وتباسىنداعى ۇرپاق ساباقتاستىعى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتىراۋداعى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» اتتى ءۇشىنشى وتىرىسىندا ۇرپاقتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ۇيلەسىمدىلىگى مەن ماڭىزدىلىعىنا باسا نازار اۋداردى. پرەزيدەنت «اعا بۋىن جاس ۇرپاققا جول نۇسقاپ, باعىت-باعدار بەرۋى كەرەك. ءبىز ولاردىڭ بويىنا اسىل قاسيەتتەردى ءسىڭىرۋىمىز قاجەت», دەپ اتاپ ءوتتى.

ستاتيستيكالىق دەرەكتەر كە­يىن­گى 5 جىلدا 60 جاستان اسقان ازا­ماتتار سانىنىڭ وسكەنىن كورسەتەدى. ونىڭ ىشىندە قارتتار سانى ەڭ كوپ ءوڭىر الماتى قالاسى (302 631 ادام), ەڭ ازى ۇلىتاۋ وبلىسى (31 677 ادام) بولىپ وتىر.

بۇل ءۇردىس نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى, ويتكەنى ەگدە جاستاعى ادامدار جاستارعا ءوز تاجىريبەسىن, ءبىلىمى مەن رەسۋرسىن ۇسىنا العانىمەن, ولار ۇزاق ۋاقىت بويى جاستاردىڭ قولداۋىنا مۇقتاج بولادى.

حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ۇر­پاقتار اراسىنداعى جاعىمدى قارىم-قاتىناس اعا جانە كىشى بۋىن وكىلدەرىنىڭ دەنساۋلىعى مەن الەۋ­مەتتىك سالاسىنا پايدالى ەكەنىن كورسەتەدى. مىسالى, اقش عالىمدارى بالالارمەن ۇنەمى ۆولونتەرلىكپەن اينالىساتىن ەگدە جاستاعى ادامدار تاياقسىز وزدەرى ءجۇرىپ, قۇرداستارىنا قارا­عاندا ەستە ساقتاۋ تەستىلەرىندە جاقسى جاۋاپ بەرگەنىن انىقتادى. بۇدان دا كەڭ اۋقىمدى الەۋمەتتىك ارتىقشىلىقتار بار: ۇرپاقتار اراسىن­داعى ىنتىماقتاستىق قا­لىپ­تاسىپ, ساقتالادى, سونداي-اق ومىرلىك داعدىلار, مادەنيەت, تاريحتىڭ ترانسلياتسياسى جال­عا­سادى. الايدا جاعىمدى قا­رىم-قاتىناسقا كەرى ءۇردىستىڭ بار ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ماسەلەن, اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ كوبىنە ءداستۇرلى نورمالار مەن نەگىزدەردى ۇستانىپ, جاستاردىڭ ليبەرالدى كوزقاراستارىنا قاي­شى كەلۋى ۇرپاقتار اراسىن­داعى كوزقاراستارداعى تۇسىنىس­­پەۋ­شى­لىكتەرگە الىپ كەلۋى مۇمكىن.

«قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستي­تۋتى» كەاق بيىل «قازاق­ستان وتباسىلارىنىڭ ۇرپاقتار ارا­سىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناس ەرەكشەلىكتەرى» تاقىرىبىندا جۇرگىزگەن زەرتتەۋى اياسىندا 30 كەڭەيتىلگەن وتباسى مۇشەلەرىمەن تەرەڭ سۇحبات جۇرگىزدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە سايكەس, ەلىمىزدە بىرگە تۇرۋدىڭ سەبەپتەرىن ۇشكە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. ءبىرىن­شىسى – سالت-ءداستۇر, ياعني اتا-بابادان ترانسلياتسيالانىپ كەلە جاتقان قاعيدا بويىنشا ۇل ءۇيدىڭ كەنجەسى. ءبىر ءوزى عانا بولعان جاعدايدا اتا-اناسىمەن بىرگە تۇرۋ­دى ولاردىڭ الدىنداعى بورىش ساناپ, كۇتىم جاساۋدى ءجون كورەدى.

