ءسوز سويىل №10

*ايتپاسا دا تۇسىنىكتى ءازىل-وسپاق, سىن-سىقاق بىردە... جولبارىس حالىق جازۋشىسى قالتاي مۇحامەد­جانوۆ بەلگىلى قالامگەر ءارى عالىم سارسەنبى ءداۋىتوۆتى جاقسى كورىپ «جولبارىسىم» دەپ ارقاسىنان قاعىپ, ەركەلەتىپ جۇرەدى. بىردە قالەكەڭ سارسەنبى قاتارلاس ءبىر توپ اقىن-جازۋشى تۋرالى ماقالا جازىپ, جاقسى كورەتىن ءىنىسى تۋرالى ءلام دەمەيدى. – قالتاي اعا, – دەيدى ءبىر كەزدەسكەندە سارسەنبى, – بەدەلدى باسىلىمعا جاريا­لان­عان ماقالاڭىزدى وتە مۇقيات وقىپ شىقتىم. جاي­شىلىقتا مەنى «جولبارىسىم» دەپ ارقامنان قاعاسىز. بىراق, مەن جايىندا نە «جاقسى» دەپ, نە «جامان» دەپ جۇم­عان اۋزىڭىزدى اشپاپسىز. سول زامانداس­تا­رىم­نىڭ سوڭعى جاعى بولسا دا سارسەنبى دەگەن كۇشىك بار ەدى دەپ جازا سالساڭىز نەڭىز كەتەر ەدى؟ مەن ءماز بولىپ قالار ەدىم عوي. ءازىل-قالجىڭعا قامشى سالدىرمايتىن قالتاي مۇحامەدجانوۆ: – وي, باۋىرىم-اي! وي, جولبارىسىم-اي! سوعان بولا ماعان وكپەلەپ ءجۇرسىڭ بە؟ سەنى وڭشەڭ كۇشىكتەردىڭ قاتارىنا قوسىپ, مەنى قۇداي ۇرىپ پا؟ سەن جولبارىسسىڭ! ال جولبارىس تۋرالى مەن بولەك ماقالا جازامىن, – دەپ قۇتىلىپ كەتىپتى. دوقتىرحان تۇرلىبەك. الماتى. شىمشىما شۋماقتار «قوس بۇرىم» «قوس بۇرىم» دەپ جىرلايسىڭ-اۋ, اقىنىم, قيالدايسىڭ قيا شاۋىپ اقىرىن. كەمپىردە دە بۇرىم جوق قوي بۇل كۇندە... دەپ كۇلەدى جانىڭداعى قاتىنىڭ. «كرەديتپەن» توي جاساپ... «كرەديتپەن» توي جاسادى شابىلىپ, حالىق كەلدى تاۋ سۋىنداي اعىلىپ, كەلگەن كەلىن قاتىنى ەكەن بىرەۋدىڭ, قاشىپ كەتتى... ۇرلاپ-زىرلاپ قاعىنىپ. زاڭ بىلقىلداق زاڭ دەگەنىڭ بالدىر-باتپاق بىلقىلداق, مۇساپىرگە جىنىن توگەر بۇرقىلداپ. قالتالىعا «ناعاشى» دەپ ەركەلەپ, «نە حابار؟» دەپ ىرجاقتايدى جىلپىلداپ. قۇر اياققا باتا جوق «بىزدە ءتاۋىر جۇمىس بار, العا شىعىپ تۋ ۇستار. «قۇر اياققا باتا جوق», پوداركاڭمەن دۇرىس بار...». تەمەكى جەيدى اكەسى دە, اتاسى دا, اعاسى, «تراكتور» بوپ كۇركىلدەيدى اناسى. «تەمەكى جەپ» ءۇيدىڭ ءىشى كوك ءتۇتىن, ەسىكتى اشىپ جىلاپ وتىر بالاسى. الا تاياق بالامىز «ماي» بولدى, شارۋامىز ءجاي بولدى. اينالايىن «الا تاياق» قولعا تۇسكەن «اي» بولدى. قىزىل تۇمسىق قىرىق ەسەككە جۇك بولدى قىرسىقتىعى, قيقىم-سيقىم جانە كوپ قيسىقتىعى. «قۇلاي ءسۇيدى» بىراق تا ءولىپ-ءوشىپ, اراق دەگەن قىپ-قىزىل «تۇمسىقتىنى». مىنگەسىپ ءجۇرىپ مىنبەگە شىقتى ات ارتىنا مىنگەسىپ جۇرە بەرگەن, «بۇلعاقتاتىپ قۇيرىعىن» كۇلە بەرگەن. اقىرىندا جالعاسىپ جەڭ ۇشىنان, مىنبەگە كەپ, تۇر انە باسىپ بەلدەن. «ءولدىم-اۋ...» قارىزدانىپ ساتىپ العان جۋىقتا, اس ۇيىمدە توڭازىتقىش «تولعاپ» تۇر. ال ىشىندە جالعىز عانا جۇمىرتقا, مۇز قۇرسانىپ «ءولدىم-اۋ» دەپ سورلاپ تۇر. ءازىربايجان قونارباەۆ. ماڭعىستاۋ وبلىسى. قىرىق ءبىر وتىرىك ءۇش باستى اتەش بىردە قازدىڭ جۇمىرتقاسىنىڭ ىشىندەگى ۋىزىن تۇتىكپەن سورىپ الدىم دا, ورنىنا ءۇش تاۋىقتىڭ جۇمىرتقاسىنىڭ ۋىزىن قۇيىپ قويدىم. الگىدەن شىققان ءۇش باس­تى «حايۋان» ۇيگە جان جولاتپايتىن بولدى. ءۇش باس ءبىر ورتالىققا باعىنادى دا, ءۇش جاققا قاراپ تۇرادى. قانشا ءبىر جۇرەك جۇتقان بولساڭ دا, ءۇش باستى حايۋاندى كورگەندە بەتىڭ قايتادى ەكەن. سۋرەت كۇندە بالىق اۋلاۋعا بارا بەرگەن سوڭ, بالىقتار مەنى ابدەن تانىپ الدى. سودان كەيىن اۋدىڭ ەكى جاعىنا اينا ءىلىپ قويدىم دا, اقىرىنداپ تارتا بەردىم. بۇرىن-سوڭدى ءوز سۋرەتىن كورمەگەن بالىقتار اۋدان وزدەرى دە ءبىر ەلى قالمايدى. ءسويتىپ, كوكتەڭىزدىڭ بالىعىن الاكولگە ءبىر-اق اكەلدىم. تابيعي «وتتىق» ماگنيت تاۋىنىڭ باسىندا وتىر­­عانمىن. تەمەكى تۇتاتايىن دەسەم, شىرپىم ۇيدە قالىپتى. سالدەن سوڭ كۇن كۇركىرەپ, جاڭبىر جاۋىپ كەتتى. سويتكەنشە بولعان جوق قو­لىمداعى تەمەكىم تۇتانىپ سالا بەر­دى. سويتسەم, نايزاعايدىڭ وتى ءدال تەمەكىمنىڭ ۇشىنا ءتيىپتى. تابي­عاتتا دا باسى ارتىق ەشتەڭە جوق ەكەن-اۋ. ايۋدى جۇمساعان تسيركتە حايۋاناتقا «بيلىك ايتىپ» جۇرگەن دوسىمدى ۇيگە شايعا شاقىرعام. ونى-مۇنى ايتىپ وتىرىپ, باياعىدا «ايۋلىدان» بۇلدىرگەن تەرە بارعاندا ايۋدان قاتتى قورىققانىمدى ايتتىم. ول دا ءسال «ءبوسىپ» العان. «قورقاق نەمە. ەگەر ءبىزدىڭ تسيركتە ىستەر بولساڭ, جۇرەگىڭ جارىلىپ كەتەر. كەرەك بولسا سول ايۋلىعا مەن قازىر بارىپ كەلەم», – دەپ وكىرەشتەدى. سوسىن مەن ەرتەڭىمدى ويلادىم دا: – سەن بۇگىن دەم ال. ەرتەڭ «دۇ­رىس­تالعان» سوڭ ەكى ايۋدى ەرتىپ بارايىق. ايۋلارىڭ ويناعاندا بەرگەن كامپيتتەن ابدەن جالىققان بولار. بۇلدىرگەندى وزدەرى تەرىپ جەسىن. الدا-جالدا ايۋ شاپسا كوز­­كورگەن عوي, اراشا تۇرار, – دەدىم. سونىمەن ەرتەڭىندە دوسىم ەكەۋمىز ەكى ايۋعا مىندىك تە, بۇلدىرگەن تەرۋگە اتتان­دىق. ءبىزدى كورگەندە بۇلدىرگەن تەرىپ جۇرگەن قونجىقتار قايران قالىستى. ءتىپتى, ءبىزدى بۇرىننان تاني­تىنداي بۇلدىرگەندى قوسا تەرىس­تى. قايتاردا ەكى ايۋعا مىندىك تە, ەكى قون­جىقتى ەرتىپ قايتتىق. جۇم­ساعانعا ەڭ وڭتايلى حايۋان ەكەن. تۇكىرتىپ الىڭىز اگرونوم بولاتىنمىن. اۋىل­دىڭ قۋلارى ىلعي: – شىركىن, قىستا اگرونوم, جازدا مۇعالىم بولعانعا نە جەتسىن, – دەپ كۇلەتىن. كۇلسە كۇلە بەرسىن, ماعان ەڭبەك كۇن ءجۇرىپ جاتسا بولدى. قىستاي قار توقتاتىپ جاتىرمىزبەن جۇردىك. تەك كوكتەمدە ون-ون بەس كۇن ەگىن سەپتىك. ونى دا تراكتورشىلار سەبەدى عوي. ەگىستىكتىڭ باسىندا ۇيىقتاپ جاتقام. بىرەۋ وكشەمنەن تەۋىپ كەپ جىبەردى. ساسقالاقتاپ قالدىم. قاراسام, ديرەكتورىم. جەڭىل ماشيناسىمەن كەلىپ تۇر. ادەتتە ءوتى­رىك مالىمەتكە ۇيرەنىپ العانى مۇنداي جاقسى بولار ما ەدى. ويلانباستان: – مەن ەگىندى قانداي تەرەڭدىكتە سەپتى ەكەن دەپ بايقاپ جاتقانىم عوي, – دەدىم بەتىم بۇلك ەتپەستەن. باس­­تىعىمنىڭ ءوزى ىڭعايسىزدانىپ قالدى. سودان كەيىنگى تالاي جينالىستا: – مولداق, سەن سياقتى ەڭبەككە شىن بەرىلگەن, جانكۇيەر اگرونوم جوق, – دەپ ءجۇردى. ارا-تۇرا وتىرىك ايتپاساڭ, كۇن كورۋ قيىن. ەگەر وتىرىككە يكەمىڭىز جوق بولسا, ماعان كەلىپ, اۋزىڭىزعا تۇكىرتىپ الىڭىز. قازىحان اشە. الماتى. تىكەنەك ءسوز بالاڭدى اياعىنان  تۇرعىزعىڭ كەلسە,  موينىڭنان ءتۇسىر. *** ءومىردى قارتايعانشا اتا-اناڭ باعىپ, قارتايعان سوڭ بالالارىڭ باعاتىنداي وتكىز. *** تۇيەقۇسقا جۇك ارتامىن دەسە, قۇسپىن دەپتى, ۇش دەسە, تۇيەمىن دەگەن ەكەن. *** دوسىڭا رەنجىسەڭ,  «ءۇي سال» دەپ قارعا. *** جەمىسسىز اعاشتىڭ بويى ۇزىن. اقبورى قىدىر. الماتى. «بەرى اكەلشى  قۇرىپ كەتكىردى...» دالادان ەنتەلەي كىرگەن پوليتسەي دەكل سىمداي تارتىلىپ, بايانات بەردى. باستىعى ورنىنان سۇيرەتىلە تۇرىپ, ونىسىن ق ۇلىقسىز تىڭدادى. – ادەپسىز كۇنتىزبە, باسەكە. ءجۇز جيىرما داناسىن قولعا تۇسىردىك, – دەگەندە دەكلدىڭ جۇزىندەگى رەسمي نىشان جايىلىپ جۇرە بەردى دە ءوزى تاۋ قوپارعانداي بولىپ مىرس ەتە قا­لىپ, ءسوزىن جالعادى: – بارىپ تۇر­عان كور­گەنسىزدىك, ۆاحكومەندانت مىرزا, ار-ۇياتتان بەزگەندىك! جۇرەك اينى­­تارلىق سۋرەتتەر بولعاندا, ءتىپتى, اتاماڭىز! سونى ايتتى دا قاعاز قاپشىقتى ۇستەلدىڭ ۇستىنە قويدى. باستىقتىڭ ۇيقىسى شايداي اشىلدى. – بەرى اكەلشى قۇرىپ كەتكىردى! پوليتسەي قاپشىقتىڭ اۋزىن اشىپ, بىرەۋىن باستىعىنا ۇسىندى. سول-اق ەكەن, قول استىنداعى قىزمەت­كەر­لەر دە انتالاي كەلىپ, باستىقتى قورشاپ السىن. – كەرەمەت! – دەدى بىرەۋى مۇقا­باداعى سۋرەتكە قاراپ. – بوكسە دەپ وسىنى ايت! – مىنە, كوردىڭدەر مە, – دەپ ءتۇسىن سۋىتتى الەش, – جاستاردىڭ كورە­تى­نى ىلعي وسى, ءتىپتى مەكتەپ جاسىنا جەت­پەگەندەرىنىڭ دە. بىراق سول ارادا-اق ونىڭ ءۇنى جۇمسارىپ سالا بەردى. – ءوي, دەگەن-اي, انە بىرەۋى... كوزىن قاراشى! ءارى ءوزى تىرداي جالاڭاش! – تۇرا تۇر, بۇدان دا سوراقىسىن كورەسىڭ, – دەپ جاتىر دەكل. – مىناۋ دا كەم سوقپايدى... – قۇر بوسقا داۋلاسپاڭىز, دوس­تىم, انە ءبىر قاتار جاتقان سۋرەت ودان دا كەرەمەت. قاتىن دەپ سونى ايت, بوكسەسىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى... شىركىن, جاتىس قانداي, شالجيۋىن كورمەيسىڭ بە توسەكتە! ءاي, وڭباعاندار-اي, قانداي-قانداي سۋرەتتەردى جاسايدى! – باستىق جولداس, ءسىز سۋرەتتىڭ استىنداعى ولەڭدى وقىپ كورىڭىزشى. ءتىپتى دە جامان ەمەس. – جاتىق جازىلعان ەكەن, استارلى ءمانىن ايتساڭشى! وسى سياقتى بالە-ءباتىردى جازىپ, باسپاسوزگە بەرە­تىن نەعىلعان ۇياتسىزدار دەسەڭشى! بالا­­لار مەكتەپكە بارا جاتىپ, جولاي ءدۇ­كەن­نەن وسىنداي كۇنتىزبەنى كورەدى-اۋ! نە دەپ اتاۋشى ەدى قۇرىپ كەتكىردى؟ – پورنوگرافيا دەي­­­دى, باستىق مىر­زا, – دەپ پا­ۆەلكا قولعا قونا كەتتى. – سۇمدىق ەكەن... بىراق, قالاي كەرەمەت سالىنعان! –دەدى پوليتسەي ميكا. – ماسەلەن, مىنا ىشكيىم... – استىنداعى جازۋى قانداي: «ىشكيىممەن ۇنايمىن با, سۇيىكتىم, الدە ونسىز-اق كوڭىلىڭە بيىكپىن؟» – دەيدى-ەي! – ونسىز-اق دۇرىس قوي. قالاي ويلايسىڭدار؟ – دەدى باستىق قىزمەت­كەرلەرىنە قۋاقىلانا قاراپ. – ۇيالما­عىر­لاردىڭ ويلاپ تاپپايتىنى جوق! – نازارىڭىزدى سوڭعى بەتتىڭ الدىنداعىسىنا سالىڭىزشى, ۆاحكومەندانت مىرزا... مىنە, مىنا جەردە... شومىلىپ جاتقان بالەرينا. ويداي, تىرجالاڭاش, ال قىزمەتشى ايەل وعان سۇلگى بەرىپ تۇر... – تاماشا... ءىم-يا. مۇنداي دۇنيە­لەردى اياۋسىز تاركىلەۋ كەرەك دەيتىنىم وسى عوي. مەن بىلسەم, بار­لىق دۇكەندەردى ءسۇزىپ شىقسا, وسىن­داي تاعى بىردەڭەلەر تابىلىپ قالار. بەۋ, شىركىن, كوميسسارىمىز پە­روۋت­كا ەرتەڭ قالاي قۋانار ەكەن دەسەڭشى. ياروسلاۆ گاشەك. ورىسشادان تارجىمالاعان بەكبولات ادەت. *دارىگەرلىك تۇشپارا ەمحانادا: – دارىگەر, مەن تۇسىمدە سەريال كورە بەرەمىن. – مىنا ءدارىنى بۇگىن ءىشىڭىز, باسىلىپ قالادى. – كەلەسى اپتانىڭ سوڭىندا ىشسەم بولا ما؟ – نەگە؟ – سوڭعى سەريالارىن ءبىر-اق كورە سالايىن دەگەنىم عوي. * * * باس دارىگەر مەدبيكەگە: – ءسىزدىڭ بولىمدەگى ناۋقاستار نەلىكتەن ءتوربۇرىش­تاندى­رىلعان كومىر مەن ءاسپيريندى شاما­دان تىس كوپ پايدالاناتىن­دىقتارىن انىقتادىڭىز با؟ – ءيا, ولار ول دارىلەرمەن دويبى وينايدى ەكەن. * * * بىردە مال دارىگەرى اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ قالىپتى. دارىگەر ودان سۇرايدى: – قاي جەرىڭىز اۋىرادى؟ – سەن كوپ ءسوزدى قوي دا, مەنى ەمدە, مەن مالدى ەمدەگەندە ودان «قاي جەرىڭ اۋىرادى؟» دەپ سۇرامايمىن. – وندا, مەدبيكە, ناۋقاستىڭ اياعىن يودپەن سىلاعىن. ەگەر كومەكتەسپەسە, كەسىپ تاستاي سالارمىز. *** دارىگەر پوليتسياعا تەلەفون سوعادى. – مەن وكپەسى اۋىرعان ناۋقاسقا جىلى كيىنىپ ءجۇر دەپ ەدىم... – وعان ءبىزدىڭ قانداي قاتىسىمىز بار؟ – سول ناۋقاس مەنىڭ تونىمدى كيىپ كەتىپتى... قايران, كەڭەس زامانى-اي!.. بەس جىل بىرگە ءبىلىم العان ەكى كۋرس­تاس كەڭ كافەدە كەڭكىلدەسىپ وتىر. – قاراشى انا تاباندا تاپتالىپ جاتقان ءبىر مەن ەكى تيىندىقتاردى... وبال-اق! – كەڭەس كەزىندە, ەكەۋىمىزدىڭ ستۋ­­دەنتتىك شاعىمىز وتكەن سوتسياليزم زامانىندا ناننىڭ قوقىمى دا بۇل قۇساپ جاتپاۋشى ەدى ەمەس پە؟ – دالادا دا شاشىلىپ جاتقان سول «ءبىر مەن ەكىلىك». – پالەكەتتىڭ, ءبىر مەن ەكى تيىننىڭ قۇنى قازىر كوك تيىن. – ول ەمەس, ءبۇتىن بەس نە ون تيى­نىڭدى ۇسىنىپ الا قويار زات جوق. – ە, قايران كەڭەس زامانى, سول كەزدە ءبىر تيىنعا ءبىر قوراپ شىرپى الۋشى ەدىك. – ەكى تيىنمەن تەلەفونمەن سويلەسپەۋشى مە ەدىك. – ۇشتىكپەن سيروپ قوسىلعان سالقىن سۋ ءسىمىرۋشى ەدىك. – بەس تيىنعا قوس ۋىس شەمىشكە الىپ شاعاتىنبىز. – بالا بىتكەننىڭ بالمۇزداعى, ونىڭ شوكولاد قوسىلعانىنىڭ ءوزى 22-اق تيىن تۇرماۋشى ما ەدى. –جيىرما ەكىگە كوبىگى كولكىگەن كرۋج­كى سىرا الىپ سىمىرمەۋشى مە ەدىك. – ال 56 تيىن 1 دوللار تۇرىپتى. – ويپىر-اي, سوندا مىڭ دوللارىڭ؟.. – 2.87, 3.62, 4.12 دەگەندەر ەسىڭدە مە؟ – ەسىمدە ەمەي, ول جارىقتىق اراقتاردىڭ قۇنى عوي. – ارىدەگىسىن ايتساق, سول كەزدىڭ «ت ۇلىمدى تۇلپارى» «موسكۆيچ» كولىگىنىڭ قۇنى 5 مىڭ سوم ەدى-اۋ. – ودان مىقتىسى «ۆولگا» ەمەس پە ەدى... – باكە, ءسال-ءپال وتىرىپپىز, ەسەپ ايىرىسۋ قاعازى دا كەلىپتى... – قانشا دەيدى؟ – ون بەس مىڭ تەڭگە. – العانىمىز شيشا اراق, ءبىر-بىردەن شاشلىق... ە, سول كەزدەگى سوتسياليزم «سايگ ۇلىگى» «ۆولگا» جارىقتىقتىڭ قۇنى دا ون بەس مىڭ سوم ەدى-اۋ... قايتەيىك, كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس زامانى-اي دەسەڭشى! ەرسۇلتان ماعجان. تالدىقورعان. ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر