول بۇعان دەيىن الەمدىك دەڭگەيدە اتتارى شىققان تۇلعالار تۋرالى ارنايى كىتاپتار تۇزگەن قالامگەر. دەمەك, ۋاقىت تۋدىرعان كوشباسشىلار تۋرالى ارنايى تاقىرىپتارعا ۇزاق جىلدىق دايىندىقپەن كەلەتىن كىسى. سوندىقتان, ونىڭ جاڭا تۋىندىسى – «جىبەكتەي ەسىلمەگەن جول» («نە شەلكوۆىي پۋت») ومىرباياندىق-دەرەكتىك رومانى اسىعىس جازىلا سالعان دۇنيە ەمەس. اۆتوردىڭ ءوز كەيىپكەرى جونىندەگى پىكىرى مەن كوزقاراسى ابدەن ءپىسىپ-جەتىلىپ, شىعارمانىڭ جالپى جەلىسى يدەيالىق-كوركەمدىك دەڭگەيدە كوڭىلىندە سۇرىپتالىپ, ماقساتى مەن ءمانى ايقىندالعان سوڭ ومىرگە كەلگەن تۋىندى. ۇلت رەسپۋبليكالارىنىڭ بوداندىقتىڭ باس ءجىبىن ءۇزىپ, وزىنە ءتان ءورىسىن تابۋ ارەكەتىندەگى بەرەكەتىن كورسەتكەن شىعارما. تاريحي تۇلعالار تۋرالى جازۋ ءارى قيىن, ءارى قىزىق. اسىرەسە, وقىرمان ءۇشىن قىزىق. «جۇيرىككە قالعاننان دا وزعان وڭاي» دەمەكشى, جارىق كورگەن سانداعان كىتاپتار مەن ومىرباياندىق وچەركتەردى سارالاۋ بارىسىندا «بوتەن سوزبەن بىلعاماي ءسوز اراسىن» سۋىرىلىپ شىعىپ, ءسوزىنىڭ ءدامىن, بوياۋىنىڭ ءارىن, ايتارىنىڭ ءدانىن كوپتىڭ جۇرەگىنە جاڭىلماي جەتكىزۋدە اۆتور ابىرويلى بيىكتەن كورىنە بىلگەن دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. كەيىپكەر وزىمىزدىكى بولعاسىن, ونىڭ وسال بولماي شىعۋىنا حالىقشىل وقىرمان ابدەن مۇددەلى. مۇددەمىزدىڭ مەرەيى ۇستەم بولعانى ءۇشىن قالامگەرگە راحمەت ايتساق جاراسار. كىتاپتىڭ العىسوزىندە بەلگىلى قايراتكەر, رەسەي باتىرى يگور يۆانوۆ: «ەتو نە تولكو يستوريا جيزني نۋرسۋلتانا نازارباەۆا, نو ي رەتروسپەكتيۆا يستوري پوليتيچەسكيح ترانسفورماتسي... ني دليا كوگو نە سەكرەت, چتو سرەدي ليدەروۆ سوۆرەمەننوگو ميرا ون ودنا يز نايبولەە ياركيح, سيلنىح فيگۋر, چتو ون داۆنو پەرەروس ستاتۋس رۋكوۆوديتەليا «ودنوي يز بىۆشيح رەسپۋبليك سسسر». ستراتەگيچەسكوە ۆيدەنيە, ينيتسياتيۆنوست ي نەۆەروياتنايا ناستويچيۆوست ۆ سوچەتاني س پراگماتيزموم ي وستوروجنوستيۋ پوزۆوليلي نۋرسۋلتانۋ نازارباەۆۋ زانيات دوستوينوە مەستو سرەدي پوليتيكوۆ ميروۆوگو ماسشتابا», دەپ ورىندى ءارى دالەلدى جازعانىنداي, بۇل تۋىندىنىڭ باس كەيىپكەرى تۋرالى باستى پىكىر الەمدىك دەڭگەيدە ابدەن قالىپتاسقان. سونىمەن قاتار, كىتاپتىڭ نەگىزگى ورتالىق وبەكتىسى – تاۋەلسىز قازاقستان, ونىڭ ەڭبەككەر دە بەيبىتسۇيگىش حالقى, سان ۇلتتى ەلدىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنى جانە ەرتەڭى. اۆتوردىڭ بايانداۋ تاسىلىندە, بولعان وقيعالاردى كىتاپتىڭ رۋحاني ارقاۋىنا اينالدىرۋىندا, ۋاقىت كەڭىستىگىندەگى ەلدەر مەن الىپ دەرجاۆانىڭ قۇلاۋىنداعى سەبەپ-سالدارلار نەگىزگى كەيىپكەر – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياساتتاعى, ومىردەگى, قىزمەتتەگى تىنىس-تىرشىلىگى مەن ادامدىق بولمىسىن اشىپ كورسەتۋىمەن قۇندى. كىتاپتى وقۋ بارىسىندا وقىرماننىڭ ەلىنە دەگەن قۇرمەتى, ەلباسىنا دەگەن ءىلتيپاتى قالتقىسىز قالىپتاسا تۇسەدى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۋرالى قازاق ادەبيەتىن ايتپاعاندا, الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ قالامگەرلەرى تاراپىنان بىرنەشە كىتاپتار جارىق كوردى. انگليانىڭ اتاقتى قالامگەرى دجوناتان ايتكەننىڭ كىتابىندا قامتىلعان كوپتەگەن دەرەكتىك, دايەكتىك, ستاتيستيكالىق, اقپاراتتىق مالىمەتتەردىڭ ساياسي استارى بوساڭ تارتپاي باياندالىپ, قاراپايىم وقىرماننىڭ قوعامدىق-ساياسي دايىندىعىن قاجەت ەتەتىن بولسا, سەرگەي پلەحانوۆتىڭ بايانداۋىندا حالىقتىق قابىلداۋ مەن وقىرماندىق وي بايلامى قاتار ۇشتاسىپ, شىعارما جالىقتىرماي, جاتتاندىلىققا ۇرىندىرماي وقىلادى. بۇل جەردە وسى تاقىرىپقا بەيىمدەلگەن كانىگى قالامگەردىڭ تاجىريبەسى مەن كەيىپكەردىڭ جان دۇنيەسىنە ۇڭىلۋىندە دوستىق-ارىپتەستىك باسىم ءتۇسىپ, پرەزيدەنتتىڭ دە ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان جان ەكەنى كورىنىپ, بىراق ونىڭ اسا ماڭىزدى تاريحي ميسسيالاردى ورىنداۋ بارىسىنداعى باتىرلىعى مەن باتىلدىعى, شاپشاڭدىعى مەن شيراقتىعى, جىگەرى مەن ناقتى شەشىمى, تاۋەكەلى مەن تۋراشىلدىعى, قينالىسى مەن قۋانىشى قاز-قاتار ءورىلىپ, تۋىندىنىڭ تىنىسىن اشا تۇسەدى. كىتاپتىڭ اۆتورلىق رەماركاسى تال بەسىگىن تايانىپ, تاۋەلسىزدىككە تولعاتقان قازاق جۇرتىنىڭ ايگىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن باستاۋ العاندىقتان, اۋقىمدى تاقىرىپتى اشۋدىڭ اۆتورلىق ءتاسىلى بىردەن ءوز ماقساتىن ومىرشەڭدىگىمەن ايقىنداپ, وقىرماننىڭ قىزىعۋشىلىعى مەن «ودان ءارى نە بولار ەكەن؟» دەگەن سۇراعىنا جاۋاپ ىزدەۋدەن باس­تالادى. ۇتىمدى ءتاسىل, ۇشقىر بايلام. ءبىز, ارينە, ەلباسىمىزدىڭ بالالىق شاعىنان باستاپ, كۇنى بۇگىنگى كەزەڭىنە دەيىن جاقسى بىلەمىز. ول تۋرالى جازىلعان سان الۋان جانرلارداعى شىعارمالاردا, كينو وچەركتەر مەن كوركەم فيلمدەردە كەيىپكەردىڭ ادامي پورترەتى مەن ساياسي تۇلعاسى ابدەن ورنىعىپ, وعان قوسىمشا دەتال, قوسىمشا فابۋلا مەن سيۋجەت قوسۋ مۇمكىن ەمەستەي دە بولاتىنى بار. ليريكاداعى نازيراشىلدىقتىڭ ساياسي ادەبيەتتە جولى قيىن بولۋى مۇمكىن. بىراق, «قالاۋىن تاپسا قار جانادى» دەگەن ءسوزدى ايتقان دا قازاق بالاسى. قالامگەر قالاۋىن تاپسا, كەيىپكەردىڭ سان قىرى جان-جاقتى اشىلىپ, جايناپ سالا بەرەدى. كىتاپتى وقۋ بارىسىندا تاعى ءبىر قىزىق وي قىلاڭ بەردى. مەكتەپتى كۇمىس مەدالمەن بىتىرگەن بوزبالا نۇرسۇلتاننىڭ جولى بىردەن جەڭىل باستالعان جوق. قول سوزىم جەردەگى التىن مەدال جالت ەتىپ, الىستاپ كەتتى. ءبىر جول كيەۆ قالاسىنا قاراي قيعاشتاي تارتتى. ۋكرايناعا وكشە كوتەرىلەر ءسات تۋدى. بىراق, قازاقتى بيلەگەن قيىن تۇرمىس ونىڭ الدىنان شىقتى. اكە كەلىسىم بەرە الماي, اعايىن راي تانىتپاي بۇل جول دا جابىلدى. ول اۋىلدا قالدى. بىراق, ءوزىن ىزدەۋمەن بولدى. تاپتى. قازاقستان ماگنيتكاسىنا جۇرەك جولداماسىن العان جاس جىگىتتىڭ الدىندا تاعى ءبىر جول جاتتى. تاعى دا ۋكراينا باعىتى. اتاقتى دنەپرودزەرجينسك قالاسى. «ات باس­پايمىن دەگەن جەرىن ءۇش رەت باسادى, ەر بارمايمىن دەگەن جەرىنە ءۇش رەت بارادى», دەگەن حالىق ءسوزى قالت كەتكەن جوق. ۋكراينا جاس ارماننىڭ جولىن اشتى. ونىڭ ۇلكەن ءومىر مەكتەبى وسى جەردەن باستاۋ الدى. بۇگىندە قازاق دالاسىنىڭ ءبىر مارتەبەلى ايماعى بولىپ سانالاتىن, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسىمىزدىڭ قايراتكەر بولىپ قالىپتاسۋ ءوڭىرى – تەمىرتاۋ قازاق «كورچاگينى» – نۇرسۇلتان نازارباەۆتى «قۇرىشتاي شىنىقتىردى». ونىڭ ۇنەمى ۇستەلىندە جاتاتىن تەمىر توتىعىنا مالىنعان «قۇرىش قالاي شىنىقتى» رومانى جالپى قازاق جاستارىنىڭ ۇلكەن وندىرىسكە كەلۋىنىڭ, جۇمىسشى تابىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىنىڭ باسى بولدى. «جاپاندا قۇيىن كەزىپ, بوران بۋعان», قارلى دالادا شىڭدالعان جاستىق ونىڭ ءومىر بويعى ءتوزىمى مەن شىدامدىلىعىنىڭ, ەرىك-جىگەرىنىڭ, كۇش-قايراتىنىڭ رۋحاني قايراعى, جان دۇنيەسىنىڭ جايناعى بولدى. بۇل جەردەگى قيىن ءومىر, تار جول, تايعاق كەشۋلەر ەردىڭ ەرىن سىناپ, ونىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا ەرەكشە اسەر ەتتى. وسى جەردە ەكىنشى ءبىر تاريحي پاراللەليزم قىلاڭ بەرەدى. جەل سۋىرعان, بوران ۇيىتقىعان دالاداعى ومىرگە الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق وزگەرىس جاساۋ, ەڭبەك ادامىنا دەگەن قۇرمەت قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەلسەندىلىك كورسەتكەن تاريحي ءسات بۇگىنگى تەمىرتاۋ قالاسىنىڭ العاشقى قاداسىن قاقتىرىپ, تاپتىرماستى تاپتىرىپ, كۇش-قۋاتتى جاڭا ومىرگە قاراي بارىنشا قۇلشىندىردى. تەمىرتاۋدا بولعان جۇمىسشىلار كوتەرىلىسىنىڭ سەبەپ-سالدارىن كرەملگە بۇكپەسىز جەتكىزىپ, ازۋىن ايعا بىلەگەن ساياسي بيۋرونىڭ سۋىق كوزقاراسىن جىبىتكەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرلىگىن سۋرەتتەگەن جەرلەر كىتاپتىڭ وقيعالىق جەلىسىن بىردەن نازارعا الدىرىپ, وقىرماننىڭ ارعى كۇندەرگە ونىمەن بىرگە اداسپاي ساپارلاۋىنا سۇرلەۋ سالادى. بۇل كەيىپكەردىڭ العاشقى ۇلكەن جولىنىڭ باسى بولاتىن. ادامنىڭ قولىنان قۇدىرەتتى نە بار؟ تىڭ جەردە قالا سالادى, زاۋىت تۇرعىزىپ, ءوندىرىس ورىندارىن اشادى, تۋسىراعان تىڭ دالانى كوتەرىپ, ەگىن ەگەدى, ورمان وتىرعىزادى, ۇرپاق ءوربىتىپ, ءومىردى جالعايدى. نۇرسۇلتاننىڭ دا العىرلىعى مەن الىمدىلىعىنىڭ, شالت قيمىل, شالىمدىلىعىنىڭ ناتيجەسىندە جۇمىسشى تابى اۋىر ەڭبەكتەن بۇگىلگەن بەلىن جازىپ, ماڭداي تەرىنىڭ وتەۋىنە الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق, رۋحاني-مادەني اقى سۇرايتىن كەزەڭگە جەتتى. سول كەزدەگى دالالىق دەموكراتيانىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان ءۇردىسى قالالىق ءومىردىڭ تىنىسىن اشۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سەكىلدى العىر جانداردىڭ ارقاسىندا جاپان تۇزدە جاڭا قالا بوي كوتەردى. ارادا تالاي تاريحي كەزەڭدەر ءوتتى. «وتكەن كۇندە بەلگى جوق» دەگەن ءسوز بار. داۋلى. وتكەن كۇندە بەلگى بار, ول – ادامنىڭ اتقارعان اسىل ءىسى, ورىندالعان ارمانى, جاڭا قالالار, جاڭا مەكەندەر, جاڭا, جاس ۇرپاق. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قالىپتاسقان تاعى ءبىر قىرى – قالا سالۋ. ارادا جارتى عاسىر وتكەندە ول تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ استاناسىن سارىارقانىڭ سايىن دالاسىندا جاڭادان كوتەردى. قالالاردىڭ دا ءومىرى ادامداردىكى سەكىلدى. ولار دا قاز تۇرادى, قادام باسادى, ەرجەتەدى, ەرتەڭگى كۇنگە قول سوزادى, جاڭا ۇرپاقتى دۇنيەگە اكەلەدى, جاڭا الەمگە ءوزى تۋرالى جار سالادى, كوڭىل داستارقانىن جايىپ, الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن ادال نيەتتى قوناق شاقىرادى, قۇرىلتايلار مەن سامميتتەر, سيمپوزيۋمدار مەن سەزدەرگە ءتورىن ۇسىنادى. بۇل كەيىپكەردىڭ ودان ءارى جالعاسقان جولى ەدى. ەندى ەلوردانىڭ كارتاداعى ورنىن الەم بىلەدى. ال وسى اسقاق ارمان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اسا جىگەرلى باستاماسى مەن ۇسىنىسى بويىنشا سوناۋ سۋىق قاباق كرەملدە شەشىلىپ, تەمىرتاۋدىڭ قالالىق پورترەتى ۇلتتىق بولمىسقا ءوز ساۋلەسىن ءتۇسىرىپ, حالقىمىزدىڭ كوشباسشىسىن قالىپتاستىرۋدىڭ العاشقى مەكتەبى بولعانىن ءبىز ۇمىتپاۋىمىز شارت. ۇرپاقتىڭ ۇلاعاتتى ءبىر ساباعى دا وسى بولسا كەرەك. تەمىر شايناپ, وت بۇرىككەن الىپ دومنا پەشتەرىنىڭ ۇڭعىما ۇياسىن دنەپرودزەرجينسكىدەن كەلگەن جاستارمەن بىرگە كىتاپ كەيىپكەرى دە قۇيىسقان بولاتىن. شورلانعان شويىن شىڭدالعان جانداردىڭ جىگەر-كۇشىنىڭ ارقاسىندا تەمىر ناۋامەن جوڭكىلە اعىپ, قازاق دالاسىنىڭ قايراتىن الەمگە تانىتىپ, ۇلتتىق جۇمىسشى تابىنىڭ العاشقى العىر بۋىنىن ومىرگە اكەلدى. الپىسىنشى جىلداردا بوي كوتەرگەن قالالاردىڭ كوبىندە دەرلىك «زارەچنىي» كوشەسى بار. ول – جاستىق پەن ماحاببات كوشەسى. ول سول كەزدە بۇگىن مەن بولاشاق كوشەسى بولاتىن. وسى جاستىق كوشەسىندە كىتاپ كەيىپكەرىنىڭ بوزبالا كۇندەرى, سەزىمگە سەنىم ۇيالاتقان شاقتارى, البىرت كوڭىلدىڭ العى كۇندەرگە ءبىر تىلەك, ءبىر جۇرەكپەن بىرگە سامعاعان كەزەڭى وتكەن. 4000 گرادۋس ىستىقتا قارا تەمىردى قارا سۋداي اعىزعان ادام جۇرەگىنىڭ 36 گرادۋس تەمپەراتۋراسى قانداي قۇدىرەتتى. بەتتى شارپىعان تەنتەك جالىندى ۇزىن دا اۋىر قايلانىڭ ۇشىمەن ۇرشىقتاي ءۇيىرىپ باعىندىرىپ, اق جاسىننان ارقان ەسكەن ازامات سامايدى قۋالاعان اق تەرگە قوناقتاعان تەمىر توتىعىن جۇمىس قولعابىمەن ءبىر جايپاپ جىبەرىپ, قىزىل اعىندى ناۋاعا توعىتقان شاقتاردىڭ ۇمىتىلماس بەينەسىن سول كەزدەگى قوعامدىق-ساياسي جاعداي اۋانىندا تاريحي دالدىگىن بۇزباي جەتكىزگەن جەرلەر كىتاپتىڭ دەرەكتىك-كوركەمدىك رەڭىن رايلاندىرىپ, وقىرماننىڭ كەيىپكەرگە دەگەن قۇرمەت سەزىمىن