باقىلاۋداعى باعا كوڭىل كونشىتە مە؟

بارلىق وڭىردە ۇكىمەتتىڭ قادا­عالاۋىمەن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ تۇ­راق­تىلىعىنا ەرەكشە ءمان بەرى­لىپ كەلەدى. بۇل – ارينە, قىم­باتشىلىققا جول بەرمەۋگە باس­تايتىن ءىس-شارا. بىراق تۇرعىن­داردىڭ قىنجىلىسىنا قاراعاندا, بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى ءالى دە كۇشەيتۋ كەرەك ەكەنى انىق. وسى ورايدا جاڭاوزەن قالاسىنداعى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنا از-كەم توق­تالىپ وتكەندى ءجون كوردىك.

جاڭاوزەن قالالىق كاسىپكەرلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى نۇرجان دۇيسەنعاليدىڭ ايتۋىنشا, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعالارىن ۇستاۋ جانە تومەندەتۋ ماقساتىندا 19 ءتۇرلى ءونىمنىڭ تىزبەسى بەكىتىلىپتى. سوعان سايكەس «حالىق باقىلاۋى» مونيتورينگ توبى جىل باسىنان بەرى قالادا 110 مونيتورينگ جۇمىسىن جۇرگىزگەن. مونيتورينگ ناتيجەسىندە ساۋدا جانە تۇتىنۋ­شىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ دەپارتامەنتىنە الەۋمەتتىك ماڭى­زى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلا­رىنىڭ باعاسى سالىستىرمالى تۇردە جوعارى بولعان 12 ساۋدا نىسانىن تەكسەرۋ ماقساتىندا ارىزدار جولداندى.

وسى ورايدا 2022 جىلى قۇزىرلى ورىندار زاڭناما تالاپتارىن ساقتاماعان «بوكەن جانىبەك» جانە «شاڭىراق» بازارلارىندا تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, 5 كاسىپكەرگە ازىق-ت ۇلىك باعاسىن 15 پايىز ۇستەمەدەن اسىرعانى ءۇشىن ەسكەرتۋ بەرىلدى. بۇل كاسىپكەرلەر – ر.ۋرگەنشباەۆ, ج.تورەحانوۆا, ا.بۇيىنباەۆ جانە «نۇرايسا» جشس, «Nursultan» جك.

ال بيىل مونيتورينگ بارى­سىندا ساۋدا جانە تۇتىنۋ­شى­­لاردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ دە­پارتامەنتىنە 12 ساۋدا ورنىنىڭ 15 پايىز ۇستەمە­سىن انىقتاۋ ماقساتىندا ارىز جولدانعان.

«حالىق باقىلاۋى» مونيتورينگ توپ قۇرامىنا وبلىستىق, قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى, قوعام بەلسەندىلەرى, قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان وكىلدەرى كىردى. اتالعان توپتىڭ جۇمىس كەستەسى جاساقتالىپ, ءار اپتانىڭ سەيسەنبى جانە بەيسەنبى كۇندەرى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىنا مەملەكەتتىك رەتتەۋ جۇرگىزىلىپ وتىرادى. ماسەلەن, مونيتورينگ ناتيجەسىندە 7 تاۋاردىڭ باعاسى وسكەنى انىقتالعان. اتاپ ايتقاندا, ۇننىڭ باعاسى – 0,04%, قاراقۇمىق – 0,05%, كۇرىش – 0,06%, قانت – 0,04%, ءسۇت – 0,08%, ايران – 0,07%, جۇ­مىرتقا 0,03% وسكەن. سونداي-اق 7 ءونىمنىڭ باعاسى تومەندەپتى: كارتوپ – 0,03%, ءسابىز – 0,04%, پياز – 0,02%, قىرىققابات – 0,07%, سۇيىق ماي – 0,08%, سارىماي – 0,11%, تۇز – 0,04. قالعان ونىمدەردە باعا اۋىتقۋى بايقالمادى.

ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تۇراقتان­دىرۋ ماقساتىن­داعى ءىس-شارانىڭ ءبىرى – اۋىلشارۋاشىلىق جار­مەڭكەسى. مۇنداي جارمەڭكە جاڭاوزەن قالاسىندا ءار اپتانىڭ سەنبى كۇنى وتكىزىلىپ تۇرادى. قالادا بيىل 41 جارمەڭكە ءوتتى. وندا قانت – 360, ماكارون – 250, قاراقۇمىق – 300, كارتوپ – 120, پياز – 90, ءسابىز – 200, قىرىققابات – 200, الما – 400-450, انار – 900, اسقاباق – 200, سيىر ەتى – 2 500, تۇيە ەتى 2 000 تەڭگەدەن (كيلوسىنا) ساتىلدى.

سونىمەن قاتار 66 ساۋدا جەلى­سى­مەن مەموراندۋم جاسالىپ, بەكىتىلگەن باعالار وزگەرىسسىز تۇر. باعانى تۇراقتى ۇستاپ تۇرعان بۇل ساۋدا ورىندارى – «جانۇيا», ء«ساندى», «مەرەي», «نۇرايسا», «ازامات», «جانۇيا», «بەرەكە» سۋپەرماركەتتەرى. وسى دۇكەندەردە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك باعاسى ۇستەمەسىنە 7%-دان اسىرماي ساۋدالانىپ جاتىر.

ال «اينالىم مەحانيزمى» بويىنشا «كاسپي» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى ارقىلى جەكە كاسىپكەرلەر ن.تابىلديەۆ (18 ملن تەڭگە), ج.اگيسوۆ (52 ملن تەڭگە), ق.سارسەنعاليەۆ (95 ملن تەڭگە), ق.نۇروۆ (30 ملن تەڭگە) باعا تۇراقتاندىرۋ باعىتىندا وپەراتور بولىپ تاعايىندالىپ, ۇن, كۇرىش, سۇيىق ماي, قاراقۇمىق, تۇز, قانت جانە تاعى باسقا الەۋ­مەت­تىك ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن تاسىمالداپ ساتىپ جاتىر.

بۇعان قوسا ازىق-ت ۇلىك باعا­سىن قالىپتى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن «بيزنەستى قولداۋ مەن دامىتۋ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا 5 ملن تەڭگەگە دەيىن گرانت بەرىلەدى. وسى جوباعا جاڭاوزەن قالاسىنىڭ 50-گە جۋىق كاسىپكەرى قۇجاتىن تاپسىرىپ, ونىڭ التاۋى جالپى كولەمى 30 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن مەملەكەتتىك گرانتقا يە بولدى. ال 2023 جىلى مەملەكەتتىك گرانتتارعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە ساۋدا باسقارماسىنا 250 ملن تەڭگە قاراجات قاراستىرىلدى. وسى ماقساتتا شىلدە ايىندا كونكۋرستىق كوميسسيانىڭ وتىرىستارى ءوتىپ, ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا جالپى سوماسى 245,6 ملن تەڭگە بولاتىن 53 كاسىپكەردىڭ جوباسى ماقۇلداندى. بارلىعى 881 ءوتىنىم ءتۇسىپ, كونكۋرستىق كوميسسيا قاراۋىنا 589 جوبا جولداندى.

وسى ورايدا قارجى ساراپشىسى راسۋل رىسمامبەتوۆ قا­زاق­ستاندا ازىق-ت ۇلىك باعاسى ماۋسىمعا قاراي وزگەرىپ وتىراتىنىن اتاپ ءوتتى.

«شىلدە, تامىز, قىركۇيەك, قازان ايلارىندا ازىق-ت ۇلىك باعاسى ارزان بولىپ تۇرادى. كەيىن قىس مەزگىلى جاقىنداعاندا قىمباتتايدى. ويتكەنى قىستا اۋا رايىنىڭ سالقىنداۋىنا بايلانىستى كوپتەگەن كاسىپكەر ونىمدەردى الدىن الا الىپ قويىپ, ساقتايدى. ءسويتىپ, قىستا باعانى كوتەرەدى. ەلىمىزگە وزبەكستان, رەسەي, پولشا, تۇركيا, قىتاي سياقتى ەلدەردەن ازىق-ت ۇلىك تاسىمالداناتىن بولعاندىقتان, كەيبىر ءونىمنىڭ باعاسى قىمبات. ال وزىمىزدە وندىرىلەتىن ونىمدەردىڭ باعاسى سىرتتان كەلەتىن تاۋارلارعا قاراعاندا نەعۇرلىم ارزان. قازاقستاندا ءسۇت ونىمدەرىن دامىتۋىمىز كەرەك. بەلارۋس, رەسەيدە جاسالاتىن ءسۇت ونىمدەرى ءبىزدىڭ نارىقتى جاۋلاپ جاتىر. ەلدەگى ءسۇت ونىمدەرىن دا­يىندايتىن فابريكالارىمىز باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الماي تۇر», دەيدى ر.رىسمامبەتوۆ.

گۇلسىم مۇرىنوۆا,

جۋرناليست

ماڭعىستاۋ وبلىسى,

جاڭاوزەن قالاسى