ءتورت ت ۇلىگىمەن جان باققان اۋىلداعى اعايىن دا پرەزيدەنت تاپسىرماسىنان كەيىن سەڭ قوزعالاتىنىنا سەنىمدى بولعان. جەكەنىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەن جايىلىم جەرلەردىڭ كەرى قايتارىلۋى ەلدى مەكەندەردە تۇرىپ جاتقان شارۋالار ماسەلەسىنىڭ وڭ شەشىلەتىنىنە كەپىلدىك ەدى. راسىندا دا, ق.توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنان كەيىن وڭىرلەردە ناقتى جۇمىستار قولعا الىندى.
اتا كاسىپتى سەرىك ەتكەن شارۋالار جىلدار بويى جايىلىم جەردىڭ جەتىسپەيتىنىن ايتۋدان جالىققان ەمەس. بۇل ماسەلە جامبىل وبلىسىندا عانا ەمەس, الەمدىك كارتادا جەرىنىڭ كولەمى بويىنشا توعىزىنشى ورىندا تۇرعان قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن قيىرىندا بار. كەزىندە مىقتىلاردىڭ يەلىگىندە كەتكەن جەر ەشكىمنىڭ ءوز مەنشىگى ەمەس ەكەنى انىق.
وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وڭىردە 683 مىڭ گەكتار جايىلىم تاپشى ەكەنىن جايىپ سالعان ەدى. ماسەلەنىڭ مانىسىنە تەرەڭ ۇڭىلگەن ءوڭىر باسشىسى نۇرجان نۇرجىگىتوۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, جاۋاپتى باسقارما وكىلدەرى جۇمىسقا جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, جايىلىم جەر پروبلەماسىن شەشۋگە بىلەك سىبانىپ كىرىستى. بىرەر جىلدىڭ بەدەرىندە تولاسسىز اتقارىلعان جۇمىستىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي ناتيجە بەرگەنى تالاس تۋدىرمايدى.
كەرەك دەرەككە كوز جۇگىرتسەك, 2021 جىلى قازاقستان بويىنشا 1,8 ملن گەكتار جايىلىمدىق جەر حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن كەرى قايتارىلىپتى. ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتكەن بايتاق القاپتىڭ تۇرعىندار يگىلىگى ءۇشىن قايتارىلعانى, راسىندا دا, كوڭىل قۋانتادى. جالپى العاندا, جامبىل وبلىسىندا قانشا مىڭ گەكتار جەر بار؟ بوسالقى جەردى ەلدى مەكەندەرگە بەرۋ جۇمىستارى وڭىردە قاي دەڭگەيدە ىسكە اسىرىلىپ جاتىر؟ ءتورت ت ۇلىككە تەلمىرگەن اعايىن تىندىرىلعان تىرلىكتىڭ ناتيجەسىن كورىپ وتىر ما؟ وبلىس اكىمدىگىنىڭ جەر قاتىناستارى باسقارماسى بۇل باعىتتا نەندەي تىرلىك ءبىتىردى؟
وبلىس اكىمدىگى جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى باقتيار كوپبوسىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءوڭىردىڭ جالپى اۋماعى 14 427,5 مىڭ گەكتار جەردى قۇرايدى. ال وبلىس اۋماعىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا پايدالانۋعا قاجەتتى جەر 4 675,8 مىڭ گەكتار ەكەن. ەلدى مەكەندەرگە تيەسىلى جەردىڭ ۇلەس سالماعى 845,2 مىڭ گەكتاردى قۇراسا, ونەركاسىپ, كولىك, بايلانىس, قورعانىس جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنان باسقا ماقساتقا پايدالانۋعا قاجەت جەردىڭ اۋماعى – 174,9 مىڭ گەكتار. سونداي-اق ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي ايماق 11,6 مىڭ گەكتار, ورمان جەر قورى 4429,0 گەكتار, سۋ قورى بار 356,1 مىڭ گەكتار جەر بار بولسا, بوسالقى جەر 1463,3 مىڭ گەكتار القاپتى قۇرايدى. باسقارما باسشىسى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە زەر سالساق, وڭىردەگى بارلىق ساناتتاعى جەرگە وتكەن جىلى تولىقتاي زەردەلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, تالداۋ جاسالىنعان.
«شىنى كەرەك, وڭىرىمىزدە جايىلىم جەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى تۋرالى ماسەلە بۇگىن پايدا بولعان جوق. ءبىراز جىل بويى وزەكتى پروبلەما الدىمىزدان كەسە-كولدەنەڭ شىعىپ تۇراتىن. ال ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن وبلىستاعى پروكۋراتۋرا ورگاندارى وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ اتقارعان جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ەلدى مەكەندەرگە 683 مىڭ گەكتار جايىلىم جەردىڭ جەتىسپەيتىنى انىقتالدى. تۇسىنە بىلگەن ادام ءۇشىن 683 مىڭ گەكتار دەگەنىڭىز, راسىندا دا, از جەر ەمەس. ءتورت ت ۇلىك باققان حالىقتىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن اتالعان جەردى قايتارۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قىسقاسى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن نازارعا الىپ, ناقتى جۇمىستار قولعا الىندى. قالاي الىپ قاراساق تا, جايىلىمدىق جەر ماسەلەسىن جەدەل شەشەتىن ۋاقىت كەلىپ جەتكەنى انىق. ءوڭىر باسشىسى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ تە سالاعا جاۋاپتى ازاماتتارعا وتكىر پروبلەمانى جەدەلدەتىپ شەشۋدى تاپسىرعان ەدى. ناتيجەسىندە, ماماندار بۇگىندە بەس باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر. البەتتە, حالىقتىڭ كوكەيكەستى پروبلەماسىنا اينالعان جايىلىم ماسەلەسى ءبىر كۇندە تولىق شەشىمىن تاپپايتىنى راس. ايتكەنمەن, جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى كوڭىل توعايتادى», دەيدى وبلىس اكىمدىگى جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى باقتيار كوپبوسىنوۆ جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ.
راسىندا دا, وڭىردە جايىلىمدىق جەر پروبلەماسىن شەشۋ ءۇشىن بىرنەشە جىل بەدەرىندە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ءتورت ت ۇلىككە تەلمىرگەن شارۋالار دا بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ شيراي باستاعانىن ءجيى ايتىپ ءجۇر. ەڭ باستىسى, سەڭ قوزعالدى, ءبىراز جەر ءتيىستى ماقساتقا پايدالانۋ ءۇشىن قايتارىلدى.
«بۇگىنگى تاڭدا ماسەلەنى ۋاقتىلى شەشۋ ءۇشىن از جۇمىس اتقارىلىپ جاتقان جوق. جوعارىدا ايتقانىمداي, ءبىز بەس باعىت بويىنشا ءتيىستى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. تۋراسىن ايتساق, جەردى كەرى قايتارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ءتيىستى زاڭداردى نازارعا الامىز. سول ارقىلى ناقتى ارەكەت جاسايمىز. قازىرگى كەزدە جەر كودەكسىنىڭ 36-بابىنا سايكەس اۋىلدىق وكرۋگ تەڭگەرىمىندەگى بوسالقى جەرلەر ساناتى انىقتالىپ, جايىلىمدىق جەرلەردى ەلدى مەكەننىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋ بويىنشا ناقتى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسىدان ەكى جىل بۇرىن ەلىمىز بويىنشا 1,8 ملن گەكتار جايىلىمدىق جەر قايتارىلعانى بەلگىلى. اتالعان جايىلىمدىق جەردى كەرى قايتارۋ ءۇشىن از جۇمىس اتقارىلعان جوق. ونىڭ 730,2 مىڭ گەكتارى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پايدالانۋى ءۇشىن بەرىلگەن بولاتىن. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ءبىزدىڭ وڭىردە دە شيراي تۇسكەنىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. ناقتىراق ايتار بولسام, وڭىرىمىزگە 227,5 مىڭ گەكتار جەر بەكىتىلىپ بەرىلگەن بولسا, 2022 جىلى 170 مىڭ گەكتار جەر اۋىلدىق وكرۋگتەرگە بەرىلدى. جالپى العاندا, جامبىل وبلىسى اگرارلىق ءوڭىر سانالعاندىقتان, جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءتورت ت ۇلىك وسىرۋگە ايرىقشا دەن قوياتىنى الىمساقتان ايان. ءبىز دە مالى كوپ ازاماتتاردىڭ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىرمىز. بۇگىندە ءتورت ت ۇلىگى كوپ تۇرعىنداردىڭ مالىن ورمان قورىنداعى جەرلەرگە شىعارۋ جۇمىستارى تولىقتاي جولعا قويىلىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءلازىم. ماسەلەن, ورمان قورىنا تيەسىلى 1,08 ملن گەكتار جايىلىمعا قازىرگى تاڭدا 242,9 مىڭ مال شىعارىلدى. قىسقاسى, وتكىر ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋدىڭ بارلىق العىشارتىن قاراستىرىپ وتىرمىز», دەيدى جاۋاپتى باسقارما باسشىسى.
ب.كوپبوسىنوۆ كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, جالپىعا ورتاق جايىلىم جەرلەردىڭ پايدالانۋعا بەرىلىپ كەتكەن بولىگىن ەلدى مەكەن ازاماتتارىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن كەرى قايتارۋ جۇمىستارى دا قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتقان كورىنەدى.
«البەتتە, اۋىل ازاماتتارىنىڭ ماسەلەسى قاي كەزدە دە نازارىمىزدان تىس قالعان ەمەس. شارۋالار جايىلىمنان تارىقپاۋى ءۇشىن ەلدى مەكەندەردىڭ اۋماعىنا بەس شاقىرىم راديۋستا ورنالاسقان 199,6 مىڭ گەكتار جايىلىم جەرلەردى اۋىلدىق وكرۋگتەرگە بەكىتىپ بەرۋ جۇمىستارى دەر كەزىندە باستالعان. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار بۇگىنگى تاڭدا دا قارقىندى تۇردە جالعاسىن تاۋىپ جاتىر. ۋاقتىلى اتقارىلعان جۇمىستار ناتيجەسىندە 2021 جىلى 13,6 مىڭ گەكتار, 2022 جىلى 24,1 مىڭ گەكتار جەر حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىن وتەۋ ماقساتىندا بەرىلدى. ارينە, مۇنىمەن ماسەلە تولىقتاي شەشىمىن تاپتى دەپ كەسىپ ايتا المايمىز. ءالى دە نازارعا الاتىن جۇمىس از ەمەس. سول ءۇشىن دە ءبىز وسى باعىتتاعى جۇمىستارعا باسىمدىق بەرىپ وتىرمىز», دەيدى ول.
باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, وڭىردەگى جەردى پايدالانىپ وتىرعان ءتۇرلى ساناتتاعى ازاماتتارمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ ماسەلەسى دە تولىققاندى جولعا قويىلىپتى. ناقتىراق ايتار بولساق, ەككەن ءونىمىن جيناپ العان شارۋالاردىڭ جەرىنە مال جايۋ ماسەلەسى بۇگىنگى تاڭدا رەتىمەن شەشىلىپ جاتىر. قازىرگى كەزگە دەيىن جالپى اۋماعى 486,5 مىڭ گەكتاردى قۇرايتىن 2 071 شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسىمەن مەموراندۋمعا قول قويىلىپتى.
قالاي دەسەك تە, جايىلىمدىق جەر ماسەلەسى قاي كەزدە دە حالىقتىڭ شىمبايىنا باتقانى جاسىرىن ەمەس. اۋىلدىقتاردىڭ جان جاراسىنا اينالعان پروبلەمانى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى دا سان مارتە كوتەرگەن بولاتىن. كوپتىڭ كوكەيىندەگى ماسەلە پرەزيدەنتتىڭ باس بولۋىمەن بىرتىندەپ شەشىلىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى.
«جايىلىمداردىڭ 99 پايىزى شارۋا قوجالىقتاردىڭ يەلىگىندە. ونىڭ 36 پايىزىنا عانا مال جايىلادى. قالعان 46 ملن گەكتار جايىلىم جەر بوس جاتىر. ۇكىمەتكە باس پروكۋراتۋرامەن بىرلەسىپ, بيىل جىل سوڭىنا دەيىن وسىنداي جايىلىمداردى قايتارۋدى تاپسىرامىن», دەگەن ق.توقاەۆتىڭ ءسوزى ەكى جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن مال باققان اعايىنداردىڭ جانارىنا جاس ۇيىرگەن ەدى.
پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان وتكىر پروبلەما ءوڭىر باسشىسىنىڭ ايرىقشا دەن قويۋىمەن جامبىل جەرىندە كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشىمىن تاۋىپ جاتقانى اقيقات.
«يگەرىلمەگەن جانە زاڭ تالاپتارىن بۇزا وتىرىپ پايدالانىلعان 252,3 مىڭ گەكتار جايىلىم جەر نازارىمىزدان تىس قالماعان بولاتىن. 2021 جىلى جالپى 106,3 مىڭ گەكتار پايدالانىلماعان جەر كەرى قايتارىلسا, كەيىننەن 201 مىڭ گەكتار جەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى. 2022 جىلى جالپى جەردى عارىش جۇيەسى ارقىلى قاشىقتان زوندتاۋ 415,8 مىڭ گەكتار جەر يگەرىلمەگەنى انىقتالىپ, تەكسەرۋگە ۇسىنىلدى. ناتيجەسىندە, 129,5 مىڭ گەكتارعا مال باسى قايتا تىركەلدى. يگەرىلمەگەن جەر كولەمى 254,7 مىڭ گەكتار بولىپ, ونىڭ 103,5 مىڭ گەكتارىنا نۇسقاما بەرىلدى. 2023 جىلعى قايتارۋ جوسپارى 200 مىڭ گەكتار بولىپ بەكىتىلىپ, 6 ايدا 95 مىڭ گەكتار جەر مەملەكەت مەنشىگىنە وتكەنىن ايتا كەتكەن ءلازىم. جالپى العاندا, 2021-2022 جىلدارى ەلدى مەكەندەردەگى جايىلىم 363 مىڭ گەكتاردان 741 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايدى. 2023 جىلى قوسىمشا 69,3 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتقارىلعان ءتيىستى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە جايىلىم ءۇشىن 164,8 مىڭ گەكتار جەر قايتارىلدى», دەيدى وبلىس اكىمدىگى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ب.كوپبوسىنوۆ.