كۇشەيتە تۇسەدى. وسى كەزدە مارتەن پەشىنىڭ مازداعان شوعىن جۇرەك جالىنىنا وراپ, جاس قالانىڭ جاڭا كوشەسىندە بولاشاققا بىرگە قادام باسقان جاستاردىڭ اراسىندا وقشاۋ كورىنىپ, وزا بايقالاتىن ءبىر جۇپتى تانىعانداي, جاڭىلماي كورگەندەي بولاسىڭ. كەزىندە جاۋىر تاۋى اتالعان جەردە بۇگىندە سامارقان كولى جارقىرايدى. سامارقاننىڭ سامالاداي جارقىراعان بۇگىنگى بەيبىت جاعاسىندا بارا جاتقان جاستىق كەشەگى اعا-اپالارىنىڭ ءىزىن جالعاپ, ەڭبەك ۆاحتاسىنا تۇرعاندا تەمىرتاۋدىڭ جۇرەك ىستىعى قازاقستاننىڭ بويىنا جالىن قۇيعانداي بولادى. بۇگىنگى جاستىقتىڭ ءانى دە وزگەرگەن. «بۇل ءان بۇرىنعىدان وزگەرەك» دەپ ابىز شاكارىم قالاي تاۋىپ ايتقان؟ ءار ۋاقىتتىڭ ءوز ءانى بولادى ەكەن. ال كەشەگى ءان قانداي ەدى؟ «ۆەسنا نا زارەچنوي ۋليتسە» دەگەن ليريكالىق كوركەم فيلمدەگى جاستىق ءانى ول تولقىننىڭ كوكىرەگىندە ءالى سايراپ تۇر. مەملەكەتتىك قىزمەتتەن قولى قالت ەتىپ بوساعاندا نەمەسە تۋعانداي بولعان تەمىرتاۋىنا جولى تۇسكەندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سول كەزدەگى دوس­تارى مەن قۇرداستارىنىڭ ورتاسىندا وتىرىپ, بۇل ءاندى بابىنا كەلتىرىپ شىرقايدى. الدىمىزدا كەلە جاتقان مەرەيتوي قارساڭىندا دايىندالىپ جاتقان ءبىر جاريالانىمعا سول ءاننىڭ ءماتىنى دە ءۇزىندى تۇرىندە جول تاپتى. رەتى كەلگەندە كەشەگى ارداقتى اعا تولقىننىڭ جان جۇرەكتەرىن تولقىتىپ, ماحابباتتىڭ ءمارمار جاعالاۋىنا جەتەلەگەن سول ءاننىڭ وسى جولداردىڭ اۆتورى اۋدارعان تولىق ءماتىنىن وسى ماقالادا كەلتىرە كەتسەم, ارتىق بولماس دەگەن ويدامىن. («زارەچنايا كوشەسىندەگى كوكتەم», ولەڭى – ا.فاتيانوۆتىكى, ءانى – ب.موك­روۋ­سوۆ­تىكى). كوكتەم قاشان, بىلە المادىم, جاڭبىر جاۋار, قار دا كەتەر. تۋعان كوشەم, ءبىل, ارداعىم, سەن قىمباتىم ارمان ەتەر.   بۇل كوشەدە بالاڭ شاقتا, شاتىرلاردا كەپتەر قۋدىم. وسى جەردە, قيىلىستا, سۇيگەنىمدى جولىقتىردىم.   وكىنەمىن... سول ءبىر كۇنگە, مەنىڭ جانىم ءنوپىر اعىن. بۇل ومىردە ءسوندى بىرگە, ماحابباتتىڭ وتى جالىن.   زارەچنايا كوشەسىندە, سونگەن كەزدە ۇيلەر شامى, شوق بوپ مازدار مارتەن پەشى, كۇندىز-ءتۇنى وتتىڭ ءانى.   باسقا عۇمىر قالامايمىن, اۋىستىرمان ۇيرەنگەندى. زاۋىت الدىن ارالايمىن, مۇندا ءومىردى ۇيرەنگەم-ءدى.   بۇل ومىردە سان كوشە بار, وزگەرمەيدى مەكەن-جايىم. عۇمىرىمدا ماڭگى قالار, تۋعان كوشەم سەنسىڭ ءدايىم. ءيا, ومىردە سان كوشە بار, سان تاراۋ جولدار بار. وسى ۇزاق جولدىڭ بويىندا تۋعان حالقىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى جولىندا «تۇندە ۇيىقتاماي, كۇندىز وتىرماي» عۇمىر كەشكەن باعزى بابالارىنداي تىزەسى بۇگىلگەنشە قىزمەت جاساپ, تۋعان حالقىنىڭ ەسىكتەگى باسىن تورگە شىعارۋدا جاسامپازدىقپەن ەڭبەك ەتىپ, ەلىن الەمدىك وركەنيەتتىڭ ۇلى كوشىنە قاپىسىز قوسقان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۋرالى جاڭا كىتاپتىڭ جارىققا