ەكىنشى فاكتور – جەكە ءۇي الۋدىڭ مۇمكىن بولماۋى, مۇندا سۇحبات بەرۋشىلەر ەڭسەرە الماي جۇرگەن قارجىلىق قيىندىقتارعا بايلانىستى اتا-انالارىمەن بىرگە تۇراتىنىن كورسەتتى. دە­گەنمەن زەرتتەۋ بارىسىندا كە­ڭەي­تىلگەن وتباسى مۇشەلەرى تۇرعىن-ءۇي جاعدايىنا قاتىستى, اتاپ ايتقاندا, جەكە فيزيكالىق كەڭىستىكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە شاعىم بىلدىرمەدى.

ءۇشىنشى سەبەپ – بالالاردى, نەمەرەلەردى تاربيەلەۋگە كومەكتەسۋ. سۇحباتقا قاتىسۋشى اعا بۋىن وكىلدەرى بالالارىمەن بىرگە تۇرىپ, نەمەرەلەرىنە كۇتىم جاساپ, تاربيەلەۋ ارقىلى ۇرپاقارالىق ءوزارا بايلانىس­تى ساقتاۋ ءۇشىن ءوزىن جاۋاپتى سەزىنگەننەن بىرگە تۇرۋدى بورىش ساناسا, كىشى بۋىن جۇمىسباستىلىق سەبەبىنەن بالالارىنىڭ تاربيەسىن اتا-انالارىنا جۇكتەگەن جانە ول شەشىمدەرىن ەڭ وڭتايلى دەپ ەسەپتەيدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, ءۇشىنشى سەبەپ بو­يىنشا بىرگە تۇراتىن كەڭەيتىلگەن وتباسىلاردا تاتۋلىقتىڭ جوعارى دەڭگەيى مەن ءوزارا تۇسىنىستىك ورناعان.

وسى تۇستا ايتا كەتەرلىك جايت, ققدي 1 200 رەسپوندەنتتىڭ قاتى­سۋى­مەن 2022 جىلى جۇرگىزگەن الەۋ­مەتتانۋلىق زەرتتەۋ ناتيجە­لەرىنە سايكەس ازاماتتاردىڭ باسىم بولىگى اتا-اجەلەر بالا تاربيەسىنە جاعىمدى ىقپال ەتەدى دەگەن پىكىردە. سونداي-اق سۇحباتقا قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى دەرلىك وتباسىنداعى اعا بۋىن بالالار مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنا مو­رالدىق جانە پسيحولوگيالىق قولداۋ كورسەتۋى كەرەك دەگەن پى­كىردە. تەرەڭ سۇحبات بارىسىندا ەلى­مىزدەگى كەڭەيتىلگەن وتباسىندا اعا بۋىن كوبىنە جاس وتباسىن قولداۋشى, بالالارعا ورتاق تاربيە بەرۋدە كومەكشى جانە وتباسىنداعى ۇرىس-كەرىس جاعدايىندا مەديا­تور رولىندە ەكەنى انىقتالدى. بۇل – وتباسىنداعى ۇرپاقتار اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتى­ناستىڭ ايتار­لىق­تاي جاعىمدى سيپاتتا ەكەنىنىڭ دالەلى.

جالپى, قازاقستان وتباسى­لا­رىنىڭ ۇرپاقتار اراسىن­داعى ءوزارا قارىم-قاتىناسى كوپقىرلى بولىپ كەلەدى. مۇنىڭ نەگىزىندە كىشىلەردىڭ ۇلكەندەرگە دەگەن قۇرمەتى جاتىر. ونىڭ باس­تى ماقساتى – ۇرپاقتار ساباق­تاستىعى. ۇرپاقتار ءبىر شاڭىراق استىندا ءومىر سۇرە وتىرىپ, ءبىر-بىرىنە كۇندەلىكتى ومىردە, بالا تاربيەسىندە, ماتەريالدىق جا­عى­نان كومەكتەسەدى. سونىمەن قاتار زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كور­سەتكەندەي, ادەت-عۇرىپتار مەن سالت-داستۇرلەردىڭ, قۇندى­لىق­تاردىڭ بەرىلۋى مەن جاڭعىرۋى جۇرەدى. بىرگە تاماقتانۋ جانە مەرەكەلەردى بىرگە وتكىزۋ سياقتى وتباسىلىق داستۇرلەر ولاردىڭ بىركەلكى تارالۋىنا قاراماستان, وتباسىلىق بايلانىستاردى نىعاي­تۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

شەتەلدىك زەرتتەۋلەر وتباسىن­داعى ادامداردىڭ, تۋىسقانداردىڭ كەزدەسۋىنە سەبەپ كۇندەلىكتى بولاتىن جيىندار وتباسىنداعى قارىم-قاتىناستى جىلدار بويى نىعايتىپ, جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنىن كورسەتتى. ماسەلەن, امەريكا پسيحولوگيالىق اسسوتسيا­تسياسىنىڭ «وتباسى پسي­حو­لوگياسى» جۋرنالىندا وتباسىنداعى كۇندە قاي­تا­لاناتىن ىستەر جانە داستۇر­لەر مەن ءدىني راسىمدەر نەكەگە قانا­عاتتانۋشىلىقتىڭ جوعارى دەڭگەيىنە, جاسوسپىرىمدەردىڭ ءوزىن جەكە تۇلعا رەتىندە سەزىنۋىنە, بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا, وقۋ ۇلگەرىمىنىڭ جاقسى بولۋىنا جانە وتباسى قارىم-قاتىناسىنىڭ بەرىكتىگىنە جاعىمدى ىقپال ەتەدى دەپ ءتۇيىن جاساعان. سونداي-اق زەرتتەۋدە زاماناۋي وتباسىلار قاربالاس ءومىر سۇرگەنىمەن, بىرگە تاماقتانۋعا 20 مينۋت جۇم­ساي­تىنىن كورسەتتى. ەگەر وتباسى اپتاسىنا ءۇش-ءتورت رەت بىرگە ءبىر ساعات تاماقتانۋعا جينالىپ, وتبا­سىمەن بىرگە ءجيى اڭگىمەلەسىپ وتى­راتىن بولسا, بارلىق وتباسى مۇشەسى ءۇشىن پايدالى بولار ەدى دەگەن تۇجى­رىمداما جاسالدى.

دەگەنمەن زەرتتەۋدە بىرگە تۇرۋ بارىسىندا ۇرپاقتار اراسىنداعى بىرقاتار تۇسىنىسپەۋشىلىك ورىن الاتىنى انىقتالدى. مۇنىڭ سەبەبى – كونسەرۆاتيۆتى جانە ليبەرالدى كوزقاراستاردى ۇستانۋ دارەجەسىنىڭ ءارتۇرلى بولۋى. جىلدان-جىلعا جەتىلىپ كەلە جاتقان تەحنولوگيا­لار دا ءوز ىقپالىن تيگىزەدى. تەرەڭ سۇحباتقا قاتىسۋشىلاردىڭ جار­تىسىنان كوبى كوزقاراستاعى ايىر­ماشىلىقتار ۇرپاقتار ارا­سىن­داعى ءوزارا قارىم-قاتى­ناستاعى ماسەلەلەردىڭ نەگىزگى سەبەبى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ماڭىزدىسى, ەكى بۋىن دا اڭگىمەلەسۋ ماسەلەنى شەشۋدىڭ نەگىزگى ءادىسى ەكەنىن ءتۇسىنۋى قاجەت جانە وتباسى مۇشەلەرى تۋىنداعان قيىندىقتاردى تالقىلاۋى كەرەك دەپ سانايدى.

اقنۇر يمانقۇل,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى