حالىق ءانىنىڭ قارلىعاشى

حالىقتىق داستۇردە ءان سالۋ, جىراۋلىق ونەر, ۇلت اسپاپتارىندا ويناپ, سۇيەمەلدەۋ ءداستۇرى بۇگىندە بىزگە اتادان-بالاعا, عاسىردان-عاسىرعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان قاسيەتتى قۇندىلىقتار بولىپ سانالادى. سول ءداستۇرلى ونەردىڭ وكىلدەرى تۋرالى ايتقاندا, كوش باسىندا مارجانداي ءتىزىلىپ دينا نۇرپەيىسوۆا, كەنەن ازىرباەۆ, مايرا شامسۋتدينقىزى, كۇلاش بايسەيىتوۆا, جامال وماروۆا, راحيا قويشىباەۆا, امىرە قاشاۋباەۆ, ابىكەن حاسەنوۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, روزا باعلانوۆا, رابيعا ەسىمجانوۆا سياقتى تاعى دا باسقا شوقتىعى بيىك تۇلعالار تۇرار ەدى. سولاردىڭ ىشىندە مەن ءۇشىن انشىلىك مەكتەبىنىڭ ورنى بولەك, كەزىندە جەزتاڭداي ءانشى اتانعان قوڭىر ءۇندى اياۋلى اپامىز قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, ءانشى-اكتريسا رابيعا ەسىمجانقىزى تۋرالى ءالى دە ايتىلماعان, شەرتىلمەگەن سىرلار ۇشان-تەڭىز. رابيعا اپامىز 1914 جىلدىڭ 5 قاڭتارىندا اقمولا وبلىسى قورعالجىن اۋدانىنىڭ «تالدىساي» اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ەرەكشە دارىن يەسى ونەرلى وتباسىنان شىققان جان. ارعى اتاسى باباق, اجەسى ورىك وتكەن ءحىح عاسىردا قازىرگى اقمولا وبلىسى, قورعالجىن اۋدانىندا تۋىپ-وسكەن, ەكەۋى دە ەل تانىعان ايگىلى ءانشى بولعان كورىنەدى. ولاردان تۋعان بالالارى, ءتورت ۇل, ءتورت قىز, اتاپ ايتقاندا: سەيىتجان, قوسىمجان, دوسىمجان, ەسىمجان, گۇلجاميلا, بيجان, قانشا, باعيرا ءبارى دە انشىلىك, كۇيشىلىك ونەردى سۇيگەن ساۋىقشىل جاندار بولعان. باباق قارتتىڭ ۇيىندە كۇن سايىن ەرتەلى-كەش ءان شىرقالىپ, كۇي تارتىلىپ, دومبىرانىڭ اسەم ءۇنى ەستىلىپ جاتقان. ويتكەنى, وزدەرىنىڭ ونەرلى ۇل-قىزدارىن جيناپ الىپ, ولارعا كەزەكپەن ءان ايتقىزىپ, كۇي تارتقىزىپ, ساۋىقشىل جاستاردىڭ كوكىرەگىنە ونەردىڭ وتىن مازداتىپ وتىرۋ وتباسىندا ادەتكە اينالعان. باباقتىڭ ءوزى ءان سالعاندا داۋ­سى التى شاقىرىم جەرگە جەتەدى ەكەن. رابيعا سول باباق اقساقالدىڭ ەسىمجان بالاسىنان تۋعان جالعىز قىز. اناسىنىڭ اتى – تايكەن. رابيعانىڭ بويىنداعى ونەردىڭ ۇشتالۋىنا اعاسى قوسىمجاننىڭ كوپ ىقپالى تيگەن. ال ونىڭ ءوزى كەزىندە ايگىلى ءانشى, /داۋسى تەنور/ بەلگىلى كومپوزيتور ەدى. قوسىمجاننىڭ «تەمىرشى», «زاۆود», «ماشينا», «وتان ءۇشىن» دەگەن بەلگىلى اندەرى قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىندا» ساقتاۋلى. كەزىندە م.اۋەزوۆ قوسىمجان باباقوۆتىڭ داۋسىن ەرەكشە ۇناتىپ, جىلى پىكىر بىلدىرگەن. «بولماساڭ دا ۇقساپ باق» دەگەندەي, جاس رابيعا الدىڭعى اعا-اپالارىنىڭ ونەرلەرىن كورە ءجۇرىپ, انگە بالا كۇننەن عاشىق بولىپ وسەدى. ءسويتىپ, سىرنايدىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن جۇرت الدىنا شىعىپ ءان شىرقاي باستايدى. مەكتەپ قابىرعاسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە-اق, «ءانشى قىز» اتانىپ, اۋداندىق, ايماقتىق ءان جارىستارىندا جۇلدەلەرگە يە بولادى. ءوزىنىڭ تابيعي دارىندىلىعىمەن حالىقتىق داستۇردەگى اندەردى ۇيرەنىپ, ونىڭ مەكتەبىنەن ءوتىپ, مۋزىكالىق ساۋاتىن اشادى. سىرنايعا قوسىلىپ سالعان ونىڭ ءماريام جاگورقىزىنىڭ «دۋدارايى», حالىق اندەرى «اپيتوك», «اۋپىلدەك», «ماۋسىمجان», «ماڭماڭگەر», «ءلايلىم شىراق», «جالعىز ارشا», «سەكىرتپە», ت.ب. حالىق اندەرى اۋىلدى ۇيىتىپ, قوڭىر ۇنگە قويلى اۋىلدىڭ اسپانى تۇگەل تەربەلىپ تۇردى. رابيعانىڭ ورىنداۋىنداعى سازدى دا نازدى اندەر جۇرەگىڭدى ەلەڭ ەتكىزبەي قويمايدى. ءان ەركەسى اتانعان ارقانىڭ ارۋى رابيعا ەسىمجانقىزى كسرو حالىق ءارتىسى, حالقىمىزدىڭ بۇلب ۇلى اتانعان كۇ­لاش بايسەيىتوۆا, امىرە قاشاۋباەۆ, ءجۇسىپ­بەك ەلەبەكوۆ, شارا جيەنقۇلوۆا, ابىكەن حاسەنوۆتەرمەن قاتار ءان قاناتىندا سامعادى. رابيعا اپامىز ونەر جولىنداعى اعا-اپالارى تۋرالى بىلاي تەبىرەنگەن ەكەن: «ءبىز ساكەن سەيفۋللين اعايدى قوناققا شاقىردىق ( ول 1932 جىل). امىرە, جۇسىپبەك, كۇلاش جانە مەن ءان سالدىق. ابىكەن بىرنەشە كۇي تارتىپ بەردى. تىڭداپ بولعان سوڭ, بىزگە ساكەن اعاي: «تورتەۋىڭ ءتورت ءتۇرلى انشىسىڭدەر, بىراق كۇلاش الدىنا جان سالمايتىن ءانشى بولادى» – دەدى. مىنەكي, ساكەن اعانىڭ بۇل ءسوزى كورەگەندىك ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. كۇلاش مەنى ەركەلەتىپ ءراش دەۋشى ەدى. تەاترعا ءجيى الىپ باراتىن. «سەن مەنىڭ زالدا وتىرعان كوزىمسىڭ» – دەيتىن. مەنىڭ كۇلاش بايسەيىتوۆامەن ۇزاق جىلدار جاستىق شاعىم بىرگە ءوتتى. ەلدەن كەلگەن بەتىمدە كۇلاش قۇشاعىن جايىپ «ءانشى قىز كەلدى!» دەپ قۋانىپ قارسى الدى. ۇيىندە ءۇش جىل وزىمەن بىرگە تۇردىم. بىرگە جۇردىك, ول كەزدە تەاتر كيىمگە كەدەي بولاتىن. ءبىر كويلەكتى ساحناعا كەزەك كيىپ شىقتىق. كونتسەرتكە كۇلاش بۇرىن شىقسا, ول كيىپ, مەن بۇرىن شىقسام, مەن كيەتىنمىن. ءنومىرىمىزدىڭ اراسىندا ۋاقىت تىعىز بولسا, كۇتىپ تۇرىپ, «تەز شەش!» دەپ ءبىرىمىزدى-ءبىرىمىز اسىقتىراتىنبىز. جارتى ناندى بىرگە ءبولىپ جەدىك, بىرگە ءان سالدىق وسى كۇندى ساعىنامىن, ىزدەيمىن». ءسويتىپ, رابيعا وتباسى جاعدايىمەن سەمەيگە كوشەدى. ەڭبەك جولى سەمەي وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا اكتريسا بولۋدان باستالادى. بويىنداعى تالانتىمەن, انشىلىگىمەن ونەرلى اعا-اپالارىنىڭ نازارىنا ىلىگەدى. سەمەي وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەات­رىنىڭ بەلدى مۇشەسى اتانىپ, ءوزىنىڭ ارمان­داعان «ءانشى-اكتەر» بولۋ ماقساتىنا جەتەدى. 1931-1946 جىلدارى قاراعاندى, الما­تى قالالارىنداعى تەاتر ترۋپپاسىندا قىز­مەت ەتەدى. م.اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەگىن­دە» – ەڭلىكتىڭ, «ايمان-شولپاندا» – ايمان­نىڭ, ە.گ.برۋسيلوۆسكيدىڭ «قىز جىبە­گىندە» جىبەكتىڭ بەينەلەرىن, ت.ب. رولدەردى شەبەر­لىكپەن سومداپ, حالىقتىڭ شەكسىز ريزا­شىلىعىنا يە بولادى. ءوزىنىڭ كوپ قىرلى, الۋان سىرلى دارىنىنىڭ ارقاسىندا, درامالىق بەينەلەردى سومداپ, اكتەرلىك شەبەرلىگىنىڭ شىڭدالعانىن كورسەتە الدى. رابيعا اپامىزدىڭ الماتى قالاسىندا 1946 جىلى قازاق راديوسىنىڭ ءانشىسى بولىپ قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ, كوپتەگەن حالىق اندەرىن راديوعا جازدىرۋى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. اسىرەسە, ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن, بالالىق شاعىنىڭ وتكەن جەرى قورعالجىن اۋدانىنا كونتسەرتتىك بريگادامەن بارىپ, ارقانىڭ ايازىنا قاراماستان, قاڭتار-اقپان ايلارىندا «قۇمكول», «مايشۇقىر», ت.ب. سوۆحوز-كولحوزداردى ارالاپ, ەڭبەكشى حالىقتىڭ كوڭىلىن كوتەرگەن قىرۋار ەڭبەكتەرى دالا قىزىنىڭ تابيعاتىنا عانا ءتان ونەگە ەدى. رابيعا اپامىزدىڭ ورىنداۋىنداعى حالىق اندەرى «ءبىر بالا», «ەكى جيرەن», «احاۋ, سەمەي», «بيپىل», «كوكەماي»,«اعاجان, ءلاتي­پا», «سەكىرتپە» جانە كومپوزيتور س.كارىم­باەۆتىڭ «جەتىسۋ», ت.ب. اندەرى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن تىڭداۋشىلارىنىڭ جادىندا ساق­تاۋلى. رابيعا ءانشى ونەر مەن ومىردە بىردەي شىڭ­دالعان جان. ءوزىنىڭ ادامگەرشىلىك تۇلعاسىمەن دە ەرەكشەلەنگەن اياۋلى اپامىز, ارىپتەستەرىنىڭ ەشقاشان كوڭىلىن قالدىرعان ەمەس. بىزدەر بالا كەزىمىزدەن قازاق راديوسىنىڭ اۋە تولقىنى ارقىلى تالاي كۇمىس كومەي انشىلەردى تىڭدادىق, سولاي بولا تۇرعانمەن, ولاردىڭ ونەرى مەن ءومىرى جايلى اسا كوپ بىلە قويمايتىنبىز. ال وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى الماتى قالاسىندا قۇرىلعان حالىق مۋزىكا اسپاپتارى مۇراجايى جانىنداعى «سازگەن» ەتنوگرافيالىق ءانسامبلىنىڭ دايىن­دىعى كەزىندە انشىمەن جاقىنىراق تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ورتا بويلى, بۇرىمدى, ءجۇزى جىلى رابيعا اپامىزدى سوندا العاش رەت كورىپ ەدىم. ءوزىمنىڭ اكە-شەشەم دە /مارقۇم بيحايات عالياحمەتقىزى مەن باحريدەن جاۋباس ۇلى/ كۇلاش بايسەيىتوۆا, راحيا قويشىباەۆا, جا­مال وماروۆا, كۇيشى ابىكەن حاسەنوۆ, ءجۇسىپ­بەك ەلەبەكوۆ پەن رابيعا ەسىمجانوۆا سياقتى تانىمال تۇلعالاردىڭ ونەرلەرىنە كۋا بول­عاندارىن تالاي مارتە ىقىلاستانا اڭگىمەلەپ ەدى. سودان بولار بۇل ەسىمدەر سانامىزدا سارى التىنداي ساقتالعان. ءوز زامانىندا اكەم دە, انام دا اجەپتاۋىر ءانشى, سىرنايشى, دومبىراشى بولعان جاندار. مىنەكي, باباق اقساقالدىڭ ۇرپاقتارىنا كيەلى ونەردىڭ دارۋى قورعالجىننىڭ قاسيەتتى توپىراعىنان-اۋ دەگەن وي كەلەدى كەيدە. سەبەبى, قورعالجىن ەلى قۇت بەرەكە قونعان, قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرىنىڭ قايماعى بۇزىلماي سول قالپىندا ساقتالعان قاسيەتتى توپىراق دەسەك, مۇنداعى اينا كولدەر مەن ءمولدىر باستاۋلارعا دەيىن سىڭعىرلاپ ءان سالىپ, كۇي شەرتىپ جاتقانداي اسەرگە بولەيدى. قورعالجىن ءوڭىرى ارقاشان ونەرلى ادامداردان كەندە بولماعان. ايتالىق, ايگىلى تۋما تالانت اقىندار قۇلتۋما مەن ۇلەباي اقىن, ءماريام جاگورقىزى, بەلگىلى قىلقوبىزشى داۋلەت مىقتىباەۆ, كومپوزيتور كەنجەبەك كۇمىسبەكوۆ, قاليمۇسا قۇسايىنوۆ, ەسىمجان, قوسىمجان باباقوۆتار مەن ءانشى رابيعا ەسىمجانوۆالار. وسىدان كەيىن قورعالجىن جەرىن قاسيەتتى دەمەي نە دەيسىز؟ تابيعاتى باي وڭىردە وسىنداي ادامداردىڭ دۇنيەگە كەلمەۋى مۇمكىن بە؟ قورعالجىن جەرىنەن قانات قاعىپ, تۇلەپ ۇشقان رابيعا اپامىز ءوزىنىڭ تابيعي قو­ڭىر داۋسىمەن (مەتستسو-سوپرانو) تىڭداۋ­شى جۇرەگىنە اسەم دە سازدى اۋەندى جەتكىزە ءبىل­گەن حاس شەبەر. بۇگىندە قورعالجىندا اپا-اعالارىنىڭ ونەر جولىن قۋىپ تالاي تالانتتى ورەندەر ءوسىپ كەلەدى. داۋىس دياپازونى كەڭ, ءيىرىم­دەرى ەرەكشە انشىلەردەن دانيار مۇقان, كومپوزيتور مارات ءالىمجانوۆ, داۋلەت تىلەۋلەسوۆ, ءانشى بانۋ سادۋاقاسوۆا سياقتى جانە ت.ب. ونەرپازداردى ايتپاي كەتە المايمىز. رابيعا ەسىمجانقىزىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ءوزى ەڭبەك ەتكەن قاراعاندى وبلىسى مەن سەمەيدە, تۋىپ-وسكەن قورعالجىن اۋدانىندا ەسكە الۋ شارالارى اتالىپ ءوتتى. رابيعا اپامىزدىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن مۋزىكا مەكتەبىنە ءانشىنىڭ بيۋستى قويىلىپ, ءوزى كيگەن ۇلتتىق كيىمى سىيعا تارتىلدى. تىلەۋكەش جاۋباسوۆا, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ونەر زەرتتەۋشى. سۋرەتتە: سولدان وڭعا قاراي: گ.عاليەۆا, ر.باعلا­نو­ۆا, گ.ءادىلوۆا, ج.وماروۆا, ش.جيەن­قۇ­لوۆا, ر.ەسىمجانوۆا 1962 جىل.