شىعۋىنا اۋەلى ءبىز, تۋعان حالقى, قۋانۋى كەرەك. ماقتانۋى كەرەك. ماقتانامىز دا! شارىقتاۋ 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە توگىلگەن قان مەن تاپتالعان ءتان, جانشىلعان جان, ۇزىلگەن ءان تاۋەلسىزدىك بولىپ قايتا ورالدى. ازات كۇندەردىڭ اشىق اسپانى استىندا كەلەر جىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىق مارتەبەلى مەرەكەسىن قارسى الماقپىز. تاريح وسىلاي جالعاسا بەرەدى. حالىق ءوز قايراتكەرىن دۇنيەگە كەلتىرە بەرەدى. ول بابانىڭ جولىن, جاقسىنىڭ قولىن ۇزارتىپ, تۋعان ەلىنىڭ تۋىن بيىككە كوتەرۋ مۇراتىندا ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالىپ, ەگەۋلى ويدى قولعا الىپ, تەبىنگىسىن تاريحتىڭ قاماشاۋ تەرگە سۋارىپ, بولاشاق تۇلپارىنىڭ تىزگىنىن قاقتىرىپ, الىنباستى الدىرىپ, تابىلماستى تاپتىرىپ كەلەدى. ەلباسىمىزدىڭ بويىنداعى ءورشىل ماقسات پەن ونەگەلى گۋمانيزم, ءوز حالقىنا دەگەن سەنىم مەن قۇرمەت, ەڭ باستىسى اتا تاريح الدىنداعى ار مەن ۇجدان يادرولىق قارۋدان باس تارتقىزىپ قانا قويماي, قارۋىن الىپ قوقاڭداعانداردى دا سارابدال اقىل, ساليقالى ويمەن ساباسىنا ءتۇسىردى. ءبىر كەزگى جىبەك جولى بويىندا ەندى قازاقستان جولى كوسىلىپ جاتىر. بۇل جولدىڭ ۇزەڭگى قاعار تۇسىندا جىبەكتەي بولماعانىن قاريا-تاريح قۇلاققا قۇيادى. اتا تاريحتىڭ الىس كۇندەرىنە كۇن سالا قاراساق, «ازيالىق جورىعىن» ارشىنداپ باستاعان الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ ازيا مەن ەۋروپا جولدارىن ءتۇيىستىرىپ, جاڭا الەمدىك كارتا جاساعان جانكەشتى ەڭبەگى دە تاريح قۇردىمىنا كەتتى. ەلليندىك ويكۋمەنا شىعىس ويكۋمەناسىمەن توعىستى. الايدا, ۇزاق عاسىرلار بويى, 2000 جىلدىق تاريحي ۇدەرىس بويىندا ۇزىلمەي كەلە جاتقان ۇلى جىبەك جولى الەمدىك وركەنيەتتىڭ ۇلى مۇراسى رەتىندە سان الۋان مادەنيەتتى ۇشتاستىرىپ, قازاق دالاسىنىڭ كەڭ القابىندا كوسىلىپ جاتتى. شاڭ باسسا دا شىمىلدىعىن تۇسىرگەن جوق. جىبەك جولىنىڭ تۇركىلىك بولىگى ماگيسترالدىك ماڭىزعا ارقاشان يە بولىپ, باتىستا بابالارىمىز جىرلاعان ازاۋلىعا, سول جا­عا­لاۋىندا تىنىپ اققان تانايسقا تىرەل­سە, ەدىلدەن شىققان ەندى سۋ بويى جارباي اتاننىڭ جازعى تالىسىنداي, كۇن جە­گەن كونىندەي بولىپ كوسىلىپ جاتقان ماڭ­عىستاۋعا كەلىپ يەك ارتتى. كوگىلدىر دۋنايعا كوكالا جىلقىسىن جاپقان كوك ۇلدارىنىڭ اتاق-داڭقى اتتيلامەن استاسىپ, اڭىز ارتەميدانىڭ اتاق-داڭقىن جىبەك جولىندا جاڭاشا جاڭعىرتقانداي بولىپ, الەمنىڭ جاڭا عاجاپتارىنىڭ بىرىنە بالانعان اق مارجان قالا – استانا كىتاپ كەيىپكەرىنىڭ ەسىمىن الەمگە ايگىلەپ قانا قويعان جوق, سەگىز قيىر شارتاراپتىڭ ات بايلاپ, قازان كوتەرىپ, ءتور ۇسىنار ورداسىنا اينالدى. وسى ورايدا شىعىس عۇلامالارىنىڭ اۋزىنان جەتكەن: «جەرى بايتاق ەل – قاشاندا باي ەل» دەگەن ءسوز حح عاسىردىڭ ءولىارا تۇسىندا, تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭعى ارايىندا ساياسي-قوعامدىق تۇراقتىلىعىن ساقتاي الۋ ارقىلى وركەنيەتتەر كوشىندەگى كەرۋەنىن ءتۇزۋ جولعا سالىپ, تۇڭعىشتارىنىڭ تىلەكشىسى بولىپ, سوڭىنان ەرۋگە جازدى. جاڭا, ءححى عاسىردىڭ باسىندا, سارىارقا جازىعىندا جاڭا ەلورداسىنىڭ ىرگەتاسىن سالىپ, شۋ جازىعىندا ومىرگە كەلگەن قازاق حاندىعىنىڭ رەسمي جالعاسىن جاھاندىق دەڭگەيدە جاڭعىرتىپ, تىڭ تاريحقا تۇرەن سالىندى. بۇل تاعدىرشەشتى, تالايلى تاريحتىڭ باسىندا ونىڭ اتاقتى اۆتورى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۇر. جاڭا ەڭبەكتىڭ ءون بويىنا كوڭىل كوزىن سۋارعاندا بايقالاتىن تەمىرقازىق ءتىن – كىتاپتىڭ ءار تاراۋى مەن بولىمدەرى قازاق تاريحىنىڭ جىلناماسى سەكىلدەنىپ ءتۇزىلىپ, قۇرىلىمدىق قۇرساۋى ناقتى دەرەكتەرمەن شەگەندەلىپ, اقيقات مىسالدارمەن ايشىقتالعان. مەن دە وسى ءتۇزىلىمدى بۇزباۋ نيەتىندە ماقالانى ەكى بولىمگە ءبولىپ, ءبىرىنشىسىن «سامعاۋ», ەكىنشىسىن «شارىقتاۋ» دەپ العاندى ءجون كوردىم. «قۇلاما قۇزدىڭ باسىندا» تۇرعان اڭسارلى ارماننىڭ «قۇستار قالاي كورەدى؟», «اسپاننان جەرگە قۇلديلاپ», «بولات قالاي قورىتىلدى؟», «ىستىق جىلدار», «باقىتتى بولۋدىڭ ونەرى», «بولات قالاي داتتاندى», «وتكەن بولاشاققا كەلىپ جولىقتى», «جوعالعان ۋاقىت» دەگەن ءبىرىنشى تاراۋداعى تاقىرىپتاردىڭ ءوزى كىتاپتىڭ ىشكى مازمۇنى مەن اۆتوردىڭ ايتار ويىن ءبىر ارناعا ءتۇزىپ, ەڭبەكتىڭ مازمۇندىق ءتۇزىلىمىن شويىنداي قورىتىپ, شىنايى باياندايدى. «شارىقتاۋ» تاراۋىنداعى تاقىرىپتار دا استارلى دا مازمۇندى: «قايتا قۇرۋدىڭ الىپ قادامدارى», «جەڭىمپازداردىڭ جەڭسىك ءمازىرى», «ازاتتىق اعىستارى», «قارعىس پا, العىس پا؟», «كۇن استىنداعى ورىن», «الەم ورتالىعى», «جاڭبىرلى اۋا رايىنىڭ جاقسى جاقتارى» بولىپ قيسىندىق جاعىنان قۇيىلىپ كەلىپ, «اۆتوريتارلىق پا, الدە ابىرويلى اسۋ ما؟» دەگەن ويعا كەلىپ تياناق تاۋىپ, ساياسي ساۋەگەيلەردىڭ تابا الماي جۇرگەن جۇمباعىنا ارااعايىن اۆتور رەتىندە ورنىقتى جاۋاپ بەرىپ, ەل ابىرويى – ەلباسى ابىرويى ەكەنىن جان-جاقتى جاۋاپكەرشىلىكپەن دالەلدەپ, كەي كوڭىلدە جۇرگەن كۇمان بۇلتىن ىدىراتىپ تاستايدى. وسى ەڭبەكتى وقىپ وتىرعاندا مۇنىڭ جالعاسى جازىلىپ جاتقانداي اسەردە بولدىم. اۆتوردىڭ كەلەر كۇندەرگە وي جىبەرىپ, ەلباسىمىزدىڭ ەرەن قيمىلىن, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن قۇشتارلىعى مەن جان قايراتىن, حالقىنا دەگەن قۇرمەتى مەن پەرزەنتتىك سەزىمىن كورسەتۋ تۇرعىسىندا ويلانىپ, ويعا كەتكەن سۇلباسىن الىستان كوڭىل دۇربىسىمەن بولجالداپ, كەلەر كۇندەرگە جاقسى پەيىلمەن ەلەڭدەپ قارايمىن. ۇلىتاۋدىڭ تورىندە, اتا قازاق جەرىندە ۇلتتىڭ ۇلى مۇددەسىن: تاريحى مەن ءتىلىن, ءداستۇرى مەن سالتىن, ءدىنى مەن ءدىلىن تالداپ ايتىپ تاراتىپ, سارالاپ ايتىپ, ساناتىپ, جاراۋ ويىن جاراتىپ, الدىمىزدا تۇرعان جالپىۇلتتىق ماقساتتاردى «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنا توعىستىرىپ, «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جولدىڭ» باسىندا تۇرعان, 5 حالىقتىق رەفورمانى ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ماقساتتارىنا اينالدىرۋدىڭ باس ساردارى – ۇلت پەرزەنتىنىڭ پاراساتى مەن پا­يىمىن جۇرتىمىز جۇرەگىنە جاقسىلىق ساۋلەسى ەتىپ قۇيىپ السا دەپ ويلايمىن. قازاقستاندى الدىڭعى قاتارلى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ ماقساتىندا ۇلتتىق باعدارلامالارىن ومىردە جۇزەگە اسىرۋ جولىندا جۇمىلا كوتەرەر جۇگىمىز ورتاق, ءجۇرىسىمىز ءبىر بولارىنا سەنەمىن. ويتكەنى, ءوزىمىز ەمەس, وزگەنىڭ – كورشىلەس مەملەكەتتىڭ كوزىمەن قارالىپ, وزگەنىڭ قالامىنا زاڭدى تۇردە ءىلىنىپ, ءورىسىن اشىپ جاتقان ونىكتى ەڭبەكتىڭ ورتاق كەيىپكەرى ىشىندە ءبارىمىز دە بارمىز دەپ سانايمىن. كىتاپتىڭ العاشقى رەسمي تۇساۋكەسەرى رەسەي استاناسىندا, قالىڭ زيالى, ساياسي قاۋىمنىڭ كەڭ كولەمدە قاتىسۋىمەن ءوتتى. مۇنىڭ ءوزى كوپ جايدان حابار بەرەدى. كىتاپتىڭ قازاقشا اتاۋىن وسى ماقالامدا وزىمشە «جول جىبەكتەي بولعان جوق» دەپ الدىم. اۋدارماشىلار بۇل نۇسقاعا دا كوز قيىعىن سالار دەگەن ويىم بار. قازىرشە «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتىندە كىتاپ اتى «جىبەكتەي ەسىلمەگەن جول» دەپ الىنىپ جۇرگەنىن دە بىلەمىن. بۇل كىتاپتىڭ قۇندىلىعى نەدە؟ بىرىنشىدەن, بۇل الەمدىك قوعام­داس­تىقتاعى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ ورنى مەن ءرولىن تەرەڭ باعالاۋ­شىلىق. ەكىنشىدەن, كىتاپتىڭ جازىلۋ شە­بەر­لىگى بارشا قاۋىمنىڭ كوڭىلدەرىنەن شىعۋى. ۇشىنشىدەن, رەسەي سەكىلدى الىپ ەلدىڭ قازاق كوشباسشىسىن قۇرمەتتەۋى ءارى قاپىسىز مويىنداۋى. تورتىنشىدەن, الەمدىك وركەنيەتتە ۇلتتىق دەڭگەيدەگى كوشباسشىلاردىڭ باسىندا باياندى, اياعىندا اۋىر جاعدايلارعا ۇشىراپ جاتۋى سەكىلدى وقىس وقيعانىڭ قازاق ەلىنەن الىس جاتقانى. بەسىنشىدەن, حالىقارالىق دەڭگەيدە قازاقستاننىڭ كۇن سايىن ءوسىپ كەلە جاتقان بەدەلى مەن ابىرويىنىڭ تىرەگى دە, جۇرەگى دە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەكەندىگى. التىنشىدان, ۇزاق جىلدار بويى ءوز حالقىنىڭ سەنىمى مەن حالىقتىق مانداتىنا يە بولىپ كەلە جاتقان ەل مەن ەلباسىنىڭ اراسىنداعى رۋحاني-ۇلتتىق بايلانىستىڭ تەرەڭدىگى. جەتىنشىدەن, ەلباسى تۋرالى ەڭبەكتىڭ بۇگىنگى جاس, ەرتەڭگى كەلەر ۇرپاققا بەرەر ونەگەسى مەن ۇلگىسى مول ەكەندىگى. ال, ەڭ باستىسى, ازاتتىق ارحيتەكتورى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدىك كوشباسشىلار قاتارىنان ورىن الۋىنىڭ وسىنداي ايتۋلى ەڭبەكپەن اتالىپ ءوتىلۋى – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۋىنىڭ بيىكتە جەلبىرەۋى. بايراعىمىز ايبىندى, ابىرويىمىز ايدىندى بولا بەرگەي! وتەگەن ورالباي ۇلى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سالاسىